BrainParrot

अग्निपथ "मागे घेतलेले नाही": ७५% अग्निवीरांसाठी दोन वर्षांची दुसरी सेवा-मुदत

GS3संपूर्ण नोटप्रकाशित:

स्रोत: द हिंदू, 6 नोव्हेंबर, 2026

सारांश

  • मंत्रिमंडळाने अग्निवीरांच्या सेवा-मुदतीला दोन वर्षांची मुदतवाढ जाहीर केल्यानंतर एका दिवसाने, गुरुवारी केंद्र सरकारने स्पष्ट केले की अग्निपथ योजना मागे घेतलेली नाही.
  • संरक्षण मंत्रालयाच्या सूत्रांनी सांगितले की योजनेची मूळ रचना तशीच आहे. चार वर्षांनंतर सामावून न घेतल्या जाणाऱ्या ७५% अग्निवीरांना दोन वर्षांची दुसरी सेवा-मुदत मिळेल.
  • त्या कालावधीच्या अखेरीस इच्छुक आणि पात्रता निकष पूर्ण करणाऱ्या सर्वांना नियमित सैनिक म्हणून सामावून घेतले जाईल.
  • माजी सैनिकांच्या प्रतिक्रिया संमिश्र होत्या. संरक्षण सचिव राजेशकुमार सिंह यांनी या व्यवस्थेला "दोघांसाठी फायदेशीर तोडगा" म्हटले आणि योजनेतच चार वर्षांनंतर पुनर्मूल्यांकनाची तरतूद अपेक्षित होती, असे सांगितले.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ — संरक्षण सुधारणा / मनुष्यबळ धोरण; जीएस२ — शासन (मंत्रिमंडळाचे निर्णयप्रक्रिया)

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • अग्निपथ: मंत्रिमंडळ मंजुरी १४ जून २०२२; भरती झालेल्यांना अग्निवीर म्हणतात आणि ते लष्कर, नौदल व हवाई दलातील अधिकारी श्रेणीखालील संवर्गांत भरती होतात.
  • सुरुवातीचा कार्यकाळ चार वर्षे, वयोगट १७.५–२१. भरती संबंधित सेवा अधिनियमांनुसार, स्वतंत्र श्रेणीत, "सर्व भारत सर्व वर्ग" तत्त्वावर होते.
  • सेवा निधी (सुमारे ११.७१ लाख रुपये) निर्गमनावेळी दिला जातो. चार वर्षांनंतर बाहेर पडणाऱ्यांना उपदान किंवा निवृत्तिवेतन नाही.
  • अग्निवीरांसाठी जीवन विमा संरक्षण: ४८ लाख रुपये, विनायोगदान.
  • ४ नोव्हेंबर २०२६ ची सुधारणा: सामावून न घेतल्या जाणाऱ्या ७५% साठी दोन वर्षांची दुसरी सेवा-मुदत, ज्यामुळे एकूण सेवा सहा वर्षे होते; त्यानंतर सर्व इच्छुक आणि पात्र अग्निवीरांना सामावून घेतले जाईल.
  • संरक्षण दलप्रमुख: जनरल एन.एस. राजा सुब्रमणी, ज्यांनी मंत्रिमंडळाच्या निर्णयाबाबत माध्यमांना माहिती दिली.

आकडेवारी आणि तपशील

  • ७५%: सुरुवातीच्या चार वर्षांनंतर सामावून न घेतले जाणारे अग्निवीर. त्यांना आता दोन वर्षांची अतिरिक्त सेवा-मुदत मिळते.
  • २५%: चार वर्षांनंतर सामावून घेतले जाणे चालू राहते.
  • सहा वर्षे: ७५% साठी सामावून घेण्यापूर्वीची एकूण सेवा. सामावून घेणे हे इच्छुक असणे, शारीरिकदृष्ट्या तंदुरुस्त असणे आणि आवश्यक शिस्तीचे मानक राखणे यावर अवलंबून आहे.
  • दुसऱ्या सेवा-मुदतीनंतर उरलेल्या ७५% ना सामावून घेण्यावर कोणतीही संख्यात्मक मर्यादा नाही.
  • ज्येष्ठता संरक्षण: सामावून घेतल्यावर सहा वर्षांच्या तुकडीला चार वर्षांनंतर नियमित संवर्गात गेलेल्या त्यांच्याच तुकडीतील सहकाऱ्यांच्या लगेच नंतर स्थान दिले जाते. त्यांना पुढील तुकड्यांतील कर्मचाऱ्यांच्या खाली ठेवले जात नाही.
  • अधिकृत मांडणी: योजना "मूलभूत रचनेत अपरिवर्तित आहे" (संरक्षण मंत्रालयाची सूत्रे). संरक्षण सचिवांनी या व्यवस्थेला "दोघांसाठी फायदेशीर तोडगा" म्हटले आणि योजनेत पहिल्या चार वर्षांनंतर पुनर्मूल्यांकन अपेक्षित होते, असे सांगितले.
  • प्रतिक्रिया: माजी सैनिकांकडून संमिश्र. त्यांनी अग्निपथच्या मूळ रचनेवर आणि सशस्त्र दलांच्या दीर्घकालीन कर्मचारी व्यवस्थापनावर होणाऱ्या परिणामांबाबत प्रश्न उपस्थित केले.
  • लक्षणीय: "मागे घेतलेले नाही" हा खुलासा मंत्रिमंडळाने मुदतवाढ जाहीर केल्यानंतर केवळ एका दिवसाने आला, आणि संरक्षण मंत्रालयाने हा बदल अपरिवर्तित मूलभूत रचनेतील अतिरिक्त सेवा-मुदत म्हणून मांडला.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • अग्निपथ हे मानव संसाधन धोरण आहे. त्याला केंद्रीय मंत्रिमंडळाने मंजुरी दिली; नवीन कायदा करून ते लागू केलेले नाही. अग्निवीरांची भरती संबंधित सेवा अधिनियमांनुसार होते. त्यामुळे आता झाल्याप्रमाणे योजनेच्या अटी कार्यकारी निर्णयाने बदलता येतात.
  • मूलभूत धोरणात्मक देवाणघेवाण म्हणजे तरुण आणि तंत्रज्ञानात निपुण दल विरुद्ध अनुभव, प्रशिक्षणातील गुंतवणूक आणि दीर्घकालीन कर्मचारी व्यवस्थापन. दुसरी सेवा-मुदत आणि सामावून घेण्याचा मार्ग जोडल्याने मूळ रचना बदलते का, हा लेखातील मध्यवर्ती पेच आहे. मूळ रचनेत चार वर्षांची सेवा आणि बहुतेकांसाठी निर्गमन होते. सरकारचे म्हणणे आहे की जे अपेक्षित होते तेच केवळ पूर्ण केले आहे.
  • शासनाचा दृष्टिकोन. सरकार बदल कसा मांडते ("मागे घेतलेले नाही") यावरून त्याचे स्वागत कसे होते हे ठरते. जनसंवाद, माजी सैनिकांप्रति उत्तरदायित्व आणि सशस्त्र दलांच्या कर्मचारी व्यवस्थेवरील विश्वास यांच्या दृष्टीने हे महत्त्वाचे आहे.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – सुरक्षा: संरक्षण सुधारणा, सशस्त्र दलांचे मनुष्यबळ धोरण | जीएस२ – शासन: मंत्रिमंडळ पातळीवरील धोरण पुनरावलोकन, नागरी-लष्करी संबंध

पार्श्वभूमी

अग्निपथ योजना / अग्निवीर

अधिक संदर्भ

  • केंद्रीय मंत्रिमंडळाने दोन वर्षांच्या मुदतवाढीला ४ नोव्हेंबर २०२६ रोजी मंजुरी दिली. संरक्षण दलप्रमुख जनरल एन.एस. राजा सुब्रमणी यांनी माध्यमांना माहिती दिली आणि सांगितले की हा निर्णय सशस्त्र दलांच्या मूल्यमापनानंतर घेतला गेला; त्यात अग्निवीरांची परिणामकारकता, तंदुरुस्ती आणि तांत्रिक अनुकूलता याबाबत सकारात्मक अभिप्राय मिळाला.
  • वेळ: पहिली १८,३०० अग्निवीरांची तुकडी पुढील महिन्यात आपला चार वर्षांचा कार्यकाळ पूर्ण करणार आहे, त्याआधीच हा निर्णय आला. दलनिहाय, नौदलाची तुकडी २१ नोव्हेंबर २०२६ रोजी, हवाई दलाची २१ डिसेंबर रोजी आणि लष्कराची ३१ डिसेंबर रोजी कार्यकाळ पूर्ण करते.
  • मुदतवाढीतील सवलती: अधिक मासिक वेतन, वाढीव सेवा निधी पॅकेज आणि संचित ज्येष्ठता लाभ. या सुधारणांमुळे ७५% अग्निवीरांचे सक्तीचे निर्गमन प्रत्यक्षात रद्द होते.
  • निर्माण झालेले वर्ग: आता कर्मचाऱ्यांचे तीन वर्ग आहेत: चार वर्षे पूर्ण करणारे, मुदतवाढ घेणारे आणि नियमित संवर्गात सामावले गेलेले.
  • संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंह म्हणाले की मुदतवाढीचे उद्दिष्ट अधिक तरुण, अधिक तंदुरुस्त, तंत्रज्ञानसज्ज आणि भविष्यासाठी सज्ज सैन्य घडवणे हे आहे.
  • राजकीय संदर्भ: याआधी विरोधी पक्षनेते राहुल गांधी यांनी लोकसभेत योजनेवर टीका केली आणि अग्निवीरांना नियमित जवानांचा दर्जा नाही, असा युक्तिवाद केला. राजनाथ सिंह यांनी प्रत्युत्तर दिले की सेवेत मृत्यू पावणाऱ्या अग्निवीरांच्या कुटुंबांना १ कोटी रुपयांची आर्थिक मदत मिळते.

मेन्सचे पैलू

  • सुधारणा की माघार. सरकारचे म्हणणे आहे की चार वर्षांची भरती आणि चार वर्षांनंतर २५% ना सामावून घेणे ही मूलभूत रचना कायम आहे. तरीही प्रत्यक्ष परिणाम असा की प्रत्येक इच्छुक, पात्र अग्निवीर नियमित सैनिक होऊ शकतो; त्यामुळे ७५% साठीचे "सक्तीचे निर्गमन" प्रत्यक्षात संपुष्टात येते. निर्गमनाच्या तर्कातील बदल हा संरचनात्मक बदल मानायचा का, हा प्रश्न आहे.
  • मनुष्यबळ नियोजन आणि दलाचे स्वरूप. योजनेचा तर्क तरुण दल असा होता. मर्यादेशिवाय सहा वर्षांचा मार्ग असल्याने सरासरी वयोमान आणि अनुभवाचे मिश्रण कसे बदलते आणि हे दीर्घकालीन कर्मचारी व्यवस्थापनाशी (माजी सैनिकांची चिंता) कसे जुळते, असा प्रश्न उभा राहतो.
  • ज्येष्ठता आणि एकसंधता. सहा वर्षांच्या तुकडीला चार वर्षांच्या तुकडीतील सहकाऱ्यांच्या लगेच नंतर ठेवून ज्येष्ठता संरक्षित करणे हे तुकड्यांमधील असंतोष टाळण्यासाठी आहे. त्याचे यश प्रत्यक्ष अंमलबजावणी कशी होते यावर अवलंबून असेल.
  • वित्तीय पैलू. मूळ रचनेत चार वर्षांनंतर बाहेर पडणाऱ्यांसाठी उपदान आणि निवृत्तिवेतन टाळले होते. अधिक वेतनासह दुसरी सेवा-मुदत, मोठा सेवा निधी आणि नंतर नियमित सामावून घेणे यामुळे खर्चाचे स्वरूप बदलते. लेखात आकडे दिलेले नाहीत, म्हणून हा केवळ विश्लेषणात्मक मुद्दा समजावा.
  • माजी सैनिक आणि जनतेचा विश्वास. संमिश्र प्रतिक्रिया दर्शवतात की संरक्षण कर्मचाऱ्यांशी संबंधित मोठ्या सुधारणांसाठी भागधारकांशी सल्लामसलत आणि स्पष्ट संवाद आवश्यक असतो. धोरण "मागे घेतलेले नाही" असे विधान रचनेबाबतच्या चिंता स्वतःहून दूर करत नाही.
  • वेळ आणि मूल्यमापन. योजनेतच चार वर्षांनंतर पुनर्मूल्यांकन अपेक्षित होते. पहिल्या तुकडीचे निर्गमन जवळ येत आहे, त्यामुळे ही सुधारणा पुराव्यावर आधारित आढावा म्हणून पाहता येते. मात्र पहिल्या निर्गमनाच्या अगदी आधी ती आल्याने जवळ येणाऱ्या निर्गमनामुळे हा निर्णय घेतला गेला का, असाही प्रश्न उभा राहतो.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस३ (सुरक्षा) / जीएस२, १५ गुण:** "अग्निपथ योजना अल्पकालीन भरतीद्वारे तरुण सशस्त्र दल घडवण्यासाठी आखली गेली होती. दुसरी सेवा-मुदत आणि सर्व इच्छुक अग्निवीरांना सामावून घेण्याचा मार्ग जोडणाऱ्या मंत्रिमंडळाच्या अलीकडील सुधारणेचे चिकित्सक परीक्षण करा आणि लष्करी मनुष्यबळ नियोजनावरील तिचे परिणाम तपासा."

संबंधित विषय

  • लष्कर, नौदल आणि हवाई दल यांचे संचालन करणारे सेवा अधिनियम
  • लष्करी व्यवहार विभाग आणि संरक्षण दलप्रमुख
  • अल्पकालीन सेवा आयोग आणि कनिष्ठ आयुक्त अधिकारी/इतर श्रेणी संवर्ग
  • एक श्रेणी एक निवृत्तिवेतन आणि संरक्षण निवृत्तिवेतनाचे देयक
  • नागरी-लष्करी संबंध आणि संरक्षण धोरणातील कार्यकारी विरुद्ध विधिमंडळाची भूमिका

विषय: GS3राज्यव्यवस्था

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

6 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत