BrainParrot

केंद्रीय मंत्री डॉ. वीरेंद्र कुमार यांच्या हस्ते आंतरपिढी बंध दृढ करण्यासाठी 'वयो सन्मान राष्ट्रीय अभियाना'चा शुभारंभ

GS2संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗

सारांश

केंद्रीय सामाजिक न्याय व अधिकारिता मंत्री डॉ. वीरेंद्र कुमार यांनी नवी दिल्लीत वयो सन्मान राष्ट्रीय अभियान सुरू केले. हे अटल वयो अभ्युदय योजना (अव्यय) अंतर्गत राबवले जाणारे राष्ट्रीय आंतरपिढी बंध अभियान आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ – सामाजिक न्याय: दुर्बल घटकांसाठी (ज्येष्ठ नागरिक) कल्याणकारी योजना; जीएस१ – समाज: लोकसंख्या व वृद्धत्व

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • वयो सन्मान राष्ट्रीय अभियान हे अव्यय अंतर्गत राष्ट्रीय आंतरपिढी बंध अभियान आहे. ते सामाजिक न्याय व अधिकारिता मंत्रालयाने (सामाजिक न्याय व अधिकारिता विभाग) सुरू केले.
  • '५सी' प्रारूप: जोडा, संवाद साधा, सह-निर्मिती करा, योगदान द्या, सातत्य ठेवा.
  • वयो साथी म्हणजे सहाय्य, जागरूकता, मदत, प्रशिक्षण, आरोग्य आणि समावेशन.
  • हा १८ वर्षे व त्यावरील नागरिकांसाठी खुला असलेला डिजिटल-सक्षम स्वयंसेवक उपक्रम आहे. यात विद्यार्थी, तरुण व्यावसायिक आणि संस्था येतात.
  • नोंदणी एससीडब्ल्यू समावेश पोर्टल किंवा जीवन अॅप द्वारे होते. स्वयंसेवकांना वयो साथी प्रमाणपत्र मिळते.
  • सामंजस्य करार भागीदार: श्री राम चंद्र मिशन (एसआरसीएम) आणि अध्यात्म विज्ञान सत्संग केंद्र (एव्हीएसके), जोधपूर. त्यांचा भर ध्यान, योग आणि स्वास्थ्य कार्यक्रमांवर तसेच प्रतिज्ञा मोहिमा, वॉकेथॉन आणि इतर सामुदायिक उपक्रमांवर आहे.
  • अभियानात बारा विषयक क्षेत्रे आहेत. त्यापैकी सहा नमूद आहेत: '३० मिनिटे एकत्र', 'मला शिकवा – मी तुम्हाला शिकवतो', 'माझी कथा, माझा भारत', 'डिजिटल दादा-दादी / डिजिटल साथी', 'पिढ्यांचे आरोग्य व स्वास्थ्य' आणि 'सिल्व्हर कौशल्ये – मार्गदर्शक ज्येष्ठ'.
  • हँडबुक मध्ये उद्दिष्टे, अंमलबजावणी धोरण, विषयक उपक्रम आणि राज्ये, जिल्हे व सामुदायिक संस्था यांच्या भूमिका समाविष्ट आहेत.
  • अव्यय: एनएपीएसआरसीची उत्तराधिकारी योजना, २०२१ पासून प्रभावी. घटक: आयपीएसआरसी, आरव्हीवाय, एसएपीएसआरसी आणि सेज. एल्डरलाइन हेल्पलाइन १४५६७ आहे.
  • एमडब्ल्यूपीएससी अधिनियम, २००७: ज्येष्ठ नागरिक = ६० वर्षे व त्यावरील. कमाल निर्वाह भत्ता दरमहा १०,००० रुपये. निपटारा ९० दिवसांत. कलम २३ मालमत्ता हस्तांतरणाशी संबंधित आहे.
  • अनुच्छेद ४१ (मार्गदर्शक तत्त्वे): वृद्धापकाळात सार्वजनिक साहाय्य.

आकडेवारी आणि तपशील

  • मंत्र्यांनी नमूद केल्यानुसार ६० वर्षे व त्यावरील लोकसंख्या सुमारे १० कोटी (२०११) वरून २३ कोटी (२०३६) पर्यंत वाढण्याचा अंदाज आहे.
  • अभियानाचा व्याप: बारा विषयक क्षेत्रे आणि ५सी प्रारूप, पंचायती, स्थानिक स्वराज्य संस्था आणि शैक्षणिक संस्थांमार्फत प्रत्येक गाव व मोहल्ल्यापर्यंत पोहोचणे.
  • मंत्र्यांनी दिलेली प्रत्यक्ष योगदानाची उदाहरणे: एखाद्या वृद्ध व्यक्तीसोबत अर्धा तास घालवणे किंवा त्यांना डॉक्टरकडे घेऊन जाणे.
  • मंत्र्यांनी ओळखलेल्या समस्या: एकाकीपणा, कल्याणकारी योजनांबद्दल मर्यादित जागरूकता आणि सायबर फसवणुकीस बळी पडण्याची शक्यता. नमूद कारणे: शहरीकरण, स्थलांतर आणि बदलत्या कुटुंबरचना.
  • मंत्र्यांनी अभियानाला "अनुभव आणि ऊर्जेचा संगम" म्हटले, म्हणजे अनुभव आणि ऊर्जा यांची भेट.
  • परस्पर शिक्षणाबद्दलचे वचन: तरुण वृद्धांना डिजिटल जगाशी जोडतील आणि वृद्ध तरुणांना जीवनमूल्ये देतील.
  • दीपावलीच्या पूर्वसंध्येचे आवाहन: कोणताही वृद्ध एकटा राहू नये आणि त्यांच्या सन्मानार्थ एक दिवा लावावा.
  • अधिकृत विधाने:
  • ज्येष्ठांचे कल्याण, सन्मान आणि समावेशन ही केवळ सरकारी जबाबदारी नसून सामायिक सामाजिक बांधिलकी आहे (मंत्री).
  • ज्येष्ठ केवळ लाभार्थी नाहीत तर योगदानकर्ते आणि मार्गदर्शक आहेत (सचिव सुधांश पंत).
  • राज्ये व जिल्ह्यांना हँडबुकनुसार कृती करण्यास प्रोत्साहन दिले आहे.
  • सहभाग हा एकदाच करायचा उपक्रम नसून समुदायाच्या पुढाकाराने चालणारी नियमित प्रथा असावी (वरिष्ठ अधिकारी).
  • सहभागाचे आवाहन: नागरिक, शैक्षणिक संस्था, विद्यापीठे, युवा संघटना, स्वयंसेवी संस्था, रहिवासी कल्याण संघटना आणि सीएसआर भागीदार यांना वयो साथी स्वयंसेवक म्हणून नोंदणी करण्याचे आमंत्रण आहे.
  • उपस्थित अधिकारी: सचिव सुधांश पंत, अतिरिक्त सचिव मोना के. खंडहर व देबोलिना ठाकूर, अनेक सहसचिव, आर्थिक सल्लागार आणि संचालक. मंत्र्यांनी वयो सन्मान प्रतिज्ञा देखील दिली.
  • प्रसिद्धिपत्रकात नमूद नाही: अभियानासाठी कोणतीही अर्थसंकल्पीय तरतूद, संख्यात्मक उद्दिष्टे किंवा कालमर्यादा.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • स्थिर संकल्पना: ज्येष्ठांचे कल्याण तीन स्तरांवर आधारलेले आहे.
    • संवैधानिक. अनुच्छेद ४१ (मार्गदर्शक तत्त्व) राज्याला आपल्या आर्थिक क्षमतेच्या मर्यादेत वृद्धापकाळात सार्वजनिक साहाय्य सुनिश्चित करण्याचे निर्देश देतो.
    • वैधानिक. पालक व ज्येष्ठ नागरिकांची देखभाल व कल्याण अधिनियम, २००७ (एमडब्ल्यूपीएससी) मुले व नातेवाइकांवर कायदेशीर कर्तव्ये निश्चित करतो. त्याची प्रस्तावना सांगते की, संविधानाने हमी दिलेल्या व मान्य केलेल्या पालक व ज्येष्ठ नागरिकांच्या कल्याणकारी तरतुदींना हा कायदा प्रभावी करतो.
    • कार्यक्रमात्मक. अव्यय सारख्या केंद्रीय योजना निवारा, आरोग्यसेवा, साहाय्यक उपकरणे आणि कौशल्य विकास पुरवतात.
  • धोरणात्मक बदल: पूर्वीच्या योजनांनी ज्येष्ठांना बहुतांशी लाभार्थी मानले. हे अभियान सामाजिक भांडवल व समुदाय सहभाग याकडे वळते. सचिवांच्या म्हणण्यानुसार हे अभियान ज्येष्ठांना योगदानकर्ते, मार्गदर्शक आणि ज्ञान, संस्कृती व सामाजिक अनुभवाचे भांडार म्हणून मान्यता देते.
  • लोकसंख्याशास्त्रीय प्रेरक घटक: वृद्धत्व झपाट्याने वाढत आहे. ६० वर्षे व त्यावरील लोकसंख्या २०११ मधील १० कोटींवरून २०३६ मध्ये २३ कोटींपर्यंत वाढण्याचा अंदाज आहे. एकूण लोकसंख्येतील तिचा हिस्सा ८.४% वरून १४.९% होईल.
  • अंतर पडण्याची सामाजिक कारणे (मंत्र्यांच्या मते): शहरीकरण, स्थलांतर आणि बदलत्या कुटुंबरचना.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ – दुर्बल घटकांसाठी कल्याणकारी योजना व स्वयंसेवी/ऐच्छिक संस्थांची भूमिका; जीएस१ – समाज: लोकसंख्या व संबंधित प्रश्न, सामाजिक सक्षमीकरण; जीएस२ – प्रशासन: नागरी समाज व नागरिक सहभाग

पार्श्वभूमी

अटल वयो अभ्युदय योजना (अव्यय)

पालक व ज्येष्ठ नागरिकांची देखभाल व कल्याण अधिनियम, २००७ (एमडब्ल्यूपीएससी)

अधिक संदर्भ

  • १ सप्टेंबर २०२६ रोजी विभागाने मुले आणि ज्येष्ठ नागरिक यांच्यातील नाते दृढ करण्यासाठी रामकृष्ण मठ व रामकृष्ण मिशन यांच्याशी सामंजस्य करार केला. त्यात २०० पथदर्शी शाळा, सह-अध्ययन खेळ, द्विभाषिक डिजिटल साधने आणि शिक्षक प्रमाणन अपेक्षित आहे. नवे अभियान हा विषय शाळांपासून व्यापक समुदायापर्यंत नेते.
  • जीवन (संयुक्त वृद्ध सक्षमीकरण व आभासी साहाय्य जाळे) हे मोबाइल अॅप मे २०२६ मध्ये सुरू झाले. वयो साथी स्वयंसेवक त्यावर नोंदणी करू शकतात. त्यात "अनुभव बोलता" हा ज्ञान-देवाणघेवाणीचा विभाग आहे.
  • स्कोप (ज्येष्ठ नागरिकांसाठी उत्पादक सहभागाच्या संधी) हा समुदाय सहभाग व उपजीविकेच्या संधींसाठीचा अव्ययअंतर्गत संबंधित उपक्रम आहे.
  • अव्यय अंतर्गत देखभाल पायाभूत सुविधांचा व्याप: सध्या आयपीएसआरसी अंतर्गत ७६४ ज्येष्ठ नागरिक गृहे, १३ सातत्यपूर्ण देखभाल गृहे, १७ फिरत्या वैद्यकीय सेवा केंद्रे आणि ३ फिजिओथेरपी क्लिनिक्सना सहाय्य दिले जाते.

मेन्सचे पैलू

  • लोकसंख्याशास्त्रीय स्थित्यंतर: २०३६ पर्यंत वृद्धांची संख्या १० कोटींवरून २३ कोटींवर जाणे वृद्धत्वाला मुख्य प्रवाहातील धोरणात्मक प्रश्न बनवते. त्याचा परिणाम अवलंबित्व गुणोत्तर, आरोग्य व्यवस्था आणि निवृत्तिवेतनावर होतो आणि तो "सिल्व्हर अर्थव्यवस्थेशी" (सेज स्टार्ट-अप्स) जोडलेला आहे.
  • सामाजिक कारणे: शहरीकरण, स्थलांतर आणि विभक्त कुटुंबे अनौपचारिक कौटुंबिक देखभाल कमकुवत करतात. मंत्र्यांनी एकाकीपणा, योजनांबद्दलची कमी जागरूकता आणि सायबर फसवणुकीस बळी पडण्याची शक्यता हे परिणाम म्हणून नमूद केले. अभियान "३० मिनिटे एकत्र", "डिजिटल दादा-दादी" आणि सायबर फसवणूक जागरूकतेतून याला प्रतिसाद देते.
  • कल्याणाकडून सहभागाकडे वाटचाल: ज्येष्ठांना मार्गदर्शक म्हणून स्थान दिले आहे ("सिल्व्हर कौशल्ये", मौखिक इतिहासासाठी "माझी कथा, माझा भारत"). हे सक्रिय व उत्पादक वृद्धत्व आणि "स्वस्थानी वृद्धत्व" या कल्पनेशी सुसंगत आहे.
  • विकेंद्रित, नागरी समाजाद्वारे अंमलबजावणी: पंचायती, स्थानिक स्वराज्य संस्था, शाळा, स्वयंसेवी संस्था आणि आध्यात्मिक-स्वास्थ्य संस्था (एसआरसीएम, एव्हीएसके), तसेच सीएसआर निधी आणि डिजिटल पोर्टल व अॅपद्वारे स्वयंसेवक. हँडबुक राज्ये, जिल्हे आणि सामुदायिक संस्थांना भूमिका सोपवते, त्यामुळे हे सहकारी संघराज्यवादाचे प्रत्यक्ष उदाहरण आहे.
  • आव्हाने:
  • अभियान ऐच्छिक आणि जागरूकतेवर आधारित आहे, आणि निधी किंवा उद्दिष्टे जाहीर नाहीत, त्यामुळे त्याचे परिणाम मोजणे कठीण आहे.
  • "एकदाच होणाऱ्या कार्यक्रमाची" संस्कृती निर्माण होण्याचा धोका. अधिकारी नियमित प्रथा म्हणून सातत्यावर भर देतात.
  • डिजिटल दरी: नोंदणी पोर्टल व अॅपद्वारे होते, आणि वृद्ध स्वतःच वगळले जाण्याची शक्यता आहे.
  • आंतरपिढी बंध हे गरजू वृद्धांच्या मूलभूत गरजांना पर्याय नाही: निवृत्तिवेतन, आरोग्यसेवा, निवारा आणि एमडब्ल्यूपीएससी कायद्याची कायदेशीर अंमलबजावणी.
  • पुढील मार्ग:
  • पंचायत आणि शाळांच्या दिनदर्शिकांशी एकात्मता.
  • एमडब्ल्यूपीएससी अंमलबजावणी बळकट करणे (न्यायाधिकरणे, निर्वाह अधिकारी).
  • वृद्धरोगचिकित्सा सेवा आणि आरोग्य विमा यांचा विस्तार.
  • परिणाम निर्देशक आणि सामाजिक लेखापरीक्षण जोडणे.
  • माहिती व संप्रेषण तंत्रज्ञानाचा काळजीपूर्वक वापर, एल्डरलाइन सारख्या ऑफलाइन माध्यमांसह.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस२, १५ गुण:** "भारतातील ज्येष्ठ नागरिकांची लोकसंख्या २०३६ पर्यंत दुप्पट होणार आहे. वृद्धत्वाकडे झुकणाऱ्या समाजापुढील धोरणात्मक व सामाजिक आव्हानांचे परीक्षण करा आणि समुदायाच्या पुढाकाराने चालणारे आंतरपिढी उपक्रम वृद्धांसाठीच्या शासकीय कल्याणास कसे पूरक ठरू शकतात याचे मूल्यमापन करा."

संबंधित विषय

  • अनुच्छेद ४१ आणि सामाजिक सुरक्षेविषयी इतर मार्गदर्शक तत्त्वे
  • पालक व ज्येष्ठ नागरिकांची देखभाल व कल्याण अधिनियम, २००७
  • लोकसंख्याशास्त्रीय लाभांश, अवलंबित्व गुणोत्तर आणि लोकसंख्येचे वृद्धत्व
  • सिल्व्हर अर्थव्यवस्था, वृद्धरोगचिकित्सा सेवा आणि एल्डरलाइन
  • सामाजिक क्षेत्रातील सेवा वितरणात स्वयंसेवी संस्था, बचत गट आणि सीएसआर यांची भूमिका
  • दुर्बल गटांमधील सायबर फसवणूक आणि डिजिटल साक्षरता

विषय: GS2

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

4 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत