आदित्य-एल१ वरील व्हीईएलसीने सौर उद्रेकाचा असममित विस्तार उघड केला, ज्याचा अवकाशीय हवामानावर परिणाम होऊ शकतो
स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗
सारांश
भारतीय खगोलभौतिकी संस्थेतील (आयआयए) शास्त्रज्ञांनी अदित्य-एल१ च्या दृश्य उत्सर्जन रेषा कोरोनाग्राफचा (व्हीईएलसी) वापर केला. त्यासोबत नासाच्या एसडीओचा डेटा आणि त्रिमितीय प्रारूपन वापरले. त्यातून असे आढळले की एक कोरोनल मास इजेक्शन (सीएमई) सममित बुडबुड्यासारखा पसरला नाही.
प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
- अदित्य-एल१ ही सूर्य–पृथ्वी एल१ बिंदूवरील भारताची पहिली अवकाशस्थित सौर वेधशाळा आहे. ती सप्टेंबर २०२३ मध्ये (पीएसएलव्ही-सी५७) प्रक्षेपित झाली आणि तिच्यावर ७ पेलोड आहेत.
- व्हीईएलसी हा मुख्य पेलोड आहे. हा अंतर्गतरीत्या आच्छादित कोरोनाग्राफ असून आयआयएने इस्रोच्या सहकार्याने त्याची रचना आणि निर्मिती केली.
- आयआयए ही विज्ञान व तंत्रज्ञान विभागाची (डीएसटी) स्वायत्त संस्था आहे.
- व्हीईएलसी अत्यंत आयनीकृत लोहाच्या ५३०.३ नॅनोमीटर हिरव्या उत्सर्जन रेषेचा अभ्यास करतो. रेषेतील डॉप्लर विस्थापन दृष्टिरेषेतील प्लाझ्माचा वेग देते.
- सीएमई = कोरोनल मास इजेक्शन. अवकाशीय हवामानाच्या परिणामांमध्ये उपग्रह आणि संपर्क जाळ्यांमधील व्यत्ययांचा समावेश होतो.
- हा अभ्यास ॲस्ट्रोफिजिकल जर्नल लेटर्समध्ये प्रकाशित झाला. नासाच्या एसडीओच्या (एआयए उपकरण) डेटाची त्याला जोड दिली गेली.
- व्हीईएलसी प्रयोगशाळा होसकोटे येथील क्रेस्ट परिसरातील एमजीके मेनन अवकाश विज्ञान प्रयोगशाळा आहे.
आकडेवारी आणि तपशील
- रेषा उत्सर्जित करणारा प्लाझ्मा सुमारे १८ लाख केल्विन तापमानाचा आहे.
- अभ्यासलेला सीएमई ५ ऑगस्ट २०२४ रोजी घडला. तो सूर्याच्या पश्चिम कडेजवळील सक्रिय प्रदेशातून सुटला.
- आकृतीतील संमिश्र प्रतिमेत बाह्य भाग १.०५–१.५ सौर त्रिज्या अंतरावर व्हीईएलसीने, तर आतील तबकडी एसडीओ/एआयएने व्यापली आहे.
- व्हीईएलसीच्या वर्णपटांमध्ये दोन स्पष्ट उत्सर्जन शाखा दिसल्या: नीलविस्थापित (प्लाझ्मा आपल्या दिशेने जाणारा) आणि रक्तविस्थापित (दूर जाणारा).
- सममित विस्ताराचे प्रारूप निरीक्षित आकृतिबंध पुन्हा निर्माण करू शकले नाही. झुकलेला सीएमई अक्ष आणि असममित पार्श्व विस्तार असलेल्या प्रारूपाने तो आकृतिबंध आणि त्याची कालानुसार उत्क्रांती पुन्हा निर्माण केली.
- नामोल्लेखित संशोधक:
- सौरभ त्रिपाठी, आयआयएतील पीएच.डी. विद्यार्थी आणि प्रमुख लेखक.
- तन्मय सामंता, संबंधित लेखक.
- जयंत जोशी, सहलेखक, ज्यांनी त्रिमितीय भौमितिक-गतिशास्त्रीय प्रारूप तयार केले.
- जोशी यांनी नमूद केले की सुरुवातीच्या टप्प्यातील असममित सीएमई सौर वाऱ्याशी वेगळ्या प्रकारे आंतरक्रिया करतात आणि त्यांना वेगळा अपकर्ष (ड्रॅग) जाणवतो. याचा परिणाम त्यांचा वेग आणि पृथ्वीवर पोहोचण्याच्या वेळेवर होतो.
- संशोधकांनी हे तंत्र इतर सीएमईवर लागू करण्याची योजना आखली आहे, जेणेकरून गतीची पुनर्रचना पूर्णपणे बहु-दृष्टिकोन अवकाशीय प्रतिमांवर अवलंबून न राहता करता येईल.
स्थिर–गतिशील दुवा
सूर्याचा कोरोना प्लाझ्मा आणि चुंबकीय क्षेत्राचे प्रचंड ढग (सीएमई) बाहेर टाकतो. ते पृथ्वीच्या दिशेने आले, तर भूचुंबकीय विक्षोभ निर्माण होऊ शकतात. त्याचा परिणाम उपग्रह आणि संपर्क प्रणालींवर होतो. दिशादर्शन आणि वीज पायाभूत सुविधा यांसारख्या इतर तंत्रज्ञानावरही परिणाम होण्याची शक्यता असते. यालाच "अवकाशीय हवामान" म्हणतात. सीएमई केव्हा पोहोचेल याचा अंदाज त्याचा खरा त्रिमितीय आकार आणि वेग माहीत असण्यावर अवलंबून असतो. एका दृष्टिकोनातून घेतलेली प्रतिमा केवळ आकाशातील गती दाखवते. डॉप्लर वर्णपटलेखन दृष्टिरेषेतील गती देते. दोन्ही एकत्र केल्यावर संपूर्ण त्रिमितीय चित्र मिळते. म्हणूनच भारताच्या एल१ मोहिमेवरील स्वदेशी बनावटीचा कोरोनाग्राफ अवकाशीय हवामान अंदाज क्षमतेसाठी महत्त्वाचा ठरतो.
अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – विज्ञान-तंत्रज्ञान: अवकाश तंत्रज्ञान आणि तंत्रज्ञानाचे स्वदेशीकरण; अवकाश विज्ञानातील घडामोडी. पूर्वपरीक्षा – विज्ञान-तंत्रज्ञान: अवकाश; चालू घडामोडी.
पार्श्वभूमी
अदित्य-एल१
व्हीईएलसी (दृश्य उत्सर्जन रेषा कोरोनाग्राफ)
कोरोनल मास इजेक्शन (सीएमई)
अधिक संदर्भ
- व्हिजन आयएएसच्या एका अहवालानुसार, व्हीईएलसीच्या आधीच्या एका निष्कर्षात या उपकरणाने सीएमईचे पहिले दृश्य-प्रकाश वर्णपटीय निरीक्षण साध्य केले. ते काम आयआयएच्या शास्त्रज्ञांनी नासाच्या सहकार्याने केले (सीएमईचे प्रमुख मापदंड अंदाजित करणे). सध्याचा निष्कर्ष व्हीईएलसीचे सीएमईवरील काम त्रिमितीय भूमितीपर्यंत नेतो.
मेन्सचे पैलू
- वैज्ञानिक महत्त्व: हा अभ्यास सीएमई हा सममित बुडबुडा असल्याच्या मताला आव्हान देतो. तो एका वर्णपटीय उपकरणातून आणि प्रतिमांतून त्रिमितीय भूमितीची पुनर्रचना करतो, आणि सममित प्रारूप अपयशी ठरणे हा त्यातील मुख्य पुरावा आहे. केवळ एकाच घटनेची (५ ऑगस्ट २०२४) नोंद आहे, त्यामुळे सर्वसामान्यता अजून सिद्ध व्हायची आहे.
- अवकाशीय हवामान सज्जता: सीएमईचा वेग आणि पोहोचण्याच्या वेळेचे अंदाज उपग्रह आणि संपर्क जाळ्यांवर परिणाम करतात. सीएमईच्या सुरुवातीच्या आकाराची चांगली समज अंदाज सुधारू शकते. भारताची अवकाश मालमत्ता वाढत असताना हा आर्थिक आणि सामरिक सुरक्षेचा प्रश्न आहे.
- स्वदेशीकरण: कोरोनाग्राफची रचना आणि निर्मिती भारतात आयआयएने इस्रोच्या सहकार्याने केली. यातून प्रक्षेपण वाहनांपलीकडील संस्थात्मक क्षमता दिसून येते.
- आंतरराष्ट्रीय पूरकता: व्हीईएलसी आणि नासाचे एसडीओ यांचे एकत्रीकरण वैज्ञानिक सहकार्य दर्शवते. हे तंत्र अवकाश दुर्बिणींच्या बहु-दृष्टिकोन प्रतिमांवरील अवलंबित्व कमी करू शकते.
- पुढील वाटचाल: ही पद्धत अधिक सीएमईवर लागू करणे, अदित्य-एल१ च्या इतर पेलोडशी (एल१ येथे कण आणि क्षेत्रे मोजणारे जागेवरील पेलोड) एकत्रीकरण करणे, आणि कार्यान्वित अवकाशीय हवामान अंदाज क्षमता उभारणे.
संभाव्य मेन्स प्रश्न
**जीएस३, १० गुण:** "अवकाशीय हवामान म्हणजे काय? अदित्य-एल१ मधील निरीक्षणे भारताला आपल्या अवकाशस्थित आणि संपर्क मालमत्तेचे संरक्षण करण्यास कशी मदत करू शकतात, हे स्पष्ट करा."
संबंधित विषय
- लॅग्रेंज बिंदू आणि हेलो कक्षा; सूर्याचे स्तर (प्रकाशगोल, वर्णगोल, कोरोना)
- सौर ज्वाला, सौर वारा, भूचुंबकीय वादळे
- इस्रोच्या इतर विज्ञान मोहिमा (उदा., एक्सपोसॅट, चांद्रयान, मंगळयान)
- भारतीय खगोलभौतिकी संस्था आणि विज्ञान व तंत्रज्ञान विभागाच्या स्वायत्त संस्था
- पीएसएलव्ही प्रक्षेपण वाहन
विषय: GS3
3 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत