BrainParrot

केंद्रीय मंत्री डॉ. वीरेंद्र कुमार उद्या राष्ट्रीय राजधानीत आंतरपिढी बंध दृढ करणाऱ्या राष्ट्रीय मोहिमेचा, 'वयो सन्मान राष्ट्रीय अभियाना'चा शुभारंभ करणार

GS2संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗

सारांश

सामाजिक न्याय व सक्षमीकरण मंत्रालयाने ४ नोव्हेंबर २०२६ रोजी 'वयो सन्मान राष्ट्रीय अभियान' सुरू करण्याची घोषणा केली. ३ नोव्हेंबरच्या प्रसिद्धीपत्रकात "उद्या" असा उल्लेख आहे. केंद्रीय मंत्री डॉ. वीरेंद्र कुमार नवी दिल्लीत या अभियानाचा शुभारंभ करतील.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ – सामाजिक न्याय (ज्येष्ठ नागरिकांचे कल्याण) / जीएस१ – समाज (लोकसंख्या व वृद्धत्व)

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • वयो सन्मान राष्ट्रीय अभियान हे अटल वयो अभ्युदय योजना (अवयय) अंतर्गत राष्ट्रीय आंतरपिढी बंध अभियान आहे. अवयय हा ज्येष्ठ नागरिकांसाठीचा सामाजिक न्याय व सक्षमीकरण मंत्रालयाचा प्रमुख उपक्रम आहे.
  • ५सी प्रारूप म्हणजे जोडले जाणे, संवाद साधणे, सह-निर्मिती करणे, योगदान देणे आणि सातत्य राखणे.
  • वयो साथी म्हणजे सहाय्य, जागरूकता, मदत, प्रशिक्षण, आरोग्य आणि समावेशन. हा डिजिटल सक्षम स्वयंसेवक उपक्रम आहे.
  • नोंदणी ज्येष्ठ नागरिक कल्याण (एससीडब्ल्यू) समावेश पोर्टल किंवा जीवन ॲपद्वारे होते. नोंदणीकृत स्वयंसेवकांना वयो साथी प्रमाणपत्र मिळते.
  • स्वयंसेवक होण्याची पात्रता: १८ वर्षे आणि त्यावरील सर्व नागरिक, ज्यात विद्यार्थी, तरुण व्यावसायिक, सामुदायिक स्वयंसेवक, नागरी समाज संघटना आणि संस्थात्मक भागीदार यांचा समावेश आहे.
  • सामंजस्य कराराचे भागीदार: ध्यान, योग आणि कल्याण कार्यक्रम तसेच प्रतिज्ञा मोहिमा आणि वॉकेथॉन यांसाठी श्री रामचंद्र मिशन (एसआरसीएम) आणि अध्यात्म विज्ञान सत्संग केंद्र (एव्हीएसके), जोधपूर.
  • अभियानावरील पुस्तिका प्रकाशित केली जाणार आहे. त्यात उद्दिष्टे, अंमलबजावणी चौकट, विषयगत उपक्रम आणि समुदाय सहभागाची यंत्रणा मांडली आहे. तसेच राज्ये, जिल्हे आणि सामुदायिक संस्था यांच्या भूमिका व जबाबदाऱ्याही निश्चित केल्या आहेत.
  • नमूद केलेली विषयगत क्षेत्रे (१२ पैकी ६): '३० मिनिटे एकत्र', 'मला शिकव – मी तुला शिकवतो', 'माझी कथा, माझा भारत', 'डिजिटल दादा-दादी / डिजिटल साथी', 'पिढी आरोग्य आणि कल्याण', 'सिल्व्हर स्किल्स – मार्गदर्शक म्हणून ज्येष्ठ'.

आकडेवारी आणि तपशील

  • लोकसंख्याशास्त्र (अधिकाऱ्यांचा अंदाज): ६० वर्षे व त्यावरील लोकसंख्या २०११ मधील सुमारे १० कोटींवरून २०३६ पर्यंत २३ कोटींपर्यंत वाढेल असा अंदाज आहे. एकूण लोकसंख्येतील तिचा वाटा ८.४% वरून १४.९% होतो.
  • आंतरपिढी संपर्क कमी होण्याची कारणे: नागरीकरण, स्थलांतर, बदलत्या कुटुंबरचना आणि विकसित होत असलेले सामाजिक प्रवाह.
  • विषयगत क्षेत्रांची संख्या: बारा. प्रसिद्धीपत्रकात फक्त सहांची नावे दिली असून "इतर उपक्रमांसह" असे म्हटले आहे.
  • डिजिटल सुरक्षा: तरुण ज्येष्ठांना डिजिटल सेवा वापरण्यात मदत करतील आणि संभाव्य सायबर फसवणूक ओळखण्यास साहाय्य करतील.
  • कार्यक्रमाचे विषय: सोबत, मौखिक इतिहास आणि सांस्कृतिक आदानप्रदान, डिजिटल साक्षरता, आरोग्य जागरूकता, कल्याण, कौशल्य-वाटप आणि मार्गदर्शन.
  • स्वयंसेवकांच्या भूमिका: मित्र, सुलभकर्ते, जोडणारे आणि सहाय्यक व्यक्ती, जे ज्येष्ठांना माहिती, कल्याणकारी सेवा, सामुदायिक उपक्रम आणि डिजिटल साहाय्य मिळवण्यात मदत करतात. ही चौकट विद्यमान संस्थात्मक आणि समुदायाधारित साहाय्य व्यवस्थांना पूरक असावी अशी अपेक्षा आहे.
  • आमंत्रित सहभागी: नागरिक, शैक्षणिक संस्था, विद्यापीठे, युवा संघटना, अशासकीय संस्था, रहिवासी कल्याण संघटना, सामुदायिक संस्था आणि सीएसआर भागीदार.
  • विशेषत्वाने अनुपस्थित बाबी: प्रसिद्धीपत्रकात अंदाजपत्रक, स्वयंसेवक किंवा लाभार्थी लक्ष्ये, कालमर्यादा आणि परिणाम निर्देशक दिलेले नाहीत.
  • नमूद तत्त्व: ज्येष्ठ नागरिकांचे कल्याण ही केवळ शासनाची जबाबदारी नसून सर्व पिढ्यांची सामायिक सामाजिक बांधिलकी आहे.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • भारत लोकसंख्येच्या स्थित्यंतरातून जात आहे. प्रजननदर घटत असल्याने आणि आयुर्मान वाढत असल्याने लोकसंख्येतील ज्येष्ठांचा वाटा वाढत आहे. ज्येष्ठ हा असुरक्षित गट आहे. त्यांना उत्पन्नाची असुरक्षितता, आरोग्याचे ओझे, सामाजिक एकाकीपण, डिजिटल वंचितता आणि गैरवर्तन यांचा सामना करावा लागतो.
  • संविधानातील अनुच्छेद ४१ (मार्गदर्शक तत्त्व) राज्याला आपल्या आर्थिक क्षमतेनुसार वृद्धापकाळात सार्वजनिक साहाय्य देण्याचा निर्देश देते. वैधानिक आधार आईवडील व ज्येष्ठ नागरिकांचे पालनपोषण व कल्याण अधिनियम, २००७ हा आहे. वृद्ध व्यक्तींसाठी राष्ट्रीय धोरण, १९९९ हे धोरणात्मक आधारस्तंभ आहे.
  • हे अभियान "कल्याणाचा लाभार्थी" या चौकटीऐवजी "सक्रिय योगदानकर्ता व मार्गदर्शक" असा दृष्टिकोन मांडते. तसेच वृद्धत्वाकडे केवळ सेवा-वितरणाचा प्रश्न म्हणून न पाहता सामाजिक भांडवल व समुदाय सहभागाचा मुद्दा म्हणून पाहते.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ – सामाजिक न्याय: असुरक्षित घटकांसाठी (ज्येष्ठ नागरिक) कल्याणकारी योजना; जीएस१ – समाज: लोकसंख्या व संबंधित मुद्दे, नागरीकरण, बदलत्या कुटुंबरचना; जीएस२ – शासन: अशासकीय संस्था, नागरी समाज संघटना आणि स्वयंसेवा यांची भूमिका.

पार्श्वभूमी

अटल वयो अभ्युदय योजना (अवयय)

अधिक संदर्भ

  • १ सप्टेंबर २०२६ रोजी विभागाने रामकृष्ण मठ आणि रामकृष्ण मिशन यांच्याशी 'आंतरपिढी बंध निर्माण करणे' यासाठी सामंजस्य करार केला. हा शालेय व्यवस्थेवर आधारित उपक्रम असून मुले, पालक आणि आजी-आजोबा यांच्यातील भावनिक व सांस्कृतिक बंधांशी संबंधित आहे. त्यात २०० पथदर्शी शाळांची कल्पना आहे.
  • ३० सप्टेंबर २०२६ रोजी संपलेल्या तिमाहीसाठी आर्थिक वर्ष २०२६-२७ मध्ये ज्येष्ठ नागरिकांसाठीच्या एकात्मिक कार्यक्रमांतर्गत ७५५ प्रकल्पांना अनुदान म्हणून ७७.९८ कोटी रुपये वितरित करण्यात आले.
  • ज्येष्ठ नागरिकांसाठीच्या एकात्मिक कार्यक्रमांतर्गत सध्या ७६४ ज्येष्ठ नागरिक निवासगृहे, १३ सतत देखभाल गृहे, १७ फिरती वैद्यकीय सेवा पथके आणि ३ भौतिकोपचार दवाखाने यांना सहाय्य दिले जाते.
  • अधिकृत योजना दस्तऐवजांनुसार २०११ मध्ये ज्येष्ठ नागरिकांची संख्या १०.३८ कोटी होती.
  • नोंदणीचा मार्ग म्हणून प्रसिद्धीपत्रकात उल्लेख असलेले जीवन मोबाईल ॲप मे २०२६ मध्ये सुरू झाले. त्यात 'अनुभव बोलता' हा ज्ञान-वाटप विभागही आहे.

मेन्सचे पैलू

  • लोकसंख्येचे स्थित्यंतर: ६० वर्षे व त्यावरील लोकसंख्या २०११ मधील सुमारे १० कोटींवरून (८.४%) २०३६ पर्यंत २३ कोटींपर्यंत (१४.९%) वाढण्याचा अंदाज आहे. धोरणाने दानाधारित प्रारूपांकडून हक्क व सहभागावर आधारित प्रारूपांकडे वळले पाहिजे.
  • सामाजिक एकाकीपण: नागरीकरण, स्थलांतर आणि विभक्त कुटुंबे यांमुळे नियमित संपर्क कमी होतो. ५सी प्रारूपातील "सातत्य राखणे" हा घटक एकदाच होणाऱ्या कार्यक्रमांऐवजी समुदायाच्या नेतृत्वाखालील वारंवार होणाऱ्या सहभागाला संस्थात्मक रूप देण्याचा प्रयत्न करतो.
  • योगदानकर्ते म्हणून ज्येष्ठ: मार्गदर्शन, मौखिक इतिहास आणि 'सिल्व्हर स्किल्स' वृद्ध व्यक्तींना ज्ञान व संस्कृतीचे भांडार मानतात. यामुळे "रजत अर्थव्यवस्था" आणि सक्रिय वृद्धत्वाच्या कार्यसूचीला बळ मिळते.
  • डिजिटल समावेशन व सुरक्षा: 'डिजिटल दादा-दादी / डिजिटल साथी' आणि सायबर फसवणूक जागरूकता ऑनलाइन फसवणुकीबाबत ज्येष्ठांच्या असुरक्षिततेला संबोधित करतात.
  • सहभागी शासन: वयो साथीद्वारे स्वयंसेवा, सीएसआर भागीदार, अशासकीय संस्था आणि आध्यात्मिक मिशन्स (एसआरसीएम, एव्हीएसके) हे भागीदारी प्रारूप दर्शवतात. पुस्तिका राज्ये, जिल्हे आणि सामुदायिक संस्था यांच्यात भूमिकांची विभागणी करते, हा संघीय अंमलबजावणीचा प्रश्न आहे.
  • चिंतेचे मुद्दे:
  • मोहीम-पद्धतीचे, जागरूकतेवर भर असलेले उपक्रम उत्पन्न सुरक्षा, आरोग्यसेवा आणि गैरवर्तन या प्रश्नांना भिडू शकत नाहीत.
  • यश राज्य व स्थानिक पातळीवरील स्वीकारावर अवलंबून आहे.
  • असुरक्षित ज्येष्ठांसाठी स्वयंसेवकांचा दर्जा आणि सुरक्षा उपाय यांचे वर्णन केलेले नाही.
  • प्रसिद्धीपत्रकात परिणाम मापदंड नाहीत.
  • पुढील मार्ग: स्वयंसेवेचा स्थानिक स्वराज्य संस्था आणि पंचायती राज संस्थांशी दुवा जोडणे, देखरेख निर्देशक प्रकाशित करणे, अभियानाला निवृत्तिवेतन, आरोग्य विमा आणि काळजीवाहक प्रशिक्षण उपायांची जोड देणे आणि २००७ च्या अधिनियमाची कठोर अंमलबजावणी करणे.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस१/जीएस२, १५ गुण:** "भारताची लोकसंख्या वेगाने वृद्ध होत आहे. ज्येष्ठ नागरिकांसमोरील सामाजिक व आर्थिक आव्हानांचे परीक्षण करा आणि सन्मानाने वृद्धत्व सुनिश्चित करण्यात समुदाय-प्रेरित आंतरपिढी उपक्रमांच्या भूमिकेचे मूल्यमापन करा."

संबंधित विषय

  • आईवडील व ज्येष्ठ नागरिकांचे पालनपोषण व कल्याण अधिनियम, २००७
  • वृद्ध व्यक्तींसाठी राष्ट्रीय धोरण, १९९९ आणि अनुच्छेद ४१ (मार्गदर्शक तत्त्वे)
  • लोकसंख्याशास्त्रीय लाभांश विरुद्ध लोकसंख्याशास्त्रीय वृद्धत्व; जनगणना अंदाज
  • रजत अर्थव्यवस्था आणि वृद्धसेवा काळजी मनुष्यबळ
  • सामाजिक कल्याण वितरणात अशासकीय संस्था/नागरी समाज संघटना आणि सीएसआर यांची भूमिका

विषय: GS2

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

3 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत