BrainParrot

३ नोव्हेंबर २०२६ रोजी नवी दिल्लीत 'इंडिया एस अँड टी स्कोअरबोर्ड'चे अनावरण

GS3संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗

सारांश

नीती आयोगाने ३ नोव्हेंबर २०२६ रोजी नवी दिल्लीतील केजी मार्ग येथील सिव्हिल सर्व्हिसेस ऑफिसर्स इन्स्टिट्यूट (सीएसओआय) येथे "भारत विज्ञान व तंत्रज्ञान स्कोअरबोर्ड" सुरू केला. नीती आयोगाचे उपाध्यक्ष अशोक कुमार लाहिरी यांनी त्याचे अनावरण केले.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ – विज्ञान व तंत्रज्ञान / जीएस२ – संघराज्यवाद व शासन

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • भारत विज्ञान व तंत्रज्ञान स्कोअरबोर्ड हा नीती आयोगाचा उपक्रम असून राज्ये व केंद्रशासित प्रदेशांच्या विज्ञान व तंत्रज्ञान क्षेत्रावरील संवादात्मक मंच आहे.
  • त्याचा प्रारंभ ३ नोव्हेंबर २०२६ रोजी नवी दिल्लीतील केजी मार्ग येथील सीएसओआय येथे झाला आणि नीती आयोगाचे उपाध्यक्ष अशोक कुमार लाहिरी यांनी त्याचे अनावरण केले.
  • तो तीन क्षेत्रांचा समावेश करतो: शैक्षणिक क्षेत्र, सरकारी संशोधन व विकास प्रयोगशाळा आणि उद्योग.
  • प्रकाशनात नमूद नीती आयोगाचे अधिकारी: प्रा. विवेक कुमार सिंग (वरिष्ठ सल्लागार) आणि प्रा. अभय करंदीकर (सदस्य, विज्ञान व तंत्रज्ञान).
  • नमूद इतर अधिकारी: प्रा. उमेश व्ही. वाघमारे (सचिव, विज्ञान व तंत्रज्ञान विभाग) आणि डॉ. टी. श्रीनिवास कुमार (सचिव, पृथ्वी विज्ञान मंत्रालय).
  • नमूद मार्गदर्शक तत्त्व: सहकारी व स्पर्धात्मक संघराज्यवाद.
  • संबंधित दृष्टिकोन: विकसित भारत@२०४७.

आकडेवारी आणि तपशील

  • समाविष्ट परिसंस्था आकडेवारी: उच्च शिक्षण संस्था, संशोधन व विकास संस्था, डीप-टेक स्टार्टअप आणि इन्क्युबेटर.
  • समाविष्ट निष्पत्ती आकडेवारी: संशोधन प्रकाशने आणि एकस्वे (पेटंट).
  • गुणवत्ता निर्देशक: संशोधनाची गुणवत्ता, परिणाम, सहकार्य आणि खुली उपलब्धता; प्राधान्य संशोधन क्षेत्रांमध्ये आणि तिन्ही क्षेत्रांमध्ये.
  • मंचाची वैशिष्ट्ये:
  • राज्ये/केंद्रशासित प्रदेशांची शेजारी-शेजारी तुलना.
  • राज्यांची धोरणे आणि उत्तम पद्धतींसह तपशीलवार राज्य प्रोफाइल.
  • वर्षानुवर्षांचे कल, ज्यामुळे राज्यांना कालांतराने आपल्या प्रगतीचा मागोवा घेता येतो.
  • परिसंस्था, प्रकाशने आणि एकस्वांची आकडेवारी एकाच डॅशबोर्डवर एकत्र.
  • करंदीकर यांचे निदान: संशोधन व नवोन्मेषाची आकडेवारी आतापर्यंत अनेक स्रोतांमध्ये विखुरलेली राहिली असून, त्यामुळे राज्यांना आपले स्थान ओळखणे कठीण जाते.
  • सिंग यांचा रचनेमागील हेतू: निष्पत्तीच्या संख्येपलीकडे जाऊन गुणवत्ता, परिणाम आणि सहकार्य टिपणे, जेणेकरून राज्यांना आपले कौशल्य आणि केंद्रित कृतीची क्षेत्रे ओळखता येतील.
  • वाघमारे यांचा मुद्दा: स्कोअरबोर्डमुळे राष्ट्रीय पुराव्याच्या आधारात राज्य पातळीवरील चित्र जोडले जाते. भारताचा संशोधन पाया व्यापक करण्यात राज्य विज्ञान व तंत्रज्ञान परिषदा आणि राज्य विद्यापीठे यांच्या भूमिकेवर त्यांनी प्रकाश टाकला.
  • श्रीनिवास कुमार यांचा मुद्दा: पृथ्वी विज्ञानाचा प्रत्येक राज्याशी संबंध आहे. अंदाज, पूर्वसूचना आणि सागरी क्षेत्रातील संधींचा वापर राज्यांना करता यावा यासाठी स्थानिक विज्ञान व तंत्रज्ञान क्षमता आवश्यक आहे.
  • लाहिरी यांचा मुद्दा: भारताच्या पुढील प्रगतीसाठी राज्यांची अधिक सक्रिय भूमिका आवश्यक आहे. स्कोअरबोर्ड राज्यांना बलस्थाने व उणिवा ओळखण्यास, एकमेकांकडून शिकण्यास आणि अधिक चांगले कार्यक्रम आखण्यास मदत करेल. त्यांनी सर्व राज्यांना/केंद्रशासित प्रदेशांना या मंचाचा वापर करण्याचे आवाहन केले.
  • अनावरणानंतर: मंचाचे प्रात्यक्षिक आणि कार्यपद्धती व आकडेवारीच्या स्रोतांवर तांत्रिक सत्र झाले. राज्यांचे व शैक्षणिक क्षेत्रातील निमंत्रितांनी सूचना दिल्या. राज्यांच्या प्रतिनिधींनी सांगितले की यामुळे नियोजन, संस्थात्मक क्षमता आणि कुशल मनुष्यबळ यांना मदत होईल.
  • उल्लेखनीय अनुपस्थिती: प्रकाशनात निर्देशकांची संख्या, आकडेवारीचे वर्ष, क्रमवारी किंवा गुण यांचा उल्लेख नाही.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • भारताच्या संघराज्य व्यवस्थेत विज्ञान, तंत्रज्ञान व नवोन्मेषाचे अनेक आधारस्तंभ राज्य पातळीवर असतात: उच्च शिक्षण, राज्य विद्यापीठे, राज्य विज्ञान व तंत्रज्ञान परिषदा, स्टार्टअप धोरणे आणि औद्योगिक प्रोत्साहने. केवळ राष्ट्रीय आकडेवारीमुळे राज्य पातळीवरील तफावत झाकली जाते.
  • सहकारी संघराज्यवाद म्हणजे केंद्र व राज्ये राष्ट्रीय उद्दिष्टांसाठी एकत्रितपणे काम करतात. स्पर्धात्मक संघराज्यवाद म्हणजे राज्ये पारदर्शक निर्देशक व क्रमवारीच्या आधारे एकमेकांशी स्पर्धा करतात. संमिश्र निर्देशांक आणि स्कोअरबोर्ड हे दोन्ही प्रत्यक्षात आणण्याचे साधन आहेत: ते राज्यांची तुलना करतात, उणिवा उघड करतात आणि उत्तम पद्धतींचा प्रसार करतात.
  • संशोधनाची गुणवत्ता विरुद्ध संख्या: केवळ शोधनिबंध किंवा एकस्वांची (पेटंट) मोजणी पुरेशी नाही. संशोधन व्यवस्थेसाठी परिणाम, सहकार्य आणि खुली उपलब्धता महत्त्वाची आहे.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – विज्ञान व तंत्रज्ञान: घडामोडी व उपयोजने, तंत्रज्ञानाचे स्वदेशीकरण; जीएस२ – संघराज्यवाद: सहकारी व स्पर्धात्मक संघराज्यवाद; जीएस२ – शासन: पुराव्यावर आधारित धोरण व आकडेवारीची भूमिका; जीएस३ – अर्थव्यवस्था: संशोधन व विकास, नवोन्मेष आणि गुंतवणूक.

पार्श्वभूमी

नीती आयोग (राष्ट्रीय भारत परिवर्तन संस्था)

अधिक संदर्भ

  • नीती आयोग आधीपासूनच इन्स्टिट्यूट फॉर कॉम्पिटिटिव्हनेस या ज्ञान भागीदारासह भारत नवोन्मेष निर्देशांक प्रकाशित करतो. त्यात राज्ये व केंद्रशासित प्रदेशांची नवोन्मेष गुणांवर क्रमवारी लावली जाते.
  • नीती आयोगाच्या विज्ञान व तंत्रज्ञान विभागाच्या पानावर "राज्यांचा विज्ञान व तंत्रज्ञान दृष्टिकोन" हा डॅशबोर्ड विकसित होत असल्याचे नमूद आहे. राज्यांची बलस्थाने अधोरेखित करणे आणि प्रगतीवर देखरेख ठेवणे यासाठी प्रमुख निविष्ट व निष्पत्ती निर्देशक मांडणे, तसेच विकसित भारत २०४७ शी सुसंगत राहणे हा त्याचा उद्देश आहे. तो आणि हा स्कोअरबोर्ड एकच उत्पादन आहे का, याची त्या पानावरून खात्री होत नाही.

मेन्सचे पैलू

  • पुराव्यावर आधारित धोरणनिर्मिती: विखुरलेल्या स्रोतांऐवजी तुलना करता येईल असा एकच आकडेवारी संच उपलब्ध होतो. राज्यांना आपले स्थान ओळखता येते आणि केंद्राला हस्तक्षेप लक्ष्यित करता येतो.
  • संघराज्यवाद:
  • सहकारी: सामायिक आकडेवारी, परस्पर शिक्षण आणि उत्तम पद्धतींचे प्रोफाइल.
  • स्पर्धात्मक: पारदर्शक तुलनात्मक मापनामुळे राज्ये विज्ञान व तंत्रज्ञानात गुंतवणूक करण्यास प्रवृत्त होतात.
  • मंचाच्या राज्य प्रोफाइल सुविधेमुळे भारताच्या विज्ञान व तंत्रज्ञान प्रयत्नांच्या केंद्रस्थानी केवळ केंद्र नव्हे तर राज्येही येतात.
  • संख्येपेक्षा गुणवत्ता: परिणाम, सहकार्य आणि खुली उपलब्धता यांचे निर्देशक "प्रकाशन संख्येच्या" फेरफाराला परावृत्त करतात आणि अर्थपूर्ण संशोधनाला प्रोत्साहन देतात.
  • ट्रिपल हेलिक्स दृष्टिकोन: आकडेवारी शैक्षणिक क्षेत्र, सरकारी संशोधन व विकास प्रयोगशाळा आणि उद्योग अशी विभागल्याने प्रत्येक राज्याची परिसंस्था कुठे सक्षम आहे आणि कुठे दुबळी आहे हे दिसते. डीप-टेक आणि स्टार्टअप धोरणासाठी हे उपयुक्त आहे.
  • प्रादेशिक विज्ञान व तंत्रज्ञान क्षमता: विज्ञान व तंत्रज्ञान विभागाच्या सचिवांनी संशोधनाचा पाया व्यापक करण्याचे मार्ग म्हणून राज्य विज्ञान व तंत्रज्ञान परिषदा आणि राज्य विद्यापीठे यांकडे लक्ष वेधले. पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाच्या सचिवांनी राज्यांची क्षमता पूर्वसूचना आणि सागरी अर्थव्यवस्था यांच्याशी जोडली.
  • आव्हाने:
  • राज्यांमधील आकडेवारीची गुणवत्ता, तुलनीयता आणि पडताळणी.
  • क्रमवारीत प्रारंभ बिंदूतील फरक आणि आकाराकडे दुर्लक्ष होण्याचा धोका.
  • लहान किंवा कमी संसाधने असलेल्या राज्यांमधील क्षमतेची तफावत.
  • गुण आणि प्रत्यक्ष निधी व धोरणात्मक सुधारणा यांच्यात दुवा असण्याची गरज.
  • पुढील वाटचाल: नियमित अद्ययावतीकरण, डॅशबोर्डचा वापर करणारे राज्यस्तरीय विज्ञान व तंत्रज्ञान कृती आराखडे आणि क्षमता बांधणी. निष्कर्षांना निधी साधने आणि विकसित भारत २०४७ च्या उद्दिष्टांशी जोडणे.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस२/जीएस३, १० गुण:** "राज्यांचे पुराव्यावर आधारित तुलनात्मक मापन हे सहकारी व स्पर्धात्मक संघराज्यवादाचे साधन आहे. भारतातील राज्य पातळीवरील विज्ञान व तंत्रज्ञान परिसंस्थांच्या संदर्भात चर्चा करा."

संबंधित विषय

  • नीती आयोगाचे निर्देशांक (भारत नवोन्मेष निर्देशांक, शाश्वत विकास उद्दिष्टे भारत निर्देशांक इत्यादी) आणि नियोजन आयोग → नीती आयोग स्थित्यंतर
  • सहकारी, स्पर्धात्मक आणि राजकोषीय संघराज्यवाद
  • संशोधन व विकासावरील खर्च (जीईआरडी) आणि राष्ट्रीय संशोधन निधी, ज्यात अनुसंधान नॅशनल रिसर्च फाउंडेशन (एएनआरएफ) आणि विज्ञान व तंत्रज्ञान विभाग यांचा समावेश
  • डीप-टेक स्टार्टअप परिसंस्था आणि इन्क्युबेटर
  • विकसित भारत २०४७

विषय: GS3

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

3 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत