౨౦౨౬ నవంబర్ ౩న న్యూఢిల్లీలో “ఇండియా ఎస్&టీ స్కోర్బోర్డ్” ప్రారంభం
ప్రచురణ: · నవీకరణ:
మూలం: PIB (పత్రికా సమాచార కార్యాలయం) · మూలాన్ని చదవండి ↗
సారాంశం
నీతి ఆయోగ్ "భారత విజ్ఞాన సాంకేతిక స్కోర్బోర్డ్"ను ౩ నవంబర్ ౨౦౨౬న న్యూఢిల్లీలోని కేజీ మార్గ్లో ఉన్న సివిల్ సర్వీసెస్ ఆఫీసర్స్ ఇనిస్టిట్యూట్ (సీఎస్ఓఐ)లో ప్రారంభించింది. నీతి ఆయోగ్ ఉపాధ్యక్షుడు అశోక్ కుమార్ లాహిరి దీన్ని ఆవిష్కరించారు.
ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు
- భారత విజ్ఞాన సాంకేతిక స్కోర్బోర్డ్ నీతి ఆయోగ్ చొరవ. ఇది రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల విజ్ఞాన సాంకేతిక రంగ స్వరూపంపై పరస్పర చర్యాత్మక వేదిక.
- దీన్ని ౩ నవంబర్ ౨౦౨౬న న్యూఢిల్లీ కేజీ మార్గ్లోని సీఎస్ఓఐలో ప్రారంభించారు; నీతి ఆయోగ్ ఉపాధ్యక్షుడు అశోక్ కుమార్ లాహిరి ఆవిష్కరించారు.
- ఇది మూడు రంగాలను కవర్ చేస్తుంది: విద్యా రంగం, ప్రభుత్వ పరిశోధన–అభివృద్ధి ప్రయోగశాలలు, పరిశ్రమ.
- విడుదల ప్రకటనలో పేర్కొన్న నీతి ఆయోగ్ అధికారులు: ప్రొఫెసర్ వివేక్ కుమార్ సింగ్ (సీనియర్ సలహాదారు), ప్రొఫెసర్ అభయ్ కరందీకర్ (సభ్యుడు, విజ్ఞాన సాంకేతికత).
- పేర్కొన్న ఇతర అధికారులు: ప్రొఫెసర్ ఉమేష్ వి. వాఘ్మారే (కార్యదర్శి, విజ్ఞాన సాంకేతిక శాఖ), డా. టి. శ్రీనివాస కుమార్ (కార్యదర్శి, భూ విజ్ఞాన మంత్రిత్వ శాఖ).
- ప్రకటించిన మార్గదర్శక సూత్రం: సహకార, పోటీ సమాఖ్య విధానం.
- అనుసంధానమైన దార్శనికత: వికసిత్ భారత్@౨౦౪౭.
గణాంకాలు, వివరాలు
- చేర్చిన పర్యావరణ వ్యవస్థ డేటా: ఉన్నత విద్యా సంస్థలు, పరిశోధన–అభివృద్ధి సంస్థలు, డీప్టెక్ స్టార్టప్లు, ఇంక్యుబేటర్లు.
- చేర్చిన ఫలిత (అవుట్పుట్) డేటా: పరిశోధనా ప్రచురణలు, పేటెంట్లు.
- నాణ్యత సూచికలు: ప్రాధాన్య పరిశోధనా రంగాలు, మూడు రంగాల వ్యాప్తంగా పరిశోధన నాణ్యత, ప్రభావం, సహకారం, బహిరంగ ప్రాప్యత.
- వేదిక లక్షణాలు:
- రాష్ట్రాలు/కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల పక్కపక్కనే పోలిక.
- రాష్ట్ర విధానాలు, ఉత్తమ పద్ధతులతో సహా వివరణాత్మక రాష్ట్ర ప్రొఫైళ్లు.
- సంవత్సరాల వారీ ధోరణులు; దీనివల్ల రాష్ట్రాలు కాలక్రమేణా తమ పురోగతిని పరిశీలించవచ్చు.
- పర్యావరణ వ్యవస్థ, ప్రచురణలు, పేటెంట్ల డేటాను ఒకే డ్యాష్బోర్డ్లో చేర్చడం.
- కరందీకర్ విశ్లేషణ: పరిశోధన, ఆవిష్కరణలపై డేటా ఇప్పటివరకు అనేక మూలాల్లో చెల్లాచెదురుగా ఉంది; దీనివల్ల రాష్ట్రాలు తమ స్థానాన్ని అంచనా వేసుకోవడం కష్టమైంది.
- సింగ్ రూపకల్పన ఉద్దేశ్యం: ఫలితాల పరిమాణానికి మించి నాణ్యత, ప్రభావం, సహకారాన్ని పట్టుకోవడం; తద్వారా రాష్ట్రాలు తమ నైపుణ్యాన్ని, కేంద్రీకృత చర్యలు అవసరమైన రంగాలను గుర్తించగలవు.
- వాఘ్మారే అభిప్రాయం: స్కోర్బోర్డ్ జాతీయ సాక్ష్యాధారానికి రాష్ట్ర స్థాయి చిత్రాన్ని జోడిస్తుంది. భారత పరిశోధనా పునాదిని విస్తృతం చేయడంలో రాష్ట్ర విజ్ఞాన సాంకేతిక మండళ్లు, రాష్ట్ర విశ్వవిద్యాలయాల పాత్రను ఆయన ప్రస్తావించారు.
- శ్రీనివాస కుమార్ అభిప్రాయం: భూ విజ్ఞానాలు ప్రతి రాష్ట్రంతో ముడిపడి ఉన్నాయి. అంచనాలు, ముందస్తు హెచ్చరికలు, సముద్ర రంగ అవకాశాలను రాష్ట్రాలు ఉపయోగించుకోవడానికి స్థానిక విజ్ఞాన సాంకేతిక సామర్థ్యం అవసరం.
- లాహిరి అభిప్రాయం: భారతదేశం మరింత ముందుకు సాగాలంటే రాష్ట్రాలు మరింత చురుకైన పాత్ర పోషించాలి. స్కోర్బోర్డ్ రాష్ట్రాలు తమ బలాలు, లోపాలను గుర్తించడానికి, ఒకదాని నుంచి మరొకటి నేర్చుకోవడానికి, మెరుగైన కార్యక్రమాలు రూపొందించడానికి సహాయపడుతుంది. ఈ వేదికను ఉపయోగించుకోవాలని అన్ని రాష్ట్రాలు/కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలను ఆయన కోరారు.
- ప్రారంభం తర్వాత: వేదిక పరిచయ ప్రదర్శన, పద్ధతి శాస్త్రం, డేటా మూలాలపై సాంకేతిక సమావేశం జరిగాయి. రాష్ట్ర, విద్యా రంగ ఆహ్వానితులు సూచనలు ఇచ్చారు. ఇది ప్రణాళిక, సంస్థాగత సామర్థ్యం, నైపుణ్యం కలిగిన మానవ వనరులకు తోడ్పడుతుందని రాష్ట్ర ప్రతినిధులు తెలిపారు.
- గమనించదగ్గ లోపం: సూచికల సంఖ్య, డేటా సంవత్సరం, ర్యాంకింగ్ లేదా స్కోరు గురించి విడుదల ప్రకటనలో పేర్కొనలేదు.
స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం
- భారత సమాఖ్య వ్యవస్థలో విజ్ఞానం, సాంకేతికత, ఆవిష్కరణలకు తోడ్పడే అనేక అంశాలు రాష్ట్ర స్థాయిలోనే ఉన్నాయి. ఉన్నత విద్య, రాష్ట్ర విశ్వవిద్యాలయాలు, రాష్ట్ర విజ్ఞాన సాంకేతిక మండళ్లు, స్టార్టప్ విధానాలు, పారిశ్రామిక ప్రోత్సాహకాలు వీటిలో భాగం. జాతీయ స్థాయి డేటా మాత్రమే చూస్తే రాష్ట్ర స్థాయి అంతరాలు కనిపించవు.
- సహకార సమాఖ్య విధానం అంటే జాతీయ లక్ష్యాల సాధనకు కేంద్రం, రాష్ట్రాలు కలిసి కృషి చేయడం. పోటీ సమాఖ్య విధానం అంటే పారదర్శక సూచికలు, ర్యాంకింగ్ల ఆధారంగా రాష్ట్రాలు పరస్పరం పోటీ పడటం. సమ్మిళిత సూచికలు, స్కోర్బోర్డులు ఈ రెండింటినీ ఆచరణలో పెట్టే సాధనాలు. అవి రాష్ట్రాలను బెంచ్మార్క్ చేస్తాయి, అంతరాలను బయటపెడతాయి, ఉత్తమ పద్ధతులను వ్యాప్తి చేస్తాయి.
- పరిశోధన నాణ్యత – పరిమాణం: పరిశోధనా పత్రాలు లేదా పేటెంట్ల సంఖ్యను లెక్కించడం మాత్రమే సరిపోదు. పరిశోధనా వ్యవస్థకు ప్రభావం, సహకారం, బహిరంగ ప్రాప్యత ముఖ్యమైనవి.
సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౩ – విజ్ఞాన శాస్త్ర సాంకేతికత: పరిణామాలు, అనువర్తనాలు, సాంకేతికత స్వదేశీకరణ; జీఎస్౨ – సమాఖ్య విధానం: సహకార, పోటీ సమాఖ్య విధానం; జీఎస్౨ – పాలన: సాక్ష్యాధారిత విధానం, డేటా పాత్ర; జీఎస్౩ – ఆర్థిక వ్యవస్థ: పరిశోధన–అభివృద్ధి, ఆవిష్కరణ, పెట్టుబడి.
నేపథ్యం
నీతి ఆయోగ్ (భారత పరివర్తన కోసం జాతీయ సంస్థ)
అదనపు నేపథ్యం
- నీతి ఆయోగ్ ఇప్పటికే ఇన్స్టిట్యూట్ ఫర్ కాంపిటీటివ్నెస్ను జ్ఞాన భాగస్వామిగా చేసుకుని భారత ఆవిష్కరణ సూచికను ప్రచురిస్తోంది. ఇది ఆవిష్కరణ స్కోర్ల ఆధారంగా రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు ర్యాంకులు ఇస్తుంది.
- నీతి ఆయోగ్ విజ్ఞాన సాంకేతిక విభాగం పేజీలో "రాష్ట్రాల విజ్ఞాన సాంకేతిక అవలోకనం" డ్యాష్బోర్డ్ రూపుదిద్దుకుంటున్నట్లు ఉంది. కీలకమైన ఇన్పుట్, అవుట్పుట్ సూచికలను చూపి, రాష్ట్రాల బలాలను హైలైట్ చేయడం, పురోగతిని పర్యవేక్షించడం దీని ఉద్దేశ్యం. ఇది వికసిత్ భారత్ ౨౦౪౭కు అనుగుణంగా ఉంది. ఇదే ఉత్పత్తి స్కోర్బోర్డ్ అవునో కాదో ఆ పేజీ నుంచి నిర్ధారణ కాలేదు.
మెయిన్స్ కోణాలు
- సాక్ష్యాధారిత విధాన రూపకల్పన: చెల్లాచెదురుగా ఉన్న మూలాల స్థానంలో పోల్చదగిన ఒకే డేటాసెట్ వస్తుంది. రాష్ట్రాలు తమ స్థానాన్ని గుర్తించగలవు, కేంద్రం లక్ష్యిత జోక్యాలు చేపట్టగలదు.
- సమాఖ్య విధానం:
- సహకార: పంచుకున్న డేటా, పరస్పర అభ్యాసం, ఉత్తమ పద్ధతుల ప్రొఫైళ్లు.
- పోటీ: పారదర్శక బెంచ్మార్కింగ్ విజ్ఞాన సాంకేతిక రంగంలో పెట్టుబడి పెట్టేలా రాష్ట్రాలను ప్రేరేపిస్తుంది.
- వేదికలోని రాష్ట్ర ప్రొఫైల్ విధి, భారత విజ్ఞాన సాంకేతిక కృషిలో కేంద్రాన్ని మాత్రమే కాక రాష్ట్రాలను కూడా కేంద్ర స్థానంలో నిలుపుతుంది.
- పరిమాణం కంటే నాణ్యత: ప్రభావం, సహకారం, బహిరంగ ప్రాప్యత సూచికలు "ప్రచురణల సంఖ్య" కోసం అక్రమ పద్ధతులను నిరుత్సాహపరచి, అర్థవంతమైన పరిశోధనను ప్రోత్సహిస్తాయి.
- ట్రిపుల్ హెలిక్స్ దృక్పథం: డేటాను విద్యా రంగం, ప్రభుత్వ పరిశోధన–అభివృద్ధి ప్రయోగశాలలు, పరిశ్రమగా విభజించడం వల్ల ప్రతి రాష్ట్ర పర్యావరణ వ్యవస్థలో ఏ భాగం బలంగా లేదా బలహీనంగా ఉందో తెలుస్తుంది. డీప్టెక్, స్టార్టప్ విధానానికి ఇది ఉపయోగకరం.
- ప్రాంతీయ విజ్ఞాన సాంకేతిక సామర్థ్యం: పరిశోధనా పునాదిని విస్తృతం చేసే మార్గాలుగా రాష్ట్ర విజ్ఞాన సాంకేతిక మండళ్లు, రాష్ట్ర విశ్వవిద్యాలయాలను విజ్ఞాన సాంకేతిక శాఖ కార్యదర్శి సూచించారు. రాష్ట్రాల సామర్థ్యాన్ని ముందస్తు హెచ్చరికలు, సముద్ర ఆర్థిక వ్యవస్థతో భూ విజ్ఞాన మంత్రిత్వ శాఖ కార్యదర్శి అనుసంధానించారు.
- సవాళ్లు:
- రాష్ట్రాల మధ్య డేటా నాణ్యత, పోల్చదగిన స్వభావం, ధ్రువీకరణ.
- ర్యాంకింగ్లు ప్రారంభ స్థాయి తేడాలను, రాష్ట్రాల పరిమాణాన్ని విస్మరించే ప్రమాదం.
- చిన్న లేదా తక్కువ వనరులున్న రాష్ట్రాల్లో సామర్థ్య అంతరాలు.
- స్కోర్లను వాస్తవ నిధులు, విధాన సంస్కరణలతో అనుసంధానించాల్సిన అవసరం.
- ముందుకు మార్గం: క్రమం తప్పని నవీకరణలు, డ్యాష్బోర్డ్ను ఉపయోగించే రాష్ట్ర స్థాయి విజ్ఞాన సాంకేతిక కార్యాచరణ ప్రణాళికలు, సామర్థ్య నిర్మాణం. ఫలితాలను నిధుల సాధనాలతో, వికసిత్ భారత్ ౨౦౪౭ లక్ష్యాలతో ముడిపెట్టాలి.
సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న
**జీఎస్౨/జీఎస్౩, ౧౦ మార్కులు:** "రాష్ట్రాల సాక్ష్యాధారిత బెంచ్మార్కింగ్ సహకార, పోటీ సమాఖ్య విధానానికి ఒక సాధనం. భారతదేశంలోని రాష్ట్ర స్థాయి విజ్ఞాన సాంకేతిక పర్యావరణ వ్యవస్థలను ఆధారంగా చేసుకుని చర్చించండి."
సంబంధిత అంశాలు
- నీతి ఆయోగ్ సూచికలు (భారత ఆవిష్కరణ సూచిక, సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాల భారత సూచిక మొదలైనవి), ప్రణాళికా సంఘం నుంచి నీతి ఆయోగ్కు మార్పు
- సహకార, పోటీ, ఆర్థిక సమాఖ్య విధానం
- పరిశోధన–అభివృద్ధి వ్యయం (స్థూల దేశీయ పరిశోధన–అభివృద్ధి వ్యయం – జీఈఆర్డీ), జాతీయ పరిశోధన నిధులు; అనుసంధాన్ జాతీయ పరిశోధన ఫౌండేషన్ (ఏఎన్ఆర్ఎఫ్), విజ్ఞాన సాంకేతిక శాఖ సహా
- డీప్టెక్ స్టార్టప్ పర్యావరణ వ్యవస్థ, ఇంక్యుబేటర్లు
- వికసిత్ భారత్ ౨౦౪౭
అంశాలు: GS3
3 నవంబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో