BrainParrot

अनौपचारिक कामगार आणि गिग व प्लॅटफॉर्म कामगारांसाठी राष्ट्रीय सामाजिक सुरक्षा मंडळे (संपादकीय "अपेक्षेपेक्षा कमी परिणाम" सह)

GS2संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: द हिंदू, 31 ऑक्टोबर, 2026

सारांश

  • शुक्रवारी केंद्रीय कामगार मंत्रालयाने सामाजिक सुरक्षा संहितेअंतर्गत दोन संस्थांची अधिसूचना जारी केली. त्या म्हणजे असंघटित कामगारांसाठी राष्ट्रीय सामाजिक सुरक्षा मंडळ (४० सदस्य) आणि गिग व प्लॅटफॉर्म कामगारांसाठी राष्ट्रीय सामाजिक सुरक्षा मंडळ (२२ सदस्य).
  • केंद्रीय कामगार मंत्री मनसुख मांडविया दोन्ही मंडळांचे अध्यक्ष आहेत. केंद्रीय कामगार सचिव उपाध्यक्ष आहेत.
  • मंत्रालयाने याला "ऐतिहासिक बदल" म्हटले आहे, ज्यामुळे डिजिटल गिग व प्लॅटफॉर्म कामगारांचा औपचारिक कल्याणव्यवस्थेत समावेश होतो.
  • एआयटीयूसी आणि द हिंदूचे संपादकीय यांच्या मते ही रचना अतिशय केंद्रकेंद्रित आहे. संपादकीय या पावलाचे स्वागत करते, पण ते विलंबाने उचलले गेले असल्याचे म्हणते आणि केंद्रीकृत रचनेमुळे अपेक्षित परिणाम साधण्यात अडथळा येऊ शकतो असा इशारा देते.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२/जीएस३ — कामगार कल्याण, सामाजिक सुरक्षा संहिता, संघराज्यवाद

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • सामाजिक सुरक्षा संहिता, २०२०: नऊ सामाजिक सुरक्षा कायदे एकत्र करते. कलमे ११३–११४ असंघटित, गिग व प्लॅटफॉर्म कामगारांसाठीच्या योजनांशी संबंधित आहेत. कलम १४१ सामाजिक सुरक्षा निधी स्थापन करते. कलम ११४(४) एग्रीगेटरचे योगदान ठरवते (उलाढालीच्या १–२%, कामगारांना दिलेल्या रकमेच्या ५% पर्यंत मर्यादित).
  • दोन्ही मंडळांचे अध्यक्ष केंद्रीय कामगार मंत्री आहेत. कामगार सचिव उपाध्यक्ष आहेत. त्यांच्या वर्षातून किमान तीन बैठका होणे आवश्यक आहे आणि केंद्र सरकार कार्यपद्धतीचे नियम विहित करेल.
  • मंडळाची कार्ये:
  • कामगारांच्या विविध वर्गांसाठी योजनांची शिफारस करणे;
  • संहितेच्या प्रशासनाबाबत केंद्र सरकारला सल्ला देणे;
  • कल्याण योजनांवर देखरेख ठेवणे;
  • राज्य पातळीवरील अभिलेख ठेवण्याचा आढावा घेणे;
  • निधी व खात्यातून होणाऱ्या खर्चाचा आढावा घेणे;
  • केंद्राने सोपवलेली इतर कार्ये पार पाडणे.
  • कामगार हा विषय समवर्ती सूचीत (सूची ३) आहे.
  • सामाजिक सुरक्षेची आयएलओची व्याख्या (संपादकीयात उद्धृत) आरोग्य सेवेची उपलब्धता आणि वृद्धापकाळ, बेरोजगारी, आजारपण, अपंगत्व, कामावरील इजा, प्रसूती किंवा कमावत्या व्यक्तीच्या निधनानंतरचे उत्पन्न सुरक्षेचे संरक्षण यांचा समावेश करते.
  • अर्जुन सेनगुप्ता यांच्या अध्यक्षतेखालील असंघटित क्षेत्रातील उद्योगांसाठीच्या राष्ट्रीय आयोगाने (एनसीईयूएस) अनौपचारिक कामगारांच्या सामाजिक सुरक्षेसाठी उपाययोजना सुचवल्या.
  • मंडळावरील एग्रीगेटर कंपन्या: इटर्नल ग्रुप (पूर्वीची झोमॅटो लि.), स्विगी, झेप्टो, अर्बन कंपनी, रॅपिडो.

आकडेवारी आणि तपशील

  • असंघटित कामगारांसाठीचे मंडळ: ४० सदस्य. गिग व प्लॅटफॉर्म कामगारांसाठीचे मंडळ: २२ सदस्य.
  • संपादकीयानुसार ४० सदस्यांचे मंडळ केंद्र सरकारने नामनिर्देशित केले आहे. त्यात ७ असंघटित कामगार प्रतिनिधी आणि ७ मालक प्रतिनिधी आहेत.
  • संपादकीयानुसार २२ सदस्यांच्या गिग मंडळात ५ एग्रीगेटर आणि ५ कामगार प्रतिनिधी आहेत.
  • सदस्यांमध्ये केंद्र व राज्य सरकारे, एग्रीगेटर, मालक, नागरी समाज, कामगार संघटना आणि गिग कामगार संघटना यांचा समावेश आहे.
  • नावे नमूद केलेले सदस्य: महाराष्ट्र, उत्तर प्रदेश, पश्चिम बंगाल, आंध्र प्रदेश आणि गुजरात यांचे कामगार विभाग (सर्वांचे वर्णन रालोआ-शासित असे केले आहे); भारतीय मजदूर संघ; लघु उद्योग भारती; इंडियन फेडरेशन ऑफ ॲप-बेस्ड ट्रान्सपोर्ट वर्कर्स; व्ही.व्ही. गिरी राष्ट्रीय श्रम संस्था; दत्तोपंत ठेंगडी कामगार शिक्षण व विकास मंडळ.
  • सरकारचा दावा (संपादकीय): सामाजिक सुरक्षेचे व्याप्तीक्षेत्र २०१५ मधील १९% वरून २०२५ मध्ये ६४.३% झाले, म्हणजे सुमारे ९४ कोटी नागरिक.
  • संपादकीयाचा प्रतिवाद: असंघटित, गिग व प्लॅटफॉर्म कामगार हे कार्यबळाच्या ९२% पेक्षा जास्त आहेत आणि आयएलओने व्याख्या केल्याप्रमाणे सामाजिक सुरक्षा त्यांना मिळण्यापासून ते खूप दूर आहेत.
  • वेळ: संहिता लागू झाल्यानंतर एका वर्षाने मंडळांची स्थापना झाली, ज्याला संपादकीय विलंब म्हणते.
  • सेनगुप्ता समितीने जवळपास दोन दशकांपूर्वी अहवाल दिला, आणि संपादकीयानुसार तिने मांडलेले मुद्दे अजूनही सोडवलेले नाहीत.
  • केरळम सरकारसाठी न्या. व्ही. गोपाल गौडा यांच्या अहवालाने (मार्च २०२६) संहितेतील संघराज्यविरोधी आणि कामगारविरोधी वैशिष्ट्ये अधोरेखित केली आणि दुरुस्त्या सुचवल्या.
  • एआयटीयूसीच्या सरचिटणीस अमरजीत कौर: मंडळे केंद्र सरकारकडे मोठ्या प्रमाणात झुकलेली असून भाजप-समर्थक संघटना आणि मालकांच्या संस्थांनी भरलेली आहेत.
  • लक्षणीय अनुपस्थिती: विरोधी पक्षांशी संलग्न केंद्रीय कामगार संघटना किंवा विरोधी पक्षशासित राज्यांचे लक्षणीय प्रतिनिधित्व नाही (संपादकीय).

स्थिर–गतिशील दुवा

  • असंघटित क्षेत्रासाठी सामाजिक सुरक्षा हा मार्गदर्शक तत्त्वांचा विषय आहे (भाग ४: अनुच्छेद ४१, ४२, ४३). कामगार हा समवर्ती सूचीत (सूची ३) असल्याने संसद आणि राज्य विधिमंडळे दोघेही यावर कायदे करू शकतात.
  • सामाजिक सुरक्षा संहिता, २०२० ही वैधानिक चौकट आहे. तिने सल्लागार मंडळे, सामाजिक सुरक्षा निधी आणि पारंपरिक मालक-कर्मचारी नात्याबाहेरील कामगारांसाठी नोंदणी व्यवस्था निर्माण केली.
  • ही मंडळे योजनांची शिफारस करतात आणि त्यांवर देखरेख ठेवतात. ती स्वतः लाभ देत नाहीत. त्यामुळे योजनांना आकार देताना कोणाचा आवाज ऐकला जाईल हे त्यांच्या रचनेवर ठरते, आणि हाच संपादकीयातील संघराज्यवाद व प्रतिनिधित्वाचा प्रश्न आहे.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ — दुर्बल घटकांसाठी कल्याणकारी योजना; वैधानिक संस्था; केंद्र-राज्य संबंध (समवर्ती सूचीतील कामगार विषय) | जीएस३ — अर्थव्यवस्था: सर्वसमावेशक वृद्धी, रोजगार, अनौपचारिक क्षेत्र

पार्श्वभूमी

सामाजिक सुरक्षा संहिता, २०२०

राष्ट्रीय सामाजिक सुरक्षा मंडळ

सामाजिक सुरक्षा निधी आणि नोंदणी

अधिक संदर्भ

  • सामाजिक सुरक्षा (केंद्रीय) नियम, २०२६ यांची अधिसूचना ८ मे २०२६ रोजी जारी झाली. त्यानुसार गिग व प्लॅटफॉर्म कामगारांची केंद्रीय पोर्टलवर नोंदणी आवश्यक आहे.
  • या नियमांनुसार एग्रीगेटरनी कामगारांशी संबंधित माहिती सामायिक करणेही बंधनकारक आहे.
  • अधिसूचनेवरील एका गेकेटुडे वृत्तानुसार कामगार बाजूच्या सदस्यांमध्ये नॅशनल फ्रंट ऑफ इंडियन ट्रेड युनियन्स आणि ट्रेड युनियन कोऑर्डिनेशन सेंटर यांचाही समावेश आहे. बातमीत कामगार संघटनांपैकी फक्त भारतीय मजदूर संघ, इंडियन फेडरेशन ऑफ ॲप-बेस्ड ट्रान्सपोर्ट वर्कर्स आणि काही संस्था यांची नावे आहेत. प्रतिनिधित्वाच्या चर्चेसाठी हे महत्त्वाचे आहे.

मेन्सचे पैलू

  • सकारात्मक पाऊल: गिग व प्लॅटफॉर्म कामगारांसाठीची पहिली वैधानिक यंत्रणा. ती एग्रीगेटर, राज्य सरकारे आणि कामगारांना एका व्यासपीठावर आणते आणि संहितेचा सामाजिक सुरक्षा निधी व नोंदणी रचना कार्यान्वित करते.
  • संघराज्यवाद: कामगार हा समवर्ती विषय असूनही केंद्र सदस्य नामनिर्देशित करते आणि मंत्री दोन्ही मंडळांचे अध्यक्ष आहेत. नाव असलेले पाचही राज्य प्रतिनिधी रालोआ-शासित राज्यांचे आहेत, आणि विरोधी पक्षशासित राज्ये अनुपस्थित आहेत. गोपाल गौडा अहवालाने संहितेला आधीच संघराज्यविरोधी म्हटले होते.
  • प्रतिनिधित्व आणि वैधता: असंघटित व गिग कार्यबळ ९२% पेक्षा जास्त असूनही कामगारांच्या जागा मर्यादित आहेत (४० पैकी ७; २२ पैकी ५). एआयटीयूसी राजकीय झुकावाचा आरोप करते, आणि संपादकीयानुसार विरोधी पक्षांशी संलग्न केंद्रीय कामगार संघटनांची लक्षणीय उपस्थिती नाही. गेकेटुडेच्या वृत्तात बातमीपेक्षा जास्त कामगार संघटनांची नावे आहेत, त्यामुळे खरा समतोल तपासणे आवश्यक आहे.
  • व्याप्तीचा दावा विरुद्ध जमिनीवरील वास्तव: ६४.३% (सुमारे ९४ कोटी) हे ठळक व्याप्तीचे आकडे आणि संपादकीयाचा मुद्दा की ९२% असंघटित व गिग कार्यबळाला आयएलओ-मानकाचे संरक्षण नाही, हे दोन्ही एकमेकांशेजारी आहेत.
  • अंमलबजावणीतील विलंब: सेनगुप्ता शिफारशी अजूनही सोडवलेल्या नाहीत, आणि मंडळे संहिता लागू झाल्यानंतर एका वर्षाने आली. वर्षातून किमान तीनदा बैठक घेणारी सल्लागार मंडळे लाभांची हमी देत नाहीत.
  • पुढील मार्ग: राज्य सरकारे आणि सर्व राजकीय प्रवाहांतील कामगार संघटनांचा समावेश करणे, मंडळांच्या शिफारशी कालबद्ध व पारदर्शक करणे आणि त्यांना नोंदणी व सामाजिक सुरक्षा निधीशी जोडणे.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस२, १५ गुण:** "सामाजिक सुरक्षा संहिता, २०२० गिग व प्लॅटफॉर्म कामगारांना प्रथमच मान्यता देते. संघराज्यीय आणि प्रतिनिधित्वाच्या चिंता लक्षात घेऊन, भारतातील असंघटित कार्यबळाला सामाजिक सुरक्षा पोहोचवण्यासाठी राष्ट्रीय सामाजिक सुरक्षा मंडळांची संस्थात्मक रचना पुरेशी आहे का, याचे चिकित्सक परीक्षण करा."

संबंधित विषय

  • चार कामगार संहिता आणि त्यांच्या अंमलबजावणीची स्थिती
  • ई-श्रम पोर्टल आणि असंघटित कामगारांचा राष्ट्रीय डेटाबेस
  • समवर्ती सूची, अनुच्छेद २५४ (विसंगती) आणि सहकारी संघराज्यवाद
  • कामगारांविषयीची मार्गदर्शक तत्त्वे (अनुच्छेद ४१–४३)
  • गिग अर्थव्यवस्थेचे नियमन (उदा. राज्य पातळीवरील गिग कामगार कायदे, राजस्थान/कर्नाटक)
  • या संचातील संबंधित टिपण: "स्थानिकांसाठी नोकऱ्या" (कामगार आणि संघराज्यवादाचा पैलू, कर्नाटक)

विषय: GS2अर्थव्यवस्था

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

31 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत