BrainParrot

जीएसएलव्ही-एफ१८ने पुढील पिढीचा नौवहन उपग्रह एनव्हीएस-०३ कक्षेत स्थापित केला

GS3संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: द हिंदू, 31 ऑक्टोबर, 2026

सारांश

  • इस्रोच्या जीएसएलव्ही-एफ१८ने शुक्रवारी रात्री उशिरा श्रीहरिकोटा येथील दुसऱ्या प्रक्षेपण तळावरून एनव्हीएस-०३ हा नौवहन उपग्रह प्रक्षेपित केला. उड्डाणानंतर सुमारे १८ मिनिटांनी उपग्रह इच्छित भूसमकालिक स्थानांतरण कक्षेत स्थापित झाला.
  • एनव्हीएस-०३ हा नाविक/आयआरएनएसएस प्रणालीच्या सातत्यासाठीच्या पुढील पिढीच्या (एनव्हीएस) मालिकेतील तिसरा उपग्रह आहे. अणुघड्याळांच्या वारंवार झालेल्या बिघाडांमुळे आणि इच्छित कक्षेत स्थापित न होऊ शकलेल्या एनव्हीएस-०२ च्या नुकसानीमुळे कमकुवत झालेला उपग्रहसमूह यामुळे पूर्ववत होण्याची अपेक्षा आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ — विज्ञान व तंत्रज्ञान: अवकाश, स्वदेशीकरण, धोरणात्मक तंत्रज्ञान

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • नाविक = भारतीय उपग्रहसमूहासह नौवहन; आयआरएनएसएसचे (इस्रोची प्रादेशिक प्रणाली) कार्यात्मक नाव.
  • प्राथमिक सेवा क्षेत्र: भारत आणि त्याच्या सीमेपलीकडील सुमारे १,५०० किमी.
  • एनव्हीएस-०३ वर विद्यमान एल५ आणि एस संकेतांव्यतिरिक्त एल१ आहे.
  • एनव्हीएस-०३ वर खरेदी केलेल्या घड्याळांसह स्वदेशी अणुघड्याळ आहे.
  • एनव्हीएस-०३ चे मोहीम आयुष्य १२ वर्षे आहे.
  • जीएसएलव्ही सतीश धवन अवकाश केंद्र, श्रीहरिकोटा येथून प्रक्षेपित होते आणि भूसमकालिक स्थानांतरण कक्षेत उपग्रह पोहोचवते.
  • नाविक रचना: ७ उपग्रह (३ जीईओ आणि ४ आयजीएसओ).
  • एनव्हीएस मालिका: पाच उपग्रह नियोजित (एनव्हीएस-०१ ते एनव्हीएस-०५).

आकडेवारी आणि तपशील

  • जीएसएलव्ही-एफ१८ने उड्डाणानंतर सुमारे १८ मिनिटांनी एनव्हीएस-०३ कक्षेत स्थापित केला.
  • एनव्हीएस-०३ चे वस्तुमान २,२५० किलो दिले आहे.
  • एल१ व्याप्ती: भारताचा भूभाग आणि भारताच्या भूराजकीय सीमेभोवतीचे १,५०० किमी पसरलेले क्षेत्र.
  • १३ मार्च २०२६: आयआरएनएसएस-१एफ वरील शेवटचे कार्यरत अणुघड्याळ बंद पडले.
  • इस्रोने २०२६ मध्ये केवळ तीन मोहिमा प्रक्षेपित केल्या आहेत:
  • पीएसएलव्ही-सी६२ / ईओएस-एन१, १२ जानेवारी २०२६ रोजी, जी अयशस्वी ठरली;
  • जीएसएलव्ही-एफ१७ / ईओएस-०५, ४ सप्टेंबर रोजी, जी यशस्वी ठरली;
  • जीएसएलव्ही-एफ१८ / एनव्हीएस-०३, शुक्रवारी रात्री.
  • मागील बदली उपग्रह एनव्हीएस-०२ इच्छित कक्षेत स्थापित होऊ शकला नाही.
  • लेखानुसार, अणुघड्याळांच्या वारंवार झालेल्या बिघाडांमुळे नाविक उपग्रहसमूह कमकुवत झाला होता. एनव्हीएस-०३ मुळे त्याचे कार्य पूर्ववत होण्याची अपेक्षा आहे.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • उपग्रह नौवहन (पीएनटी: स्थान, नौवहन, वेळ) हे संरक्षण, वाहतूक, वीज जाळे, दूरसंचार वेळ-निर्धारण आणि आपत्ती व्यवस्थापन यांसाठी महत्त्वाची पायाभूत सुविधा आहे. प्रादेशिक प्रणालीमुळे संकटकाळात परकीय प्रणालींपासून (जसे की जीपीएस) स्वातंत्र्य मिळते.
  • नौवहन उपग्रहसमूह तेव्हाच कार्य करतो जेव्हा उपग्रहांवरील अणुघड्याळे अचूक वेळ राखतात. घड्याळ बंद पडले की उपग्रहाची उपयुक्तता संपते; म्हणूनच घड्याळाचे स्वदेशीकरण हे केवळ खर्चाचे नव्हे, तर धोरणात्मक तंत्रज्ञानाचे उद्दिष्ट आहे.
  • प्रक्षेपणातील विश्वासार्हता हाही याच कथेचा भाग आहे. उपग्रहसमूहासाठी बदली उपग्रह वेळापत्रकानुसार इच्छित कक्षेत पोहोचणे आवश्यक असते.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ — विज्ञान व तंत्रज्ञान: अवकाश तंत्रज्ञानातील घडामोडी, तंत्रज्ञानाचे स्वदेशीकरण, दैनंदिन जीवनातील व धोरणात्मक गरजांतील अवकाशाचे उपयोग

पार्श्वभूमी

नाविक (भारतीय उपग्रहसमूहासह नौवहन) / आयआरएनएसएस

एनव्हीएस (द्वितीय पिढी) मालिका

जीएसएलव्ही

अधिक संदर्भ

  • पहिला द्वितीय पिढीचा उपग्रह एनव्हीएस-०१ जीएसएलव्ही-एफ१२वरून २९ मे २०२३ रोजी प्रक्षेपित झाला आणि स्वदेशी अणुघड्याळ घेऊन उड्डाण करणारा तो पहिला उपग्रह होता. त्याचे रुबिडियम घड्याळ अवकाश उपयोजन केंद्र, अहमदाबाद यांनी तयार केले होते.
  • एनव्हीएस-०२ २९ जानेवारी २०२५ रोजी जीएसएलव्ही-एफ१५वरून प्रक्षेपित झाला. तो निर्धारित कक्षेत पोहोचण्यात अयशस्वी ठरला.
  • नाविकसाठी असलेल्या ११ भारतीय उपग्रहांपैकी सहा अणुघड्याळांमुळे अयशस्वी झाले आहेत. प्रणाली योग्यरीत्या कार्य करण्यासाठी किमान चार उपग्रहांवर कार्यरत घड्याळे असणे आवश्यक आहे.
  • आयआरएनएसएस-१एफचे घड्याळ बंद पडल्यानंतर तीन उपग्रह (आयआरएनएसएस-१बी, आयआरएनएसएस-१आय आणि एनव्हीएस-०१) कार्यरत होते.
  • व्हिजन आयएएसच्या सारांशात नमूद केलेल्या संरचनात्मक चिंता: कमी प्रक्षेपण दर, इस्रोवरील संघटनात्मक अतिभार, समर्पित व्यवस्थापन संस्थेचा अभाव आणि उपकरणांची विसंगतता.
  • सुरुवातीच्या आयआरएनएसएस उपग्रहांतील आयात केलेल्या रुबिडियम घड्याळांच्या अकाली बिघाडाने परकीय महत्त्वाच्या घटकांवर अवलंबून राहण्यातील असुरक्षितता उघड केली.

मेन्सचे पैलू

  • धोरणात्मक स्वायत्तता: नाविक ही भारतातील आणि सभोवतालच्या प्रदेशातील वापरकर्त्यांसाठी भारताची स्वतंत्र पीएनटी प्रणाली आहे. ती पूर्ववत झाल्याने संरक्षण, वाहतूक आणि वेळ-निर्धारण उपयोजनांना बळ मिळते.
  • तंत्रज्ञानावरील अवलंबित्व: घड्याळांच्या बिघाडांतून परकीय महत्त्वाच्या घटकांवर अवलंबून राहण्याचा धोका दिसतो. खरेदी केलेल्या घड्याळांसोबत एनव्हीएस-०३ मधील स्वदेशी घड्याळ हे आत्मनिर्भरतेकडे टाकलेले पाऊल आहे, तरीही उपग्रह अंशतः खरेदी केलेल्या घड्याळांवर अवलंबून आहे.
  • विश्वासार्हता आणि प्रक्षेपणांची गती: २०२६ मध्ये इस्रोच्या केवळ तीन प्रक्षेपणांपैकी पीएसएलव्ही-सी६२ अयशस्वी ठरणे, आणि एनव्हीएस-०२ इच्छित कक्षेत न पोहोचणे, यावरून उपग्रहसमूहाला चांगल्या उपग्रहांसोबतच विश्वासार्ह प्रक्षेपण साखळीचीही गरज असल्याचे दिसते.
  • संस्थात्मक त्रुटी: इस्रोवरील अतिभार, नाविकसाठी समर्पित व्यवस्थापन संस्थेचा अभाव, तसेच उपकरण परिसंस्थेतील समस्या यांकडे अहवाल निर्देश करतात. प्रत्यक्ष वापरासाठी चिपसेट आणि हँडसेटमध्ये स्वीकार आवश्यक आहे.
  • पुढील मार्ग: एनव्हीएस-०४ व एनव्हीएस-०५ वेळापत्रकानुसार पूर्ण करणे, स्वदेशी घड्याळांचे मानकीकरण करणे, अतिरिक्त पर्याय (रिडंडन्सी) वाढवणे आणि नाविक-सुसंगत उपकरणे तसेच एल१ संकेताची आंतरकार्यक्षमता यांना प्रोत्साहन देणे.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस३, १० गुण:** "नाविक म्हणजे काय आणि त्याच्या कार्यान्वयनातील आव्हाने कोणती? एनव्हीएस मालिका त्यांचे निराकरण कसे करू पाहते?"

संबंधित विषय

  • जीपीएस, ग्लोनास, गॅलिलिओ, बेईदोऊ आणि गगन
  • कक्षांचे प्रकार (जीईओ, जीएसओ, आयजीएसओ, जीटीओ)
  • पीएसएलव्ही विरुद्ध जीएसएलव्ही विरुद्ध एलव्हीएम३ आणि क्रायोजेनिक इंजिने
  • अणुघड्याळे (रुबिडियम, सिझियम)
  • इन-स्पेस आणि अवकाश क्षेत्रातील सुधारणा
  • इस्रोची २०२६ मधील मोहीम कामगिरी आणि ईओएस मालिका

विषय: GS3विज्ञान व तंत्रज्ञान

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

31 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत