BrainParrot

केंद्रीय मंत्रिमंडळाची ₹७,३९६ कोटींच्या पंचायत योजनेला (पीएम विकसित ग्राम स्वराज योजना) मंजुरी

GS2संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: द हिंदू, 29 ऑक्टोबर, 2026

सारांश

  • केंद्रीय मंत्रिमंडळाने प्रधानमंत्री विकसित ग्राम स्वराज योजनेला (पीएम-व्हीजीएसवाय) मंजुरी दिली. ग्रामपंचायतींची नियोजन आणि प्रशासन क्षमता २०२६-२७ ते २०३०-३१ या कालावधीत बळकट करण्यासाठीची ही ₹७,३९५.५५ कोटींची योजना आहे.
  • ही राष्ट्रीय ग्राम स्वराज अभियानाची (आरजीएसए) सुधारित आवृत्ती आहे. योजनानिहाय स्वतंत्र प्रशिक्षण घटकांऐवजी "समग्र" विकास नियोजनाकडे, तसेच पंचायत प्रतिनिधींसाठी डिजिटल साह्याकडे ही योजना वळते.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ — राज्यव्यवस्था आणि शासन: पंचायती राज, स्थानिक शासन, कल्याणकारी योजनांची रचना

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • पीएम-व्हीजीएसवाय ही पंचायती राज मंत्रालयाची केंद्र पुरस्कृत योजना आहे. ती राष्ट्रीय ग्राम स्वराज अभियानाची सुधारित आवृत्ती आहे.
  • अंमलबजावणी कालावधी: २०२६-२७ ते २०३०-३१, सोळाव्या वित्त आयोगाच्या कालावधीशी सुसंगत.
  • ७३व्या घटनादुरुस्ती कायद्याने भाग ९ आणि ११वी अनुसूची (२९ विषय) जोडली; अनुच्छेद २४३जी पंचायतींचे अधिकार, प्राधिकार आणि जबाबदाऱ्यांशी संबंधित आहे.
  • उल्लेखलेली साधने: ई-ग्रामस्वराज पोर्टलद्वारे तयार होणारा ग्रामपंचायत विकास आराखडा (जीपीडीपी); योजना, लाभार्थी, सामुदायिक मालमत्ता आणि संसाधने यांची माहिती एकत्रित करणारे समाईक डिजिटल व्यासपीठ.
  • २४ एप्रिल हा दिवस राष्ट्रीय पंचायती राज दिन म्हणून पाळला जातो.

आकडेवारी आणि तपशील

  • एकूण तरतूद: ₹७,३९५.५५ कोटी; केंद्राचा वाटा ₹४,८६९.४८ कोटी; राज्यांचा वाटा ₹२,५२६.०७ कोटी.
  • २.५५ लाख ग्रामपंचायती आणि पारंपरिक स्थानिक संस्थांमधील सुमारे ३२ लाख निवडून आलेले प्रतिनिधी, पंचायत कर्मचारी आणि इतर भागधारक यांना प्रशिक्षण दिले जाणार आहे.
  • आराखडा: ई-ग्रामस्वराज पोर्टलद्वारे २.५५ लाख ग्रामपंचायत विकास आराखडे (जीडीपीडी/जीपीडीपी), जेणेकरून गावांचे प्राधान्यक्रम केंद्र व राज्य योजना आणि संसाधनांशी जुळतील.
  • देशभर जनजागृती मोहिमा, प्रत्येक मोहिमेतून किमान एक लाख नागरिकांपर्यंत पोहोचण्याची अपेक्षा.
  • सरकार ३२ लाख प्रतिनिधींना "लाभार्थी" म्हणते, परंतु कोणतेही मानधन दिले जात नाही.
  • केंद्रीय मंत्री अश्विनी वैष्णव यांनी याला निर्देशाधारित योजनांकडून स्थानिक पातळीवरील क्षमता बांधणी आणि नियोजनावर केंद्रित प्रारूपाकडे झालेला आमूलाग्र बदल म्हटले (मजकूर चौकटीत आकडा ₹७,३९५ कोटी असा पूर्णांकित केला आहे).

स्थिर–गतिशील दुवा

  • ७३व्या घटनादुरुस्तीने पंचायतींना घटनात्मक दर्जा दिला. अनुच्छेद २४३बी नुसार गाव, मध्यवर्ती आणि जिल्हा स्तरांवर पंचायती असतात, तर अनुच्छेद २४३-आय नुसार पंचायतींच्या आर्थिक स्थितीचा आढावा घेण्यासाठी दर पाच वर्षांनी राज्य वित्त आयोग स्थापन केला जातो.
  • घटनात्मक दर्जा असूनही पंचायतींकडे नियोजन आणि प्रशासकीय क्षमतेचा अभाव असतो. त्यांना शासनाचा "तिसरा स्तर" बनवण्यासाठी क्षमता बांधणी आणि ग्रामपंचायत विकास आराखडा (जीपीडीपी) ही मध्यवर्ती साधने आहेत.
  • केंद्र पुरस्कृत योजनेचा निधी केंद्र आणि राज्ये मिळून देतात. येथे रुपयांच्या दृष्टीने साधारण ६६:३४ असे वाटप आहे (₹४,८६९.४८ कोटी विरुद्ध ₹२,५२६.०७ कोटी).

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ – राज्यव्यवस्था आणि शासन: पंचायती राज संस्था (७३वी घटनादुरुस्ती, भाग ९, ११वी अनुसूची); शासकीय योजना (केंद्र पुरस्कृत योजना); ई-प्रशासन.

पार्श्वभूमी

पंचायती राज मंत्रालय

अधिक संदर्भ

  • पीएम-व्हीजीएसवायचा कालावधी सोळाव्या वित्त आयोगाच्या कालावधीशी सुसंगत आहे. सोळाव्या वित्त आयोगाने २०२६–२७ ते २०३०–३१ या काळात ग्रामीण स्थानिक संस्थांसाठी सुमारे ₹४.३५ लाख कोटींच्या अनुदानांची शिफारस केली आहे. त्यामुळे राष्ट्रीय प्राधान्यक्रम, योजना, संसाधने आणि स्थानिक आकांक्षा यांचा मेळ घालण्याची क्षमता पंचायतींकडे असणे आवश्यक आहे.
  • ज्या भाग ९ बाह्य क्षेत्रांत पंचायती अस्तित्वात नाहीत, तेथील पारंपरिक ग्रामीण स्थानिक संस्थांपर्यंतही ही योजना विस्तारलेली आहे.
  • दरवर्षी किमान २.५५ लाख ऑनलाइन लेखापरीक्षण आराखडे तयार करण्यास आणि ऑडिटऑनलाइनद्वारे लेखापरीक्षणे वेळेत पूर्ण करण्यास ही योजना साह्य करते.
  • योजना समजावून सांगण्यासाठी सरकार पंचम हे कृत्रिम बुद्धिमत्तायुक्त बहुभाषिक संवाद व्यासपीठ वापरणार आहे. ते १७ भारतीय भाषांमध्ये उपलब्ध आहे.
  • कोणतीही कायमस्वरूपी पदे निर्माण केली जाणार नाहीत, मात्र राज्य, जिल्हा आणि गट स्तरांवर गरजेनुसार कंत्राटी मनुष्यबळ नेमले जाऊ शकते.
  • राज्ये/केंद्रशासित प्रदेश वार्षिक कृती आराखडे सादर करतील. ते नियुक्त केंद्रीय सक्षम समितीकडून तपासले जाऊन मंजूर केले जातील.
  • मंत्रिमंडळाचा निर्णय २८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी घेण्यात आला.

मेन्सचे पैलू

  • विखंडित पद्धतीकडून समग्र नियोजनाकडे: पूर्वी प्रशिक्षण योजनेनुसार वेगवेगळे दिले जाई; पीएम-व्हीजीएसवायचे लक्ष्य समाईक डिजिटल व्यासपीठाद्वारे एकात्मिक, पुराव्याधारित नियोजन हे आहे. यामुळे विविध विभागांमधील अभिसरणाला (समन्वयाला) चालना मिळते.
  • डिजिटल हातात हात घालून साह्य: ई-ग्रामस्वराजवर आधारित नियोजन आणि समाईक व्यासपीठ माहितीतील तफावत कमी करू शकतात आणि देखरेख सुधारू शकतात, परंतु ते पंचायत पातळीवरील संपर्कसुविधा, डिजिटल साक्षरता आणि माहितीची गुणवत्ता यांवर अवलंबून आहेत.
  • क्षमता विरुद्ध विकेंद्रीकरण: योजना क्षमता बांधते, परंतु पंचायतींची परिणामकारकता अनुच्छेद २४३जी आणि ११व्या अनुसूचीनुसार कार्ये, निधी आणि कर्मचारी (३ एफ) यांच्या हस्तांतरणावरही अवलंबून असते. केवळ क्षमता बांधणीने पंचायतींना खरे अधिकार मिळत नाहीत.
  • प्रशिक्षणार्थींसाठी प्रोत्साहन: "लाभार्थी" म्हटल्या जाणाऱ्या ३२ लाख प्रतिनिधींना मानधन दिले जात नाही. याचा सहभागावर, विशेषतः महिला आणि प्रथमच निवडून आलेल्या प्रतिनिधींच्या सहभागावर, परिणाम होऊ शकतो.
  • वित्तीय दुवा: ग्रामीण स्थानिक संस्थांसाठी वित्त आयोगाची मोठी अनुदाने असल्याने, त्यांचा प्रभावी वापर करण्यासाठी उत्तम नियोजन आणि लेखापरीक्षण क्षमता (ऑनलाइन लेखे, स्वतःचा महसूल स्रोत) आवश्यक आहे.
  • संघराज्यीय पैलू: राज्यांचा वाटा ₹२,५२६.०७ कोटी आहे. केंद्र पुरस्कृत योजनेची रचना केंद्र-राज्य वित्तीय समतोल आणि राज्यांच्या लवचिकतेबाबत प्रश्न निर्माण करते.
  • पुढील मार्ग: प्रशिक्षणाला प्रत्यक्ष विकेंद्रीकरणाची जोड द्यावी, महिला प्रतिनिधींना साह्य करावे आणि मोजता येण्याजोग्या पंचायत कामगिरी निर्देशकांद्वारे परिणामांचा मागोवा घ्यावा.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस२, १० गुण:** "घटनात्मक दर्जा असूनही पंचायती राज संस्था क्षमतेच्या बाबतीत दुर्बल राहिल्या आहेत. प्रधानमंत्री विकसित ग्राम स्वराज योजना हा प्रश्न कसा सोडवण्याचा प्रयत्न करते याचे परीक्षण करा आणि आणखी काय आवश्यक आहे ते सुचवा."

संबंधित विषय

  • ७३वी घटनादुरुस्ती (भाग ९, अनुच्छेद २४३–२४३ओ) आणि ११वी अनुसूची
  • राज्य वित्त आयोग (अनुच्छेद २४३-आय) आणि स्थानिक संस्थांसाठी केंद्रीय वित्त आयोगाची अनुदाने
  • ग्रामसभा आणि ग्रामपंचायत विकास आराखडा (जीपीडीपी); पंचायत प्रगती निर्देशांक
  • केंद्र पुरस्कृत योजना आणि त्यांचे सुसूत्रीकरण
  • पंचायतींमधील ई-प्रशासन (ई-ग्रामस्वराज, ई-पंचायत मिशन मोड प्रकल्प)

विषय: GS2राज्यव्यवस्था

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

29 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत