BrainParrot

दिल्लीकडून पाकिस्तानच्या मंत्र्यांना पहिल्या एससीओ सभ्यता संवाद मंचाचे निमंत्रण

GS2संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: द हिंदू, 28 ऑक्टोबर, 2026

सारांश

  • भारत शांघाय सहकार्य संघटनेच्या (एससीओ) १०-सदस्यीय गटाचा पहिला "सभ्यता संवाद मंच" दिल्लीत २०–२२ नोव्हेंबर रोजी आयोजित करणार आहे. याचे आयोजन सांस्कृतिक कार्य मंत्रालय आणि परराष्ट्र मंत्रालय करत आहेत. पाकिस्तान एससीओचा सदस्य आहे.
  • भारताने पाकिस्तानचे राष्ट्रीय वारसा व संस्कृती मंत्री औरंगजेब खान खिचि यांना निमंत्रण दिले आहे. ते उपस्थित राहिल्यास, २०२३ मध्ये गोव्यात झालेल्या एससीओ परराष्ट्रमंत्र्यांच्या बैठकीनंतर भारताने आतिथ्य केलेले ते पहिले पाकिस्तानी मंत्री ठरतील. तसेच मे २०२५ मधील चार दिवसांच्या भारत–पाकिस्तान संघर्षानंतरची ही पहिलीच भेट ठरेल.
  • पाकिस्तानने आपल्या शिष्टमंडळाचे नेतृत्व कोण करणार हे निश्चित केले नव्हते. पहिल्या पानावर या बातमीकडे निर्देश करणारी, पान ४ वरील वृत्ताची एक छोटी सूचना होती.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंध: एससीओ, भारत–पाकिस्तान; जीएस१ – भारतीय संस्कृती/वारसा

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • एससीओ: स्थापना २००१; १० पूर्ण सदस्य; भारत २०१७ मध्ये पाकिस्तानसह सामील झाला; इराण २०२३; बेलारूस २०२४.
  • एससीओ सचिवालय: बीजिंग. रॅट्स कार्यकारी समिती: ताश्कंद.
  • बातमीनुसार, मंचासाठी १५ संवाद भागीदार आणि निरीक्षक देशांना निमंत्रित करण्यात आले आहे. २०२६ च्या बिश्केक शिखर परिषदेत सनदेतील सुधारणेद्वारे इंग्रजीचा (चिनी आणि रशियनसह) एससीओची अधिकृत आणि कार्यकारी भाषा म्हणून समावेश करण्यात आला.
  • एससीओ सभ्यता संवाद मंचाचा प्रस्ताव पंतप्रधान मोदी यांनी तियानजिन शिखर परिषदेत (२०२५) मांडला. पहिली आवृत्ती दिल्लीत २०–२२ नोव्हेंबर रोजी होत असून तिचे आयोजन सांस्कृतिक कार्य मंत्रालय आणि परराष्ट्र मंत्रालय करत आहेत.
  • स्थळ: पुराना किला, सम्राट हुमायूनने बांधलेला १६व्या शतकातील किल्ला.
  • संकेतानुसार एससीओ राष्ट्रप्रमुख शिखर परिषदेला पंतप्रधान आणि शासनप्रमुख परिषदेला परराष्ट्रमंत्री उपस्थित राहतात, पण नेहमीच नाही. २०२४ च्या अस्ताना शिखर परिषदेत परराष्ट्रमंत्र्यांनी भारताचे प्रतिनिधित्व केले, आणि १९–२० ऑक्टोबर २०२६ रोजी दुशान्बे येथे झालेल्या २५व्या शासनप्रमुख परिषदेच्या बैठकीत संरक्षणमंत्री राजनाथ सिंह यांनी भारताचे प्रतिनिधित्व केले.
  • सार्क: भारताने २०१६ पासून इस्लामाबादमधील बैठकांमध्ये भाग घेण्यास नकार दिला आहे. सार्क हा दक्षिण आशियाई गट असून तो एससीओपेक्षा वेगळा आहे.
  • सध्याच्या चक्रात पाकिस्तानकडे एससीओचे अध्यक्षपद आहे; पाकिस्तानमधील राष्ट्रप्रमुख शिखर परिषद ऑगस्ट २०२७ साठी नियोजित आहे.

आकडेवारी आणि तपशील

  • मंचाच्या तारखा: २०–२२ नोव्हेंबर, दिल्ली. कार्यक्रमाचे उद्घाटन पंतप्रधान मोदी करतील.
  • सहभाग: चीन, रशिया, इराण, बेलारूस आणि मध्य आशियाई राष्ट्रांसह १० सदस्य राष्ट्रांच्या सांस्कृतिक मंत्र्यांना, तसेच १५ संवाद भागीदार आणि निरीक्षक देशांना निमंत्रित करण्यात आले आहे.
  • प्रत्येक सहभागी देशाला सांस्कृतिक मंत्री आणि जास्तीत जास्त चार सरकारी प्रतिनिधी असे शिष्टमंडळ पाठवण्याचे निमंत्रण आहे.
  • पुराना किला येथील उत्खननांतून सुमारे ३,००० वर्षांचा अखंड इतिहास दिसतो: मौर्यपूर्व, मौर्य, शुंग, कुषाण, गुप्त, गुप्तोत्तर, त्यानंतर राजपूत, सल्तनत आणि मुघल कालखंड.
  • पाकिस्तानचे निमंत्रित: औरंगजेब खान खिचि, राष्ट्रीय वारसा व संस्कृती मंत्री. पाकिस्तानने शिष्टमंडळप्रमुखाची पुष्टी केली नव्हती.
  • पूर्वाधार: २०२३ मध्ये गोव्यात झालेल्या एससीओ परराष्ट्रमंत्र्यांच्या बैठकीत तत्कालीन परराष्ट्रमंत्री बिलावल भुट्टो हे भारताने आतिथ्य केलेले अखेरचे पाकिस्तानी मंत्री होते. मे २०२५ मधील चार दिवसांच्या संघर्षानंतरची ही पहिलीच भेट असेल.
  • भारताचा अलीकडील सहभाग:
  • सप्टेंबरमध्ये भारताने एससीओ राष्ट्रीय समन्वयक आलोक डिमरी यांना पाकिस्तानच्या एससीओ अध्यक्षपदाच्या पहिल्या समन्वय बैठकीसाठी इस्लामाबादला पाठवले.
  • नोव्हेंबर २०२४ मध्ये परराष्ट्रमंत्री एस. जयशंकर यांनी एससीओ शासनप्रमुख परिषदेच्या बैठकीत भारताचे प्रतिनिधित्व केले.
  • पाकिस्तानमधील २०२७ च्या राष्ट्रप्रमुख शिखर परिषदेत भारताचे प्रतिनिधित्व कोण करणार हा प्रश्न अजूनही खुला आहे.
  • परराष्ट्र मंत्रालयाचे सचिव (पश्चिम) सिबी जॉर्ज यांनी २७ ऑगस्टच्या वार्ताहर परिषदेत सांगितले की भारत एससीओशी एक संस्था म्हणून व्यवहार करतो, आणि वैयक्तिक देशांशी संपर्क व सहभागाची पातळी "योग्य वेळी" ठरवली जाईल. पंतप्रधान मोदी पाकिस्तानला जाणार का या प्रश्नाला हे उत्तर होते.

स्थिर–गतिशील दुवा

द्विपक्षीय संबंध ताणलेले असतानाही बहुपक्षीय व्यासपीठांमुळे राष्ट्रांना कार्यात्मक संपर्क टिकवता येतो. भारताने २०१६ पासून इस्लामाबादमधील सार्क बैठकांपासून दूर राहणे पसंत केले आहे, परंतु तिथे होणाऱ्या एससीओ बैठकांमध्ये तो सहभागी होत राहतो. भारत एससीओकडे "एक संस्था म्हणून" पाहतो आणि सहभागाची पातळी प्रकरणानुसार ठरवतो. सांस्कृतिक मंच हे प्रत्यक्षातील सॉफ्ट पॉवरचे उदाहरण आहे. भारत आपला सभ्यतात्मक वारसा मांडतो आणि स्थळ म्हणून निवडलेला पुराना किला (जुना किल्ला) हाच संदेश देतो.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंध: भारताचा समावेश असलेले द्विपक्षीय/बहुपक्षीय गट; भारत आणि त्याचा शेजार. जीएस१ – भारतीय संस्कृती: वारसा, सांस्कृतिक मुत्सद्देगिरी. पूर्वपरीक्षा – चालू घडामोडी (आंतरराष्ट्रीय संघटना).

पार्श्वभूमी

शांघाय सहकार्य संघटना (एससीओ)

एससीओ सभ्यता संवाद मंच

अधिक संदर्भ

  • कार्यक्रम (नंतरची अधिकृत माहिती): केंद्रीय सांस्कृतिक कार्य मंत्री गजेंद्रसिंह शेखावत यांनी सांगितले की मंच चार क्षेत्रांवर लक्ष केंद्रित करेल: सांस्कृतिक अभिव्यक्ती, कला आणि वास्तुकला, भाषा आणि साहित्य, तसेच धर्म आणि तत्त्वज्ञान परंपरा. यात प्रदर्शने आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमही असतील. त्यांनी सांगितले की चीन, कझाकस्तान, उझबेकिस्तान, इराण, बेलारूस, नेपाळ, आर्मेनिया, सौदी अरेबिया, कंबोडिया आणि ताजिकिस्तान यांसह १५ देशांनी सहभागाची पुष्टी केली आहे. तपासलेल्या स्रोतांमध्ये पाकिस्तानच्या शिष्टमंडळाच्या पातळीची पुष्टी झाली नाही.
  • घोषणेचा इतिहास: संरक्षणमंत्री राजनाथ सिंह यांनी २५व्या एससीओ शासनप्रमुख परिषदेच्या बैठकीत सदस्य राष्ट्रांना या मंचाचे निमंत्रण दिले. जीकेटुडे ही बैठक २० ऑक्टोबर २०२६ रोजी ताजिकिस्तानमधील दुशान्बे येथे झाल्याचे नोंदवते.
  • पाकिस्तानचे एससीओ अध्यक्षपद: बिश्केक शिखर परिषदेत अध्यक्षपद स्वीकारल्यानंतर पाकिस्तान २०२६–२७ दरम्यान एससीओ बैठकांचे यजमानपद भूषवतो आणि ऑगस्ट २०२७ मध्ये राष्ट्रप्रमुख शिखर परिषदेचे आयोजन करेल. पाकिस्तानमध्ये झालेल्या एससीओ राष्ट्रीय समन्वयक परिषदेच्या बैठकीला भारताचे एक वरिष्ठ राजनयिक उपस्थित होते. ऑपरेशन सिंदूरनंतर भारतीय शिष्टमंडळाची पाकिस्तानला झालेली ही पहिली अधिकृत भेट असल्याचे वर्णन केले गेले.
  • भारत सहभागी का राहतो: दृष्टी आयएएसच्या नोंदीनुसार, पाकिस्तानमधील एससीओ बैठकांना उपस्थित राहिल्याने भारताला संघटनेच्या निर्णयप्रक्रियेत राहता येते आणि पाकव्याप्त काश्मीर व काश्मीरबाबतच्या व्यासपीठाच्या गैरवापरासह पाकिस्तानच्या कार्यक्रमपत्रिकेवर लक्ष ठेवता येते.

मेन्सचे पैलू

  • सांस्कृतिक मुत्सद्देगिरी आणि सॉफ्ट पॉवर: हा मंच एससीओला "सरकारांच्या पलीकडे" (लोकांमधील संपर्क, वारसा) नेण्याच्या भारताच्या तियानजिन प्रस्तावावर आधारित आहे. पुराना किल्ल्याचा स्तरित इतिहास (मौर्य ते मुघल) भारताला युरेशियाई भागीदारांसमोर बहुलवादी सभ्यतात्मक कथन मांडण्याची संधी देतो.
  • बहुपक्षीय व्यासपीठांद्वारे भारत–पाकिस्तान संपर्क: भारत इस्लामाबादमधील सार्क बैठका टाळतो, पण तिथल्या एससीओ आणि रॅट्स बैठकांना उपस्थित राहतो. पाकिस्तानच्या मंत्र्यांना निमंत्रण देणे हे भारत एससीओशी संस्था म्हणून व्यवहार करतो या भूमिकेशी सुसंगत आहे; त्यातून द्विपक्षीय संबंध सामान्य झाल्याचा अर्थ निघत नाही.
  • मे २०२५ नंतरचे संकेत: पाकिस्तानी मंत्र्यांची भेट चार दिवसांच्या संघर्षानंतरची पहिलीच असेल. पुढील प्रश्न म्हणजे पाकिस्तानमधील २०२७ च्या शिखर परिषदेत भारताचे प्रतिनिधित्व कोण करणार.
  • शेजार आणि युरेशिया धोरण: एससीओमुळे भारताला मध्य आशियापर्यंत संस्थात्मक प्रवेश मिळतो आणि चीन, रशिया व पाकिस्तान उपस्थित असलेल्या ठिकाणी भारताला स्थान मिळते. यामुळे सांस्कृतिक आणि सुरक्षा कार्यक्रमपत्रिकांना आकार देणेही शक्य होते.
  • मर्यादा: सांस्कृतिक मंच सुरक्षाविषयक वाद सोडवत नाहीत. अशी व्यासपीठे दीर्घकालीन संपर्क घडवतात की केवळ औपचारिक राहतात, हीच कसोटी आहे.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस२, १५ गुण:** "भारत पाकिस्तानमधील सार्क बैठका टाळतो, तरीही तिथे होणाऱ्या एससीओ कार्यक्रमांना उपस्थित राहतो. या दृष्टिकोनामागील तर्क स्पष्ट करा आणि एससीओ सभ्यता संवाद मंचासारखे सांस्कृतिक उपक्रम भारताच्या युरेशिया धोरणाला कसे पुढे नेऊ शकतात, यावर चर्चा करा."

संबंधित विषय

  • एससीओ विरुद्ध सार्क विरुद्ध बिमस्टेक: रचना, सदस्य आणि भारताचा सहभाग
  • रॅट्स आणि एससीओमधील भारताचा दहशतवादविरोधी कार्यक्रम
  • सॉफ्ट पॉवर आणि सांस्कृतिक मुत्सद्देगिरी (भारतीय सांस्कृतिक संबंध परिषद, बौद्ध वारसा मुत्सद्देगिरी)
  • भारत–मध्य आशिया संवाद; "कनेक्ट सेंट्रल एशिया" धोरण; आंतरराष्ट्रीय उत्तर-दक्षिण परिवहन मार्गिका आणि चाबहार
  • भारतीय वास्तुकला आणि पुरातत्त्व: दिल्लीतील ऐतिहासिक किल्ले आणि स्तरित वसाहती

विषय: GS2राज्यव्यवस्था

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

28 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत