BrainParrot

डीएसीकडून ₹२.१२ लाख कोटींच्या संरक्षण प्रस्तावांना आवश्यकतेची मान्यता; ८२% खरेदी देशांतर्गत उद्योगाकडून

GS3संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: द हिंदू, 27 ऑक्टोबर, 2026

सारांश

  • संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंह यांच्या अध्यक्षतेखालील संरक्षण खरेदी परिषदेने (डीएसी) सोमवारी (२६ ऑक्टोबर २०२६) लष्कर, नौदल आणि हवाई दल यांच्यासाठी सुमारे ₹२.१२ लाख कोटी मूल्याच्या भांडवली खरेदी प्रस्तावांना आवश्यकतेची मान्यता (एओएन) दिली.
  • खरेदी मूल्याच्या सुमारे ८२% खरेदी देशांतर्गत उद्योगाकडून केली जाणार आहे. या पॅकेजमध्ये परिचालन क्षमता, गतिशीलता आणि लढाऊ सज्जता बळकट करण्यासाठी आवश्यक प्रणाली, शस्त्रे आणि पाळत ठेवणाऱ्या यंत्रणांचा समावेश आहे.
  • एओएन ही केवळ पहिली औपचारिक मंजुरी आहे. तो करार नव्हे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ — सुरक्षा/विज्ञान व तंत्रज्ञान: संरक्षण खरेदी, स्वदेशीकरण (आत्मनिर्भर भारत), उदयोन्मुख युद्धतंत्रज्ञान

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • डीएसी: संरक्षण मंत्र्यांच्या अध्यक्षतेखाली; भांडवली खरेदीसाठीची सर्वोच्च निर्णयकर्ती संस्था; कारगिलनंतर (मंत्रिगटाच्या शिफारशींनुसार) स्थापन.
  • एओएन हा भांडवली खरेदीचा पहिला टप्पा असून तो करारासमान नाही.
  • वर्ग: खरेदी (भारतीय-आयडीडीएम), खरेदी (भारतीय), खरेदी व निर्मिती (भारतीय), खरेदी (जागतिक – भारतात निर्मिती), खरेदी (जागतिक).
  • नमूद प्रणाली: उच्च गतिशीलता वाहने (एचएमव्ही); स्वयंचलित ट्रॅक्ड तोफ प्रणाली; गन शॉट रिस्पॉन्स प्रणाली (जीएसआरएस); हलकी बहुउद्देशीय हेलिकॉप्टर (एलएमआरएच); अतिशय कमी पल्ल्याच्या हवाई संरक्षण प्रणाली (व्हीएसएचओआरएडीएस); प्लॅटफॉर्म-आधारित ड्रोनविरोधी मानवरहित हवाई प्रणाली (सी-यूएएस); सक्रिय ऑफबोर्ड डिकॉय प्रणाली (एओडीएस); फिरत्या एक्स-बँड डॉप्लर हवामान रडार प्रणाली; विशेष उपयोगिता हेलिकॉप्टर.
  • आयडेक्स हे संरक्षण नवोपक्रम व्यासपीठ आहे (स्टार्ट-अप आणि एमएसएमई); २०२२ मध्ये एकत्रित आयडेक्स एओएन देण्यात आली.

आकडेवारी आणि तपशील

  • एकूण मूल्य: सुमारे ₹२.१२ लाख कोटी, सोमवारी मंजूर. खरेदी मूल्याच्या सुमारे ८२% भारतीय उद्योगासाठी.
  • लष्कर: एचएमव्ही, स्वयंचलित ट्रॅक्ड तोफ प्रणाली, जीएसआरएस, एलएमआरएच, व्हीएसएचओआरएडीएस, प्लॅटफॉर्म-आधारित सी-यूएएस, लांब पल्ल्याच्या मानवरहित हवाई प्रणाली, पाळत ठेवणारी यूएव्ही, एकात्मिक पाळत व प्रहार प्रणाली आणि लांब पल्ल्याचे कामिकाझे ड्रोन.
  • एचएमव्ही: रसद व गतिशीलता. स्वयंचलित ट्रॅक्ड तोफा: यांत्रिकीकृत तुकड्यांसाठी जुळणारी गतिशीलता आणि मारकशक्ती. जीएसआरएस: प्रत्यक्ष वेळेतील परिस्थितिजन्य जाणीव देणारा शक्तिवर्धक घटक.
  • एलएमआरएच (लष्कर व हवाई दल): टेहळणी व पाळत, लढाऊ कारवाया, शोध व बचाव आणि मानवतावादी साहाय्य व आपत्ती निवारण.
  • व्हीएसएचओआरएडीएस: उदयोन्मुख लहान हवाई धोक्यांचा मुकाबला. प्लॅटफॉर्म-आधारित सी-यूएएस: आधुनिक रणांगणात रणगाड्यांची तग धरण्याची क्षमता वाढवते. पाळत व ड्रोन प्रणाली: टेहळणी, पाळत आणि लक्ष्य निश्चिती.
  • नौदल: सक्रिय ऑफबोर्ड डिकॉय प्रणाली (क्षेपणास्त्रविरोधी संरक्षण) आणि इतर प्रमुख नौदल प्लॅटफॉर्मसाठी एओएन. हे प्लॅटफॉर्म स्वदेशी रचनेचे व बांधणीचे असून आधुनिक युद्धक्षमता देतात.
  • हवाई दल: हेलिकॉप्टर, हवाई संरक्षण प्रणाली, शस्त्रे आणि फिरत्या एक्स-बँड डॉप्लर हवामान रडार प्रणाली. विशेष उपयोगिता हेलिकॉप्टर वाहतुकीच्या गरजा भागवतात. रडार उच्च-विभेदन, स्थानिक पातळीवरील हवामान पाळत पुरवते.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • संरक्षण खरेदी कार्यपद्धतीनुसार (डीएपी) भारताची भांडवली खरेदी प्रक्रिया डीएसीच्या एओएनने सुरू होते; त्यानंतर निविदा, मूल्यमापन, चाचण्या आणि करार होतो. ८२% देशांतर्गत वाटा हा भारतीय उद्योगाला प्राधान्य देणाऱ्या आत्मनिर्भर भारत धोरणाचे प्रतिबिंब आहे.
  • यादीतील बाबी ड्रोन व ड्रोनविरोधी युद्धतंत्र, स्तरित हवाई संरक्षण आणि पाळत-प्रहार एकात्मीकरण याकडे झालेला कल दर्शवतात; आधुनिक रणांगणात हे प्राधान्याचे विषय बनले आहेत.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ — अंतर्गत/बाह्य सुरक्षा: संरक्षण सज्जता, संरक्षण उत्पादनाचे स्वदेशीकरण; जीएस३ — विज्ञान व तंत्रज्ञान: संरक्षण तंत्रज्ञान (ड्रोन, ड्रोनविरोधी प्रणाली, हवाई संरक्षण); जीएस२ — प्रशासन: खरेदी प्रक्रिया आणि सचोटी.

पार्श्वभूमी

संरक्षण खरेदी परिषद (डीएसी)

आवश्यकतेची मान्यता (एओएन) आणि संरक्षण खरेदी कार्यपद्धती (डीएपी)

अधिक संदर्भ

  • डीएसीने ३ जुलै २०२६ रोजी सुमारे ₹५२,००० कोटींच्या प्रस्तावांना एओएन दिली. ७ सप्टेंबर २०२६ रोजी सुमारे ₹१.१० लाख कोटींना मंजुरी दिली, त्यापैकी सुमारे ९८% खरेदी भारतीय उद्योगाकडून होणार होती.
  • डीएपी २०२६ च्या मसुद्यात (फेब्रुवारी २०२६ मध्ये अभिप्रायासाठी प्रसिद्ध) खरेदी वर्ग पाचवरून चार करण्याचा प्रस्ताव आहे. तसेच खरेदी (भारतीय-आयडीडीएम) वर्गातील स्वदेशी घटकांची अट ५०% वरून ६०% करण्याचाही प्रस्ताव आहे.
  • २०२२ मध्ये डीएसीने आयडेक्स स्टार्ट-अप आणि सूक्ष्म, लघु व मध्यम उद्योगांकडून (एमएसएमई) ₹३८०.४३ कोटींच्या खरेदीसाठी एकत्रित एओएन दिली.
  • डिसेंबर २०२२ मध्ये ₹८४,३२८ कोटींच्या एओएन पॅकेजपैकी ९७.४% स्वदेशी खरेदीसाठी होते. सध्याच्या पॅकेजमधील ८२% वाट्याशी तुलना करण्यासाठी हे उपयुक्त आहे.

मेन्सचे पैलू

  • स्वदेशीकरण: ८२% देशांतर्गत वाटा देशांतर्गत संरक्षण उत्पादनाला आणि खासगी क्षेत्राला पाठबळ देतो व आयातावलंबित्व कमी करतो. मात्र एओएन हा करार नाही; खरी कसोटी म्हणजे त्याचे करारांमध्ये रूपांतर, स्वदेशी रचना आणि वेळेवर पुरवठा.
  • बदलते युद्धस्वरूप: लांब पल्ल्याचे कामिकाझे ड्रोन, पाळत ठेवणारी यूएव्ही, सी-यूएएस आणि व्हीएसएचओआरएडीएस मानवरहित प्रणाली व स्तरित हवाई संरक्षणाकडील बदल दर्शवतात. रणगाड्यांच्या तग धरण्यासाठी सी-यूएएस आणि परिस्थितिजन्य जाणिवेसाठी जीएसआरएस आधुनिक रणांगणावरील धोक्यांना उत्तर देतात.
  • तिन्ही सेवांतील समतोल: पॅकेजमध्ये लष्कराशी संबंधित बाबी अधिक आहेत, तसेच नौदलासाठी क्षेपणास्त्रविरोधी डिकॉय आणि हवाई दलासाठी उपयोगिता हेलिकॉप्टर आहेत. यात दुहेरी वापराची उपयुक्तताही आहे: एलएमआरएच आणि हवामान रडार आपत्ती निवारण व हवामान पाळतीस मदत करतात.
  • खरेदी प्रशासन: डीएपी सचोटी, पारदर्शकता आणि समान संधीवर भर देते. मोठ्या एओएन पॅकेजसाठी कालमर्यादा, तंत्रज्ञान हस्तांतरण आणि खर्च यांवर देखरेख आवश्यक आहे.
  • वित्तीय पैलू: या प्रमाणातील भांडवली खरेदीचा संरक्षण अर्थसंकल्पाशी समतोल साधावा लागतो. तसेच एओएन आणि करार यांतील विलंबामुळे तंत्रज्ञान बदलत असताना त्याची उपयुक्तता घटू शकते.
  • पुढील वाटचाल: जलद करार प्रक्रिया, खासगी क्षेत्र तसेच एमएसएमई/स्टार्ट-अप (आयडेक्स) यांचा अधिक सहभाग, संशोधन व विकासात गुंतवणूक आणि निर्याताभिमुख औद्योगिक पाया.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस३, १५ गुण:** "भारताची संरक्षण खरेदी वाढत्या प्रमाणात स्वदेशी स्रोतांकडे झुकत आहे. संरक्षण खरेदी परिषदेने दिलेल्या अलीकडील मंजुऱ्यांच्या संदर्भात संरक्षण क्षेत्रातील आत्मनिर्भर भारत दृष्टिकोनातील संधी आणि आव्हानांचे परीक्षण करा."

संबंधित विषय

  • संरक्षण खरेदी कार्यपद्धतीतील (डीएपी) वर्ग, ऑफसेट आणि स्वदेशी घटकांची अट
  • आयडेक्स, मेक-१/मेक-२, सकारात्मक स्वदेशीकरण याद्या
  • संरक्षण दल प्रमुख आणि थिएटर कमांड रचना
  • ड्रोन आणि ड्रोनविरोधी तंत्रज्ञान; हवाई संरक्षणाचे स्तर
  • संरक्षण उत्पादन व निर्यात प्रोत्साहन धोरण

विषय: GS3विज्ञान व तंत्रज्ञान

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

27 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत