प्रकाशित: · अद्ययावत:
स्रोत: द हिंदू, 26 ऑक्टोबर, 2026
सारांश
- मालदीवचे अध्यक्ष मोहम्मद मुइझ्झू यांच्या पाकिस्तानच्या तीन दिवसांच्या दौऱ्यानंतर (२०–२२ ऑक्टोबर) काही दिवसांतच मालदीवचे माजी परराष्ट्रमंत्री अब्दुल्ला शाहिद यांनी ते भारतविरोधी दिशेने वाटचाल करत असल्याचा आरोप केला.
- शाहिद २०२८ च्या अध्यक्षीय निवडणुकीपूर्वी विरोधी मालदीवियन डेमोक्रॅटिक पार्टी (एमडीपी) च्या नेतृत्वासाठी निवडणूक लढवत आहेत. विकास साधण्यात आलेले अपयश झाकण्यासाठी मुइझ्झू २०२३ मधील "इंडिया आउट" ही मांडणी पुन्हा पुढे आणतील, असे त्यांचे म्हणणे आहे.
- दिल्ली परिस्थितीवर बारकाईने लक्ष ठेवून असल्याचे सांगत आहे. परराष्ट्र मंत्रालयाचे प्रवक्ते रणधीर जयस्वाल म्हणाले की, भारत योग्य ती सर्व पावले उचलेल. सार्क ठप्प करण्यासाठी त्यांनी "एका देशाला" जबाबदार धरले.
प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
- मालदीव हा हिंद महासागरातील शेजारी आहे. लेखानुसार, भारताने पुरवलेली विमाने चालवण्यासाठी गान बेट आणि हानीमाधू प्रवाळद्वीपासह तीन ठिकाणी भारतीय हवाई दलाचे कर्मचारी तैनात होते; मुइझ्झू यांनी त्यांना हटवण्याची मागणी केली.
- सार्क: २०१६ पासून सुप्तावस्थेत असलेला प्रादेशिक गट (भारताने माघार घेतल्यानंतर इस्लामाबाद शिखर परिषद झाली नाही).
- शेजारी प्रथम, महासागर, कोलंबो सुरक्षा कॉन्क्लेव्ह आणि सार्क चलन अदलाबदल चौकट ही मालदीवशी भारताच्या संलग्नतेची साधने आहेत.
- मालदीवियन डेमोक्रॅटिक पार्टी (एमडीपी) हा विरोधी पक्ष आहे; पीपल्स नॅशनल काँग्रेस (पीएनसी) हा अध्यक्ष मुइझ्झू यांचा पक्ष आहे.
- भारत-मालदीव चलन अदलाबदल: सार्क चौकटीअंतर्गत रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया मालदीव मॉनेटरी अथॉरिटीसह राबवते.
- अब्दुल्ला शाहिद हे संयुक्त राष्ट्र महासभेचे अध्यक्ष होते (२०२१, भारताच्या पाठिंब्याने).
- "इंडिया आउट" मोहीम: मालदीवमधील कथित अवाजवी भारतीय प्रभावाविरोधात मुइझ्झू यांच्या नेतृत्वाखालील पीएनसीची २०२३ ची निवडणूक मोहीम.
आकडेवारी आणि तपशील
- मुइझ्झू यांचा पाकिस्तान दौरा: तीन दिवस, २०–२२ ऑक्टोबर. २०१५ नंतर मालदीवच्या अध्यक्षांनी दिलेली ही पहिलीच भेट होती.
- २० सामंजस्य करारांवर स्वाक्षऱ्या झाल्या; त्यांचे विषय:
- संरक्षण आणि सागरी सुरक्षा;
- बेकायदा तस्करी आणि अमली पदार्थ;
- माहिती तंत्रज्ञान, सायबर सुरक्षा आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता;
- माले आणि इस्लामाबाद दरम्यान थेट विमानसेवा.
- मुइझ्झू यांनी पाकिस्तानचे पंतप्रधान शहबाज शरीफ यांची भेट घेतली. फील्ड मार्शल आणि लष्करप्रमुख जनरल असीम मुनीर यांच्याशी झालेल्या त्यांच्या भेटीमुळे दिल्लीत भुवया उंचावल्या.
- मुइझ्झू यांनी २०१६ पासून थंडबस्त्यात असलेल्या सार्कच्या पुनरुज्जीवनाचे आवाहन केले.
- शाहिद यांच्या मागण्या: २० सामंजस्य करारांबाबत पारदर्शकता आणि मालदीवच्या संसदेत निवेदन. मालदीवने आपल्या शेजाऱ्यांमधील वादांत ओढले जाऊ नये, तसेच विद्यमान मित्रांना हानी न पोहोचवता संबंधांचा विस्तार करावा, असे ते म्हणाले.
- मालदीव सरकारच्या प्रवक्त्याने प्रतिक्रियेसाठीच्या विनंतीला उत्तर दिले नाही.
- "इंडिया आउट" मोहिमेची पार्श्वभूमी:
- सोलिह (अध्यक्ष २०१८–२०२३) यांचा २०२३ च्या निवडणुकीत मुइझ्झू यांच्या पीएनसी-प्रणीत मोहिमेसमोर पराभव झाला.
- अवाजवी भारतीय प्रभाव असल्याचा आणि भारत पायाभूत प्रकल्पांच्या आडून लष्करी तळ उभारत असल्याचा आरोप मोहिमेत करण्यात आला.
- भारताने पुरवलेली विमाने चालवणाऱ्या तीन ठिकाणांवरील (गान बेट आणि हानीमाधू प्रवाळद्वीपासह) भारतीय हवाई दलाच्या कर्मचाऱ्यांना हटवण्याची मागणी मुइझ्झू यांनी केली.
- भारताआधी त्यांनी तुर्किये, संयुक्त अरब अमिराती आणि चीनला भेट दिली.
- भारताने लष्करी कर्मचारी माघारी बोलावून त्यांच्या जागी नागरिक नेमल्यानंतर संबंध सुधारले. ८९ कर्मचाऱ्यांची शेवटची तुकडी मे २०२४ मध्ये परतली.
- जून २०२४: मुइझ्झू मोदी यांच्या शपथविधी समारंभाला उपस्थित राहिले.
- ऑक्टोबर २०२४: द्विपक्षीय दौरा; मालदीवला कर्जफेडीतील चूक टाळण्यास मदत करण्यासाठी चलन अदलाबदलीसह भारतीय आर्थिक साहाय्य.
- शाहिद वर्ड्स बियाँड बॉर्डर्स आंतरराष्ट्रीय साहित्य महोत्सवासाठी भारतात आहेत आणि अधिक भारतस्नेही मोहिमेची ग्वाही देतील अशी अपेक्षा आहे.
- लेखानुसार, मुइझ्झू यांचे नवी दिल्लीशी त्यांच्या बहुतांश कार्यकाळात सौहार्दपूर्ण संबंध राहिले आहेत.
स्थिर–गतिशील दुवा
- स्थिर संकल्पना म्हणजे भारताचे शेजार धोरण. शेजारी प्रथम धोरणांतर्गत भारत लहान शेजाऱ्यांना आर्थिक आणि सुरक्षाविषयक पाठबळ देतो, तर प्रतिस्पर्धी देश (विशेषतः चीन आणि पाकिस्तान) प्रभावासाठी स्पर्धा करतात.
- महत्त्वाच्या सागरी मार्गांवरील स्थानामुळे मालदीव भारताच्या हिंद महासागर धोरणासाठी महत्त्वाचा आहे. तेथील देशांतर्गत राजकारण भारताला अनुकूल आणि भारताबद्दल साशंक अशा भूमिकांमध्ये हेलकावू शकते.
- सार्क ही २०१६ पासून अधांतरी असलेली प्रादेशिक संघटना आहे. तिच्या पुनरुज्जीवनाच्या मागण्यांमुळे सीमापार दहशतवादाबाबतच्या भारताच्या भूमिकेला स्पर्श होतो.
अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंध: भारत आणि त्याचा शेजार; द्विपक्षीय, प्रादेशिक आणि जागतिक गट | पूर्वपरीक्षा राज्यव्यवस्था/चालू घडामोडी: परराष्ट्र धोरण, प्रादेशिक संघटना
पार्श्वभूमी
भारताचे शेजारी प्रथम धोरण आणि महासागर दृष्टिकोन (मालदीवच्या संदर्भात)
सार्क (दक्षिण आशियाई प्रादेशिक सहकार्य संघटना)
अधिक संदर्भ
- ऑक्टोबर २०२४ चा निकाल: मालदीवसमोरील आर्थिक आव्हानांना तोंड देण्यासाठी भारताने ४०० दशलक्ष अमेरिकी डॉलर आणि द्विपक्षीय चलन अदलाबदल म्हणून ३० अब्ज रुपयांचे साहाय्य दिले. तेव्हा मालदीव गंभीर आर्थिक संकटात होता आणि मूडीजने त्याचे पतमानांकन खाली आणले होते. ४०० दशलक्ष अमेरिकी डॉलरची सुविधा एप्रिल २०२६ मध्ये निकाली काढण्यात आली, तेव्हा ३० अब्ज रुपयांचा पहिला हप्ता काढण्यात आला.
- जुलै २०२५: स्वातंत्र्याच्या ६०व्या वर्धापनदिनानिमित्त सन्माननीय पाहुणे म्हणून मोदी यांनी मालदीवचा राजकीय दौरा केला (२५–२६ जुलै). या समारंभांना उपस्थित राहणारे ते पहिले भारतीय पंतप्रधान ठरले. स्वाक्षरी झालेल्या करारांमध्ये ४,८५० कोटी रुपयांची नवीन पतमर्यादा (मालदीवला भारतीय रुपयांत दिलेली पहिलीच) आणि मुक्त व्यापार कराराच्या वाटाघाटींची सुरुवात यांचा समावेश होता. भारत सरकारने अर्थसाहाय्य केलेल्या पतमर्यादांवरील मालदीवचे वार्षिक कर्जफेडीचे दायित्व सुमारे ५१ दशलक्ष अमेरिकी डॉलरवरून २९ दशलक्ष अमेरिकी डॉलर, म्हणजे ४०% ने, कमी करण्यासही भारताने सहमती दर्शवली.
- अलीकडील पाऊल: १६ ऑक्टोबर २०२६ रोजी भारताने ३० अब्ज रुपयांच्या अदलाबदल सुविधेला मुदतवाढ देण्याची मालदीवची विनंती मान्य केली. पहिला हप्ता यंदा २३ एप्रिल रोजी देण्यात आला होता. हे मुइझ्झू यांच्या पाकिस्तान दौऱ्याच्या काही दिवस आधी घडले.
- २०१२ मध्ये सार्क अदलाबदल चौकट सुरू झाल्यापासून रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाने मालदीवला एकूण १.१ अब्ज डॉलर इतके अदलाबदल साहाय्य दिले आहे.
मेन्सचे पैलू
- देशांतर्गत राजकारण परराष्ट्र धोरणाला दिशा देते. "इंडिया आउट" मुळे २०२३ मध्ये मुइझ्झू सत्तेवर आले. लेखानुसार, विकास साधण्यात आलेले अपयश त्यांना २०२८ च्या निवडणुकीपूर्वी भारतविरोधी मांडणी पुन्हा पुढे आणण्यास भाग पाडू शकते. भारत–मालदीव संबंध पुन्हा एकदा निवडणुकीचा मुद्दा ठरू शकतात.
- लहान देशाचे संतुलन साधणारे धोरण. मुइझ्झू यांनी "इंडिया आउट" पासून भारताशी सौहार्दपूर्ण संबंधांकडे आणि आता संरक्षण व सागरी सुरक्षा सामंजस्य करारांसह पाकिस्तानशी संबंधांचा विस्तार करण्याकडे वाटचाल केली आहे. मोठ्या सत्तांमध्ये समतोल साधणाऱ्या लहान देशांच्या प्रवृत्तीशी हे सुसंगत आहे.
- भारताचा प्रभाव. आर्थिक साहाय्य (चलन अदलाबदल, पतमर्यादा, कर्जसेवेत सवलत) हे प्रमुख साधन आहे. पाकिस्तानसोबतच्या संरक्षण आणि सागरी संबंधांवर लक्ष ठेवत असतानाच, आपण "पहिले मदतीला धावणारे" असल्याचे भारत सातत्याने दाखवत आहे.
- सुरक्षा. मालदीव आणि पाकिस्तान यांच्यातील संरक्षण सामंजस्य करार आणि पाकिस्तानच्या लष्करप्रमुखांशी झालेली भेट भारताच्या हिंद महासागरातील सुरक्षाहितांसाठी महत्त्वाची आहे.
- सार्क. सार्कच्या पुनरुज्जीवनाचे मुइझ्झू यांचे आवाहन प्रादेशिक सहकार्याला सीमापार दहशतवादावरील कारवाईशी जोडणाऱ्या भारताच्या भूमिकेशी विसंगत ठरते. भारताच्या प्रतिसादात ती ठप्प केल्याबद्दल एका देशाला दोष दिला आहे.
- भारताचा प्रतिसाद. संयमित दृष्टिकोन: "बारकाईने लक्ष" आणि "योग्य पावले", सार्वजनिकरीत्या तणाव न वाढवता. सरकारबरोबरच मालदीवचा विरोधी पक्ष आणि नागरी समाजाशी संवाद ठेवल्याने पर्याय खुले राहतात.
- पुढील वाटचाल. द्विपक्षीय संबंधांना निवडणुकीचा मुद्दा न बनवता विकास भागीदारी, पारदर्शक आर्थिक साहाय्य, लोकांमधील संबंध आणि प्रादेशिक सागरी सहकार्य (कोलंबो सुरक्षा कॉन्क्लेव्ह) टिकवणे.
संभाव्य मेन्स प्रश्न
**जीएस२, १५ गुण:** "भारताचे मालदीवशी असलेले संबंध त्या देशाच्या देशांतर्गत राजकारणानुसार हेलकावत राहिले आहेत. मालदीवमधील अलीकडील घडामोडींच्या संदर्भात भारताच्या शेजारी प्रथम धोरणासमोरील आव्हानांचे परीक्षण करा."
संबंधित विषय
- शेजारी प्रथम; सागर आणि महासागर; हिंद महासागर क्षेत्र धोरण
- कोलंबो सुरक्षा कॉन्क्लेव्ह; हिंद महासागर परिधीय संघटना
- सार्क, बिमस्टेक; सार्क चलन अदलाबदल चौकट
- शेजारील देशांत भारत–चीन आणि भारत–पाकिस्तान स्पर्धा
- लहान बेट राष्ट्रांतील कर्जसंकट; पतमर्यादा; चलन अदलाबदल
विषय: GS2राज्यव्यवस्था
26 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत