BrainParrot

इराणचा इशारा: अमेरिकेने पुन्हा हल्ला केल्यास 'प्रलयकारी युद्ध'

GS2संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: द हिंदू, 25 ऑक्टोबर, 2026

सारांश

  • इराणच्या लष्करी नेतृत्वाने सांगितले की अमेरिकी युद्धनौकांना पर्शियन आखातात प्रवेश करू दिला जाणार नाही. अमेरिका–इस्रायलचा कोणताही हल्ला झाल्यास त्याचे परिणाम इराणच्या सीमांपलीकडे जाणवतील, असा इशारा त्यांनी दिला. वॉशिंग्टन आणि इस्रायलने हल्ले पुन्हा सुरू करण्याच्या योजना आखल्या असल्याच्या वृत्तानंतर हा इशारा आला.
  • इराणी बंदरांची अमेरिकेची नाकेबंदी सुरू आहे आणि हॉर्मुझची सामुद्रधुनी इराणने बंदच ठेवली आहे. ब्रेंट कच्चे तेल प्रति पिंप ११७ डॉलरपर्यंत वाढले.
  • संबंधित गुप्तचर इशाऱ्यानुसार, इराणने अमेरिकी कर्मचाऱ्यांविरुद्धचे कट वाढवले आहेत. युद्धामुळे वाढलेल्या किमतींमुळे अनेक इराणी नागरिकांना अन्नासाठी झगडावे लागत असल्याचे इराणच्या राष्ट्राध्यक्षांनी मान्य केले आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२/जीएस३ — पश्चिम आशियातील संघर्ष, हॉर्मुझची सामुद्रधुनी, भारताची ऊर्जा सुरक्षा

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • हॉर्मुझची सामुद्रधुनी इराण आणि मुसंदम द्वीपकल्प (ओमान) यांच्या दरम्यान असून ती पर्शियन आखात आणि ओमानचे आखात यांना जोडते.
  • आयआरजीसी (इस्लामिक रिव्होल्यूशनरी गार्ड कॉर्प्स) इराणच्या नियमित सशस्त्र दलांपासून वेगळे आहे. त्याचे प्रवक्ते आणि सर्वोच्च सेनाप्रमुख या दोघांनीही वक्तव्ये केली.
  • अमेरिकी तळ असलेल्या आखाती राजेशाही देशांवर युद्धाच्या आधीच्या टप्प्यांत हल्ले झाले.
  • समुद्राखालील डेटा केबल्स: आखात आणि दक्षिण आशिया यांना जोडणाऱ्या किमान सात केबल्स हॉर्मुझमधून किंवा त्याच्या जवळून जातात.
  • संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद ठराव २८१७ (११ मार्च २०२६) याद्वारे इराणचे आखाती देश आणि जॉर्डनवरील हल्ले आणि हॉर्मुझमधील सागरी वाहतुकीला असलेल्या कोणत्याही धोक्याचा निषेध करण्यात आला. तो १३–० मतांनी मंजूर झाला; चीन आणि रशिया अनुपस्थित राहिले.
  • ऑपरेशन संकल्प: आखात क्षेत्रातील जहाजवाहतुकीच्या संरक्षणासाठी भारतीय नौदलाची मोहीम.
  • प्रेस टीव्ही ही इराणची सरकारी वाहिनी आहे.

आकडेवारी आणि तपशील

  • युद्धाला २८ फेब्रुवारी २०२६ रोजी ट्रम्प आणि नेतन्याहू यांनी सुरुवात केली. पहिल्या आणि दुसऱ्या टप्प्यांत इराणने अमेरिकी तळ आणि आखातातील ऊर्जा प्रकल्पांवर हल्ले केले.
  • आयआरजीसीचे प्रवक्ते ब्रिगेडियर जनरल होसेन मोहेब्बी: इराण या "प्रलयकारी युद्धात" "संपूर्ण विजय मिळवेल" आणि हे युद्ध आखाती राजेशाही देशांचे "भवितव्य ठरवेल".
  • सर्वोच्च सेनाप्रमुख मेजर जनरल अली अब्दोल्लाही: अमेरिकी नौदल पर्शियन आखाताच्या पाण्याजवळ येऊ शकत नाही. ट्रम्प यांच्या दाव्याप्रमाणे इराणचे सैन्य "नष्ट" झाले असेल, तर अमेरिकी जहाजे हॉर्मुझ किंवा इराणच्या सीमांजवळ का आली नाहीत, असा सवाल त्यांनी केला.
  • तुर्कीयेतील अमेरिकी राजदूत टॉम बॅरॅक (शुक्रवारी): हल्ला काही दिवसांत, अगदी याच आठवड्याच्या शेवटीही होऊ शकतो.
  • इराणी बंदरांवरील अमेरिकी नाकेबंदीमुळे इराणचे मुख्य महसुली स्रोत असलेली तेल निर्यात थांबली आहे. अमेरिकी नौदलाच्या संरक्षणाखालील दक्षिणेकडील वाहतूक मार्ग खुला आहे, असे अमेरिकी अधिकारी सांगतात.
  • शुक्रवारी ब्रेंट कच्चे तेल प्रति पिंप ११७ डॉलरवर पोहोचले.
  • इराणच्या सुरक्षा परिषदेचे सरचिटणीस मोहसेन रेझाई म्हणाले की आखातातील फायबर-ऑप्टिक केबल्स लक्ष्य केल्या जाऊ शकतात. किमान सात समुद्राखालील डेटा केबल्स हॉर्मुझमधून किंवा त्याच्या जवळून जातात.
  • छायाचित्र मथळा: यूएसएस अब्राहम लिंकन ८ ऑक्टोबर रोजी सॅन दिएगो येथील नेव्हल एअर स्टेशन नॉर्थ आयलंड येथे दाखल झाली.
  • अमेरिकी गुप्तचर प्रमुख जे क्लेटन यांनी शुक्रवारी इशारा दिला की इराणने पश्चिम आशियात आणि त्यापलीकडे अमेरिकी नागरिकांना लक्ष्य करण्याचे प्रयत्न "लक्षणीयरीत्या वाढवले" आहेत. परराष्ट्र सचिव मार्को रुबिओ यांना लिहिलेल्या त्यांच्या टिपणात म्हटले आहे की घातक कटकारस्थाने पश्चिम आशियात आणि काही इतर देशांत प्रगत टप्प्यांवर पोहोचली आहेत.
  • हूथींच्या येमेनमधून होणाऱ्या हल्ल्यांत वाढ झाल्यानंतर वॉशिंग्टनने या आठवड्यात सौदी अरेबियातील अनावश्यक दूतावास कर्मचारी आणि कुटुंबांना देश सोडण्याचे आदेश दिले. युद्धापूर्वी आणि पुन्हा जुलैमध्ये, ट्रम्प यांनी हल्ल्यांची नवी लाट रद्द करण्यापूर्वी, आखातातून अशाच प्रकारे निघण्याचे आदेश दिले गेले होते.
  • राष्ट्राध्यक्ष मसूद पेझेश्कियान (शनिवारी): युद्धामुळे अनेक इराणी नागरिकांना अन्न मिळवणे कठीण झाले आहे.

स्थिर–गतिशील दुवा

हॉर्मुझची सामुद्रधुनी हा सामुद्रिक अरुंद मार्गाचे (चोकपॉइंट) उत्कृष्ट उदाहरण आहे. तेथील व्यत्ययाचा परिणाम जागतिक तेल, द्रवरूप नैसर्गिक वायू (एलएनजी), खते आणि जहाज विम्याच्या बाजारांवर जाणवतो. भारत आपल्या कच्च्या तेलाचा बहुतांश भाग (सुमारे ८८%) आणि सुमारे निम्मा वायू आयात करतो, आणि त्यातील मोठा हिस्सा हॉर्मुझमधून जातो. त्यामुळे आखातातील संघर्षाचा परिणाम भारताचे आयात देयक, महागाई, चालू खात्यातील तूट, एलपीजी पुरवठा आणि प्रवासी भारतीयांची सुरक्षा यांवर होतो. निर्बंधांसारखी साधने (नाकेबंदी, समुद्राखालील केबल्सना धोक्याचे इशारे) आता डिजिटल पायाभूत सुविधांपर्यंतही पोहोचल्याचे या घटनेतून दिसते.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंध: पश्चिम आशिया, भारताचे सामरिक हितसंबंध; जीएस३ – अर्थव्यवस्था: ऊर्जा सुरक्षा, तेलाच्या किमतींचे धक्के, व्यापारी मार्ग; जीएस१ – भूगोल: जगातील सामुद्रिक अरुंद मार्ग (चोकपॉइंट).

पार्श्वभूमी

हॉर्मुझची सामुद्रधुनी

इस्लामिक रिव्होल्यूशनरी गार्ड कॉर्प्स (आयआरजीसी)

अधिक संदर्भ

  • युद्धाला २८ फेब्रुवारीला सुरुवात झाली. त्यानंतर इराणने सहा आखाती देश आणि जॉर्डनमधील अमेरिकी लष्करी मालमत्ता व इतर लक्ष्यांवर हल्ले केले. मार्चमध्ये संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदेने ठराव २८१७ मंजूर करून इराणचे हल्ले आणि सागरी वाहतुकीला दिलेल्या धमक्यांचा निषेध केला. चीन आणि रशिया अनुपस्थित राहिले. जूनमध्ये पाकिस्तानच्या मध्यस्थीने झालेला ६० दिवसांचा अमेरिका–इराण युद्धविराम शांतता करार न होता ऑगस्टमध्ये संपुष्टात आला. जुलैमध्ये हूथींनी सौदी-संबंधित जहाजवाहतुकीची नाकेबंदी जाहीर केली.
  • या लेखानंतर प्रसिद्ध झालेल्या संयुक्त राष्ट्रांच्या सारांशानुसार, यूकेएमटीओच्या माहितीप्रमाणे हॉर्मुझमधील जहाजवाहतूक संघर्षपूर्व पातळीपेक्षा सुमारे ६५ टक्क्यांनी कमी होती, आणि युद्ध सुरू झाल्यापासून ऑक्टोबरमध्ये सर्वाधिक घटना नोंदल्या गेल्या (२५ ऑक्टोबरच्या वृत्तानंतर प्रसिद्ध).
  • पीआयबीनुसार, भारत आपल्या एलपीजी वापराच्या सुमारे ६० टक्के आयात करतो, आणि त्या आयातीपैकी सुमारे ९० टक्के हॉर्मुझमार्गे येते. कच्च्या तेलाच्या आयातीपैकी सुमारे ४०–५० टक्के (अंदाज वेगवेगळे आहेत) आणि एलएनजी आयातीपैकी निम्म्याहून अधिक भाग देखील या सामुद्रधुनीतून जातो.
  • भारताच्या पहिल्या टप्प्यातील सामरिक पेट्रोलियम साठ्यांमध्ये विशाखापट्टणम, मंगळुरू आणि पादूर येथील भूमिगत गुहांमध्ये ५.३३ दशलक्ष मेट्रिक टन साठा आहे, जो सुमारे ९.५ दिवसांच्या कच्च्या तेलाच्या गरजेइतका आहे. सरकारने मार्च २०२६ मध्ये सांगितले की कच्चे तेल, उत्पादने आणि सामरिक साठे मिळून सुमारे ६० दिवसांची उपलब्धता आहे.
  • भारताने जीवनावश्यक वस्तू कायदा लागू केला आणि घरगुती एलपीजीला प्राधान्य देण्यासाठी तेलशुद्धीकरण कारखान्यांचे उत्पादन वळवले. भारतीय ध्वजांकित एलपीजी टँकर पाइन गॅस आणि जग वसंत यांनी ९२,००० टन स्वयंपाकाचा गॅस घेऊन सामुद्रधुनी पार केली; ऑपरेशन संकल्पअंतर्गत भारतीय नौदलाने २० तास त्यांना संरक्षण दिले.
  • भारताने इराणच्या परराष्ट्रमंत्र्यांशी थेट चर्चा केली, त्यानंतर इराणने भारतीय ध्वजांकित जहाजांना मार्ग दिला.
  • आंतरराष्ट्रीय ऊर्जा संस्थेने (आयईए) हॉर्मुझ प्रत्यक्षात बंद होण्याला जागतिक तेल बाजारातील इतिहासातील सर्वात मोठा व्यत्यय म्हटले.

मेन्सचे पैलू

  • वाढत्या संघर्षाचा धोका: इराणचे इशारे आखाती राजेशाही देश आणि डिजिटल पायाभूत सुविधांपर्यंत (केबल्स) विस्तारलेले आहेत. हल्ले काही दिवसांत होऊ शकतात, असे अमेरिकेने सांगितले. युद्धविराम संपुष्टात आला असून तोडगा निघालेला नाही.
  • भारतासाठी ऊर्जा सुरक्षा: सुमारे ४०–५०% कच्चे तेल, निम्म्याहून अधिक एलएनजी आणि आयात केलेल्या एलपीजीपैकी सुमारे ९०% हॉर्मुझमार्गे येते. ब्रेंट ११७ डॉलरवर असल्याने आयात देयक, महागाई, चालू खात्यातील तूट आणि एलपीजी पुरवठा यांवर परिणाम होतो. सरकार एकूण साठ्याची सुमारे ६० दिवसांची उपलब्धता सांगत असले, तरी सामरिक साठे केवळ सुमारे ९.५ दिवसांच्या कच्च्या तेलाला पुरेसे आहेत.
  • पायाभूत सुविधांची असुरक्षितता: हॉर्मुझजवळ आखात आणि दक्षिण आशियाला जोडणाऱ्या किमान सात समुद्राखालील केबल्स आहेत. त्या लक्ष्य झाल्यास वित्त, सेवा आणि भारताच्या डिजिटल वाहतुकीवर परिणाम होईल.
  • मानवी आणि आर्थिक फटका: इराणचे राष्ट्राध्यक्ष अन्नटंचाई मान्य करतात, तर नाकेबंदीमुळे तेल महसूल घटतो. निर्बंध आणि नाकेबंदी दबाव निर्माण करतात, पण त्यांचे मानवी दुष्परिणामही होतात.
  • राजनैतिक समतोल: भारताचे इराण, आखाती देश आणि अमेरिका यांच्याशी संबंध आहेत. भारताने भारतीय ध्वजांकित जहाजांसाठी मार्ग मिळवला आणि नौदलाद्वारे त्यांना संरक्षण दिले. लढाई पुन्हा सुरू झाल्यास सामरिक स्वायत्ततेची कसोटी लागेल.
  • पुढील मार्ग: कच्चे तेल आणि एलपीजीच्या स्रोतांचे वैविध्यीकरण, सामरिक साठ्यांची उभारणी, नौदल संरक्षण आणि मुत्सद्देगिरीचा वापर, आणि भारताच्या केबल पर्यायी व्यवस्थेचे बळकटीकरण.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस२/जीएस३, १५ गुण:** "हॉर्मुझ सामुद्रधुनीचे संकट पश्चिम आशियातील संघर्षांचा भारताच्या अर्थव्यवस्थेवर आणि सुरक्षेवर थेट परिणाम कसा होतो हे दर्शवते. भारताच्या ऊर्जा सुरक्षेवरील परिणामांचे विश्लेषण करा आणि त्याची झळ कमी करण्यासाठी धोरण सुचवा."

संबंधित विषय

  • सामुद्रिक अरुंद मार्ग (चोकपॉइंट): हॉर्मुझ, बाब-अल-मंदेब, मलाक्का; पर्शियन आखाताचा भूगोल
  • भारताची कच्चे तेल/एलएनजी आयात टोपली; सामरिक पेट्रोलियम साठे; जीवनावश्यक वस्तू कायदा, १९५५
  • भारत–इराण संबंध; चाबहार बंदर; इराणवरील अमेरिकी निर्बंध
  • समुद्राखालील केबल्स आणि महत्त्वपूर्ण माहिती पायाभूत सुविधा

विषय: GS2भूगोल

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

25 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत