BrainParrot

भूगोलाने बांधलेले, राजकारणाने विभागलेले

GS2संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: द हिंदू, 23 ऑक्टोबर, 2026

सारांश

  • लेखकाने भारत–बांगलादेश तणावाची मुळे १९७१ च्या मुक्तियुद्धापर्यंत नेली आहेत. बांगलादेशातील अभिजनवर्ग कृतज्ञता आणि नाराजी यांच्यात हेलकावतो. भौगोलिक स्थिती आणि समान बंगाली संस्कृतीमुळे त्याला भारताच्या वर्चस्वाची भीती वाटते.
  • लेखकाचा युक्तिवाद असा की भारताने शेख हसीना आणि अवामी लीग यांच्याशी स्वतःला जवळून जोडून घेतले. ऑगस्ट २०२४ मध्ये हसीना यांचा पाडाव होऊन त्या भारतात पळून आल्या, आणि त्यांचे प्रत्यार्पण करण्यास भारताने सतत नकार दिला. यामुळे संबंध संकटात सापडले.
  • फेब्रुवारी २०२६ पासून तारिक रहमान (बीएनपी) सत्तेत आहेत. "कार्यात्मक सहभाग" पुन्हा सुरू झाला आहे, पण संशय कायम आहे. लेखाचा शेवट दोन्ही बाजूंना दिलेल्या सल्ल्याने होतो: भारताने संयम दाखवावा, आणि ढाक्याने स्वायत्तता भारताच्या विरोधातून परिभाषित करू नये.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ — भारत आणि शेजारी देश; द्विपक्षीय संबंध (भारत–बांगलादेश)

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • मुक्ती वाहिनी: १९७१ च्या युद्धातील बांगलादेशाची मुक्तिदल सेना. लेखकाच्या मते, भारताच्या निर्णायक लष्करी भूमिकेमुळे पाकिस्तानने शरणागती पत्करली.
  • मैत्री दिवस: ६ डिसेंबर, १९७१ मध्ये भारताने बांगलादेशाला दिलेल्या मान्यतेचा दिवस.
  • गंगा जलवाटप करार, १९९६: १२ डिसेंबर १९९६ रोजी स्वाक्षरी; ३० वर्षांची मुदत; फरक्का बराज (पश्चिम बंगाल, १९७५ पासून कार्यरत) येथे कोरड्या हंगामातील (१ जानेवारी–३१ मे) वाटप; डिसेंबर २०२६ मध्ये मुदत संपते; संयुक्त समिती; ५०,००० क्युसेकची सल्लामसलत मर्यादा.
  • संयुक्त नदी आयोग (भारत–बांगलादेश) ही नद्या, पूरनियंत्रण, सिंचन आणि चक्रीवादळ पूर्वानुमान यांवरील सहकार्याची मुख्य यंत्रणा आहे. भारत आणि बांगलादेश ५४ सीमापार नद्या सामायिक करतात. तिस्ता प्रश्न अनिर्णितच आहे.
  • भारताची सर्वांत लांब भूसीमा: बांगलादेशासह (४,०९६ किमी); संपादकीयात "४,००० किमीपेक्षा अधिक" असे म्हटले आहे.
  • शेजारी प्रथम धोरण आणि पूर्वेकडे पाहा ही धोरणात्मक चौकट आहे. स्थायी समितीने सार्कला पर्याय म्हणून बिम्सटेकचा उल्लेख केला आहे.
  • परराष्ट्र व्यवहारांवरील स्थायी समितीने (अध्यक्ष: शशी थरूर) डिसेंबर २०२५ मध्ये "भारत–बांगलादेश संबंधांचे भवितव्य" हा अहवाल सादर केला.

आकडेवारी आणि तपशील

  • सामायिक सीमा: ४,००० किमीपेक्षा अधिक. बांगलादेश भारताने (तीन बाजूंनी) "जवळजवळ वेढलेला" आहे.
  • लेखातील कालक्रम:
  • १९७१: मुक्तियुद्ध.
  • मुजीबोत्तर कालखंड: झियाउर रहमान यांनी भाषिक राष्ट्रवादापासून दूर जात राष्ट्रवादाची इस्लामी संदर्भात पुनर्व्याख्या केली.
  • ऑगस्ट २०२४: हसीना यांचा पाडाव आणि त्यांचे भारतात पलायन.
  • फेब्रुवारी २०२६: तारिक रहमान यांच्या नेतृत्वाखाली बीएनपीचे सत्तेत पुनरागमन (ते बीएनपीचे अध्यक्षही आहेत).
  • नोव्हेंबर/डिसेंबर २०२६: रहमान यांच्या नवी दिल्ली भेटीची अटकळ.
  • प्रमुख व्यक्ती: शेख मुजीब आणि इंदिरा गांधी (समान सदिच्छा; "मधुचंद्र" अल्पकाळ टिकला). झियाउर रहमान (भारतापासून अंतर, पाकिस्तान, चीन, अमेरिकेकडे झुकाव). शेख हसीना (अवामी लीग; भारताने आपले हितसंबंध त्यांच्याशी जोडले).
  • ढाक्याची भीती: हिंदूबहुल पश्चिम बंगाल भारताच्या बांगलादेश धोरणाला आकार देत असून तो बांगलादेशाच्या स्वतंत्र अस्मितेला धोका आहे. १९७१ नंतरच्या खुल्या सीमांमुळे फाळणीपूर्व बंगालमध्ये हिंदू भद्रलोकांच्या सामाजिक-आर्थिक वर्चस्वाच्या आठवणी जाग्या झाल्या.
  • नद्या: बांगलादेशातील प्रमुख नद्या भारतातून वाहतात किंवा तिथे उगम पावतात.
  • लेखक म्हणतो की बांगलादेशाच्या प्रादेशिक दळणवळणासाठी भारत "अपरिहार्य" आहे. जो देश त्याला तीन बाजूंनी वेढतो आणि ज्याच्यासोबत त्याच्या प्रमुख नदीप्रणाली सामायिक आहेत, त्याच्याशी असलेल्या व्यवहार्य संबंधाची जागा बीजिंग, इस्लामाबाद किंवा वॉशिंग्टन यांच्याशी असलेला कोणताही संबंध घेऊ शकत नाही.
  • लेखक: मोहम्मद अयूब, मिशिगन स्टेट विद्यापीठातील आंतरराष्ट्रीय संबंधांचे विद्यापीठ विशेष प्रतिष्ठित प्राध्यापक एमेरिटस, आणि के. सुब्रह्मण्यम यांच्यासह द लिबरेशन वॉर (१९७२) चे सहलेखक.
  • लेखकाच्या मते, हसीना यांचे प्रत्यार्पण करण्यास भारताचा सततचा नकार "हसीना प्रश्न" हा द्विपक्षीय संबंधांतील मोठा त्रासदायक मुद्दा बनवून ठेवतो.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • मोठे राष्ट्र आणि त्याचे लहान शेजारी यांच्यातील असमतोल हे दक्षिण आशियातील "मोठ्या भावा"च्या धारणेच्या समस्येचे कारण आहे. भारताचे शेजारी प्रथम धोरण दळणवळण, कर्जसुविधा आणि समन्यायी सहकार्य यांच्या साहाय्याने याचा प्रतिकार करण्याचा प्रयत्न करते.
  • संपादकीयातील "अस्मितेच्या राजकारणा"चा मुद्दा असा की बांगलादेशातील भारताविषयीची भूमिका देशांतर्गत संघर्षाशी जोडलेली आहे. हा संघर्ष बंगाली-भाषिक निधर्मी राष्ट्रवाद (अवामी लीग) आणि धर्माचा रंग असलेला राष्ट्रवाद (बीएनपी आणि मित्रपक्ष) यांच्यात आहे. त्यामुळे परराष्ट्र धोरण हा केवळ दोन राष्ट्रांमधला प्रश्न राहत नाही.
  • सीमापार नद्या हे असे क्षेत्र आहे जिथे भौगोलिक परस्परावलंबन सर्वाधिक आहे आणि "परस्परतेच्या" मागण्या सर्वाधिक संवेदनशील आहेत (गंगा, तिस्ता).

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंध: भारत आणि त्याचे शेजारी देश; शेजारी देशांच्या धोरणांचा भारतावर होणारा परिणाम. जीएस१ – आधुनिक इतिहास: बांगलादेशाची मुक्ती, १९७१ आणि स्वातंत्र्योत्तर दक्षिण आशिया. जीएस१/जीएस३ – सीमापार नद्या (जलवाटप).

पार्श्वभूमी

भारत–बांगलादेश संबंध (मूलभूत संकल्पना)

गंगा जलवाटप करार, १९९६ (लेखकाने अधोरेखित केलेला "नदीजल" वादाचा मुद्दा)

अवामी लीग आणि बीएनपी (बांगलादेशी राजकारणाचे दोन ध्रुव)

अधिक संदर्भ

  • १२ फेब्रुवारी २०२६ च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत बीएनपीने विजय मिळवला, आणि तारिक रहमान यांचे अभिनंदन करणाऱ्या पहिल्या नेत्यांमध्ये पंतप्रधान मोदी होते. लोकसभा अध्यक्ष ओम बिर्ला १७ फेब्रुवारी २०२६ रोजी ढाका येथील शपथविधीला उपस्थित राहिले आणि त्यांनी पंतप्रधान मोदींचे वैयक्तिक पत्र सुपूर्द केले, ज्यात रहमान यांना सोयीच्या पहिल्या संधीला भारत भेटीचे निमंत्रण दिले होते.

  • गंगा जलवाटप कराराची मुदत १२ डिसेंबर २०२६ रोजी संपत आहे, आणि नूतनीकरण चर्चा त्यापूर्वी होणार आहेत. नूतनीकरणात पूर, गाळ साचणे आणि कोरड्या हंगामातील उपलब्धता याबाबत बिहारने चिंता व्यक्त केली आहे.

  • परराष्ट्र व्यवहारांवरील संसदीय स्थायी समितीने (डिसेंबर २०२५ चा अहवाल) ५४ सामायिक नद्यांची नोंद केली; यांपैकी केवळ गंगा आणि इतर दोन नद्यांबाबत करार आहेत, तर तिस्ताबाबत एकही नाही. राज्यपातळीवरील सिंचन आणि पाणीटंचाईच्या चिंतांमुळे तिस्ताचा प्रश्न २०११ पासून अनिर्णित आहे.

  • २०२४-२५ मध्ये द्विपक्षीय व्यापार १३.४६ अब्ज अमेरिकी डॉलर होता, जो मोठ्या प्रमाणात भारताच्या बाजूने झुकलेला आहे. संसदीय समितीने ८६४ किमी विनावेढ्याची सीमा असल्याकडे लक्ष वेधले.

मेन्सचे पैलू

  • ऐतिहासिक मुळे: "मुक्तिदात्याची" भूमिका बांगलादेशाने स्वतः नव्हे तर भारताने बजावल्यामुळे कृतज्ञतेचे रूपांतर अस्वस्थतेत झाले. भारताचे योगदान नाराजीचे कारण ठरले, कारण राष्ट्रे स्वतःच्या मुक्तीची कथा पसंत करतात (मुक्ती वाहिनीचे योगदान असूनही).
  • अस्मितेचे राजकारण: अवामी लीगच्या बंगाली-निधर्मी राष्ट्रवादाने भारताला अनुकूलता दाखवली. झियाउर रहमान यांच्या काळात राष्ट्रवादाची इस्लामी संदर्भात पुनर्व्याख्या झाली. भारत हा बांगलादेशाच्या देशांतर्गत अस्मितेच्या संघर्षातील एक घटक बनला, केवळ परराष्ट्र धोरणाचा मुद्दा राहिला नाही.
  • लहान राष्ट्राची सामरिक स्वायत्तता: भारताला जो "निष्कारण भारतविरोध" वाटतो, तो ढाक्याच्या दृष्टीने पाकिस्तान, चीन आणि अमेरिकेमार्फत केलेला जोखीम-संतुलनाचा प्रयत्न होता. भारताने तो स्वायत्ततेचा दावा म्हणून समजून घ्यावा, असा लेखकाचा युक्तिवाद आहे.
  • भारताच्या स्वतःच्या चुका: भारताने आपले हितसंबंध एका नेत्याशी आणि पक्षाशी (हसीना/अवामी लीग) जोडले. बांगलादेशाच्या लोकशाही विकासापेक्षा भारताने आपल्या सुरक्षाहितांना प्राधान्य दिले, असे चित्र निर्माण झाले. हसीना यांचा पाडाव, त्यांचे भारतात पलायन आणि त्यांना प्रत्यार्पित करण्यास भारताचा नकार यामुळे हानी वाढली.
  • भूगोल हे बंधनकारक मर्यादा म्हणून: भारत बांगलादेशाला तीन बाजूंनी वेढतो, प्रमुख नद्या सामायिक करतो आणि दळणवळणासाठी महत्त्वाचा आहे. ढाका बीजिंग, इस्लामाबाद किंवा वॉशिंग्टन यांना पर्याय म्हणून वापरू शकत नाही. त्याचप्रमाणे भारताची सुरक्षा आणि स्थैर्य बांगलादेशाच्या सुरक्षेशी आणि स्थैर्याशी "अविभाज्यपणे गुंफलेले" आहे.
  • धोरणात्मक सूचना (लेखकाचा पुढील मार्ग): भारताने आपली वरचढ शक्ती संयम आणि संवेदनशीलतेने वापरावी. उदारतेच्या बदल्यात, विशेषतः नदीजलाच्या बाबतीत, परस्परतेची मागणी करू नये. बांगलादेशाने स्वायत्तता प्रतिक्षिप्त विरोधातून परिभाषित करू नये. १९७१ मधील कृतज्ञतेवर कोणीही विसंबून राहू नये, कारण तिचा वारंवार उल्लेख केल्याने "मानसिक आघात दृढ होतो."
  • टीकात्मक टीप: हा लेख मुख्यतः ऐतिहासिक-मानसशास्त्रीय युक्तिवादावर आधारित आहे. समकालीन घटकांचा (गंगा कराराचे नूतनीकरण, तिस्ता, सीमा व्यवस्थापन, व्यापार, अल्पसंख्याक, हसीना यांचे प्रत्यार्पण) केवळ ओझरता उल्लेख आहे; उत्तरात त्यांची भर घालणे आवश्यक आहे.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस२, १५ गुण:** "१९७१ बद्दलची कृतज्ञता हा भारत–बांगलादेश संबंधांचा पाया असू शकत नाही; अस्मितेशी निगडित राष्ट्रीय हित हेच चिरस्थायी असते. या विधानाचे परीक्षण करा आणि ढाक्यातील सत्ताबदलानंतर भारत बांगलादेशासोबत अधिक लवचिक संबंध कसे उभारू शकतो ते सुचवा."

संबंधित विषय

  • मुक्तियुद्ध १९७१: मुक्ती वाहिनी, शरणागती करारपत्र, १९७२ चा मैत्री करार (पाठ्यपुस्तक)
  • गंगा जलवाटप कराराचे (१९९६) नूतनीकरण; तिस्ता वाद आणि पश्चिम बंगालची भूमिका; संयुक्त नदी आयोग; फरक्का
  • भूसीमा करार २०१५ आणि सीमा व्यवस्थापन (कुंपण, सीमा सुरक्षा दल)
  • शेजारी प्रथम, पूर्वेकडे पाहा, बिम्सटेक विरुद्ध सार्क
  • परराष्ट्र धोरणातील राज्यांची भूमिका (संघराज्यवाद आणि करार करण्याचा अधिकार, अनुच्छेद २५३)
  • दक्षिण आशियातील चीन आणि पाकिस्तानची भूमिका

विषय: GS2इतिहास

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

23 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत