BrainParrot

संकटात सापडलेले सौदी अरेबियाचे राज्य

GS2संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: द हिंदू, 22 ऑक्टोबर, 2026

सारांश

  • सौदी अरेबिया एकाच वेळी दोन सागरी अडथळ्यांच्या (चोकपॉइंट) ठिकाणी कोंडीत सापडला आहे. इराणने हॉर्मुझची सामुद्रधुनी विस्कळीत केली आहे, तर येमेनचे हूती बाब अल-मंदेब सामुद्रधुनीजवळ सौदीच्या नेतृत्वाखालील आघाडीशी लढत आहेत. सौदी अर्थव्यवस्थाही मंदीत आहे आणि त्याची मित्रसंबंधांची समीकरणे बदलत आहेत.
  • २०२२ पासून लागू असलेली युद्धबंदी जुलै २०२६ मध्ये कोलमडली. सप्टेंबरमध्ये हूतींनी बाब अल-मंदेबजवळचे तांबड्या समुद्राच्या किनाऱ्यावरील सपाट प्रदेश ताब्यात घेतले. तेव्हापासून त्यांनी रियाध विमानतळ आणि अरामको मुख्यालयासह सौदी लक्ष्यांवर क्षेपणास्त्रे व ड्रोन डागले आहेत.
  • विदेश पानावरील बातमीच्या दिवशी हूतींनी एडनमधील सौदी "संचालन कक्षावर" बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र हल्ला केल्याचा दावा केला. आघाडीने सहा ड्रोन पाडल्याचे सांगितले; त्यापैकी काही मदीनाच्या वर पाडण्यात आले.
  • लेखकाच्या मते दोन्ही सामुद्रधुन्यांबाबतचे प्रसारमाध्यमांतील वृत्तांकन काही गैरसमजांवर आधारलेले आहे. २०२२ च्या युद्धबंदीच्या धर्तीवर तह घडवून आणणे हाच रियाधसमोरील एकमेव व्यवहार्य मार्ग असल्याचे ते मानतात, आणि भारतासाठी यात काय पणाला लागले आहे हेही ते मांडतात.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध (पश्चिम आशिया, भारताचे प्रवासी समुदाय व ऊर्जाविषयक हितसंबंध); जीएस३ — अर्थव्यवस्था (तेल व ऊर्जा सुरक्षा)

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • बाब अल-मंदेब ("अश्रूंचे प्रवेशद्वार") तांबडा समुद्र आणि एडनचे आखात यांना जोडते. ती येमेन आणि जिबूती/इरिट्रिया यांच्यामध्ये असून पेरिम बेटामुळे तिचे दोन भाग होतात.
  • हॉर्मुझची सामुद्रधुनी पर्शियन आखात आणि ओमानचे आखात यांना जोडते. तिच्या उत्तरेला इराण, तर दक्षिणेला ओमान/संयुक्त अरब अमिराती आहेत.
  • नकाशावर ओळखायच्या इतर सामुद्रधुन्या: मलाक्का (अंदमान समुद्र–दक्षिण चीन समुद्र), जिब्राल्टर आणि बॉस्पोरस.
  • हूती झैदी शिया आहेत, तर सौदी अरेबिया प्रामुख्याने वहाबी सुन्नी आहे.
  • ताइफच्या तहाने (१९३४) सौदी-येमेन युद्ध संपुष्टात आले. त्याद्वारे तीन असीर प्रांत सौदी अरेबियाला मिळाले आणि सीमा २००० मध्ये निश्चित करण्यात आली.
  • हेजाझ आणि असीर हे सौदी अरेबियाचे प्रदेश आहेत. विदेश पानावरील बातमीनुसार ड्रोन पाडण्याच्या क्षेत्रात असलेले मदीना हे इस्लामच्या सर्वात पवित्र शहरांपैकी एक आहे.
  • पूर्व प्रांत हा असा प्रदेश आहे जिथे आघाडीने ड्रोन पाडल्याचे सांगितले. तिथे सौदीच्या तेल पायाभूत सुविधा आहेत. एडन हे येमेनच्या रियाध-समर्थित सरकारचे सत्ताकेंद्र आहे.
  • सौदी अरेबियातील अरामको मुख्यालय आणि रियाध विमानतळ (किंग खालिद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ) यांची नावे हूतींची लक्ष्ये म्हणून घेण्यात आली.
  • सौदीचे युवराज मोहम्मद बिन सलमान (एमबीएस) हे पंतप्रधानही आहेत.
  • १९९०-९१ मध्ये आखाती युद्धाशी संबंधित भरणा-तोल संकटाला तोंड देण्यासाठी भारताने सोने गहाण ठेवले.
  • "प्रतिकार आघाडी" हे इराण-समर्थित बिगर-राज्य घटकांचे जाळे आहे (हिजबुल्ला, हमास, हूती आणि इराकी लढाऊ गट).
  • भारताचे ऑपरेशन राहत (२०१५) ही येमेनमधून केलेली सुटका मोहीम होती, आणि ऑपरेशन संकल्प ही आखातातील जहाजांच्या संरक्षणासाठीची भारतीय नौदलाची मोहीम आहे.

आकडेवारी आणि तपशील

  • सौदी अरेबिया ही पश्चिम आशियातील सर्वात मोठी अर्थव्यवस्था आणि जगातील आठव्या क्रमांकाचा संरक्षणखर्च करणारा देश आहे. त्याचा संरक्षण अर्थसंकल्प ८३ अब्ज डॉलर आहे.
  • सौदी-हूती संघर्ष "जवळपास शतकभर जुना" आहे. १९३४ मध्ये राजा इब्न सौदच्या सैन्याने येमेनचा इमाम याह्या याचा पराभव केला, आणि ताइफच्या तहाद्वारे तीन असीर प्रांत सौदीकडे गेले. सीमा २००० मध्ये निश्चित करण्यात आली, तरी येमेनी राष्ट्रवादी तिच्या अंतिमतेवर आजही प्रश्न उपस्थित करतात.
  • १९९० पर्यंत येमेनी नागरिकांना सौदी अरेबियात काम करण्यासाठी व्हिसा लागत नसे, त्यामुळे लाखो लोकांनी स्थलांतर केले. हेजाझ आणि असीरमधील अनेक सौदी नागरिकांचे मूळ येमेनी आहे; ओसामा बिन लादेन हे त्याचे सर्वात ठळक उदाहरण आहे.
  • हूती येमेनच्या लोकसंख्येच्या सुमारे एक तृतीयांश आहेत. लेखक येमेनच्या यादवीला "१२ वर्षे जुनी" म्हणतात.
  • अलीकडच्या दोन अमेरिका-इराण युद्धांत हूती निष्क्रिय राहिले. २०२३-२४ मध्ये इस्रायलने हमास व हिजबुल्लावर हल्ला केल्यानंतर युद्धात सहभागी झालेला तो एकमेव अरब पक्ष होता. अमेरिका व इस्रायलच्या तीव्र हवाई हल्ल्यांनंतरही त्यांनी इस्रायलवर क्षेपणास्त्रे व ड्रोन डागले आणि बाब अल-मंदेबमधील नौवहनात व्यत्यय आणला.
  • इराणने रियाध आणि सना यांच्यात मध्यस्थी करण्याची तयारी दर्शवली आहे. हूतींनी प्रत्युत्तराखेरीज अमेरिकी व इस्रायली मालमत्तेवर हल्ला न करण्याचे आश्वासन दिल्याचे वृत्त आहे. त्यामुळे एमबीएस यांनी मागितलेल्या पाठिंब्याबाबत डोनाल्ड ट्रम्प यांच्यात द्विधा मनःस्थिती निर्माण झाली आहे.
  • हूतींनी बाब अल-मंदेब बंद केल्याने १८ महिन्यांनंतर हॉर्मुझमध्ये इराणने केलेल्या कृतीसाठी पायंडा पडला.
  • हूती म्हणतात की त्यांचे हल्ले हे सौदी अरेबियाने दशकभर चालवलेल्या हवाई व सागरी नाकेबंदीला दिलेले प्रत्युत्तर आहेत.
  • जागतिक तेलाच्या किमती ७०% ने वाढल्या आहेत, ज्यामुळे आखाती तेल व वायूचा प्रवाह जवळपास सामान्य असल्याचे दावे खोटे ठरतात. लेखक हे दावे ट्रम्प यांनी काँग्रेसच्या मध्यावधी निवडणुकांपूर्वी अमेरिकेतील पंपावरील इंधनदर "कमी भासवण्याशी" जोडतात.
  • इराणने प्रथम अनेक आठवडे अमेरिकेच्या संरक्षणाखालील गुप्त तेल-वाहतुकीकडे डोळेझाक केली, मग टँकरवरील हल्ले वाढवले. यावरून क्रांतिकारी रक्षक दलाची काही आखाती निर्यातदारांशी अनौपचारिक शुल्क-वसुली व्यवस्था असावी असे सूचित होते. आता मध्यावधी निवडणुकांपर्यंत किमती चढ्या ठेवण्यासाठी इराण पुरवठा मर्यादित करत आहे.
  • १७ जूनचे इस्लामाबाद ज्ञापनपत्र पाकिस्तानच्या खात्यात जमा केले जाते, तरीही पाकिस्तानला शांतता प्रयत्नांतून बाजूला सारण्यात आले आहे. त्याऐवजी कतार, इराक आणि मॉस्को यांचा वापर केला जात आहे. इराण पाकिस्तानी मुत्सद्देगिरीला भोळसट किंवा सहभागी ठरवतो.
  • २०२२ ची कमकुवत युद्धबंदी जुलै २०२६ मध्ये "फुटली". सप्टेंबरमध्ये हूतींनी तांबड्या समुद्राच्या किनाऱ्यावरील सपाट प्रदेश व्यापले, ज्यामुळे जागतिक सागरी वाहतुकीच्या जवळपास १२% ला धोका निर्माण झाला.
  • गेल्या ३५ वर्षांत प्रथमच सौदी शहरे सातत्यपूर्ण हल्ल्यांखाली आली आहेत.
  • इराणची हॉर्मुझ नाकेबंदी, सौदीशी संबंधित जहाजांना हूतींकडून असलेला धोका आणि (कथितपणे इराकी शिया लढाऊ गटांकडून) ट्रान्स-अरेबियन पाइपलाइनमध्ये आणलेला व्यत्यय हे सर्व मिळून सौदीच्या तेल निर्यातीला, विशेषतः आशियाकडे जाणाऱ्या निर्यातीला, धोक्यात आणतात.
  • सौदी अरेबिया हूतींना त्यांच्या डोंगराळ ठाण्यांवरून जमिनीवरील आक्रमणाने हुसकावून लावू शकत नाही. त्याच्या स्थानिक येमेनी मित्रांचे आक्रमण झिजवणाऱ्या संघर्षात अडकले आहे. व्हाइट हाऊस आणि मक्का करारातील भागीदारांनी "प्रतीकात्मक कृतींनी" प्रतिसाद दिला आहे.
  • तहामुळे रियाधसमोर संभाव्य धोके: प्रतिष्ठेची हानी, येमेनच्या "आंतरराष्ट्रीय मान्यताप्राप्त सरकारचे" कोसळणे, आणि तेहरान-सना आघाडीचे बळकट होणे.
  • अमेरिकेच्या मध्यावधी निवडणुकांनंतर अमेरिका-इराण संघर्षाची पुढची फेरी सुरू होऊ शकते. अमेरिकेचे साथीदार म्हणून वागणाऱ्या आखाती देशांवर हल्ला करण्याची धमकी इराणने दिली आहे. रियाध खासगीत कधी राजवट बदलेपर्यंत इराणवर हल्ला करण्याचा आग्रह अमेरिकेकडे धरतो, तर कधी उलट परिणामांचा इशारा देतो, अशी डळमळीत भूमिका घेत आहे.
  • आखातात भारताचे सुमारे ९० लाख नागरिक आहेत. १९९०-९१ मध्ये भारताने कुवेतमधून १,६०,००० भारतीयांना मायदेशी आणले, आणि त्यावरील खर्चामुळे आर्थिक संकट ओढवले आणि प्रथमच सार्वभौम सोने गहाण ठेवले गेले. आखातातील प्रवासी समुदाय आता ५० पटींपेक्षा मोठा आहे.
  • विदेश पानावरील बातमी (बुधवारची घटना): हूतींनी एडनमधील सौदी ठिकाणावर हल्ला केला; येमेनच्या रियाध-समर्थित सरकारच्या सत्ताकेंद्रावर आठवडाभरातील हा तिसरा हल्ला आहे. सूत्रांनुसार लक्ष्य अल रय्यान विमानतळाजवळील आघाडीचे ठिकाण होते.
  • हूतींचे प्रवक्ते याह्या सारी यांनी एडनमधील बद्र छावणीतील "सौदी शत्रूच्या संचालन कक्षावर" बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र आदळल्याचा दावा केला. नंतर हूती सैन्याने अल मुकल्ला येथील विमानतळावरील लष्करी तळाला लक्ष्य केले.
  • आघाडीचे प्रवक्ते तुर्की अल-मलिकी यांनी सहा ड्रोन पाडल्याचे सांगितले. चार ड्रोन पूर्व प्रांत आणि मदीनाच्या वर नष्ट करण्यात आले, आणखी एक पूर्व प्रांतात, आणि सहावा त्याच संध्याकाळी.
  • हूतींनी राज्याला लक्ष्य केल्याचे नाकारले; सारी म्हणाले की त्यांनी कोणतीही "सखोल" कारवाई केलेली नाही. हे संपादकीय पानावरील रियाध विमानतळ व अरामकोवरील हल्ल्यांच्या वर्णनाशी विसंगत आहे, त्यामुळे हल्ल्यांच्या जबाबदारीचा प्रश्न वादग्रस्त आहे.
  • फ्लाइटअवेअरनुसार रियाधच्या किंग खालिद विमानतळावरून केवळ मर्यादित संख्येत सौदी उड्डाणे (सौदिया, फ्लायनास) चालली.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • चोकपॉइंट म्हणजे अरुंद सागरी मार्ग, ज्यातून जागतिक व्यापाराचा किंवा ऊर्जेचा मोठा हिस्सा जातो. तो बंद केल्यास किंवा त्याला धोका निर्माण झाल्यास सर्वत्र मालवाहतूक, विमा आणि तेलाचे दर वाढतात. सामुद्रधुन्यांमधील नौवहन हे यूएनसीएलओएसच्या भाग तिसऱ्यातील "संक्रमण मार्गक्रमण" (ट्रान्झिट पॅसेज) व्यवस्थेनुसार चालते. या व्यवस्थेनुसार आंतरराष्ट्रीय नौवहनासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सामुद्रधुन्यांतून जहाजे व विमाने यांचा मार्गक्रमण-अधिकार स्थगित करता येत नाही.
  • भारत आपले बहुतांश खनिज तेल व वायू आयात करतो, आणि युरोप व आखाती देशांशी होणारा त्याचा व्यापार याच मार्गांनी चालतो. त्यामुळे हॉर्मुझ व बाब अल-मंदेब येथील संकटाचा परिणाम भारतावर किमतींमार्फत (तेल, वायू, खते), पुरवठ्यातील व्यत्ययामार्फत आणि परदेशातून येणाऱ्या पैशांमार्फत (रेमिटन्स) होतो. आखातातील भारतीय प्रवासी समुदायालाही यामुळे धोका निर्माण होतो.
  • १९९०-९१ चे आखाती युद्ध हे आखातातील संघर्षाचे रूपांतर भारताच्या भरणा-तोलाच्या (बॅलन्स ऑफ पेमेंट्स) संकटात कसे होऊ शकते याचे प्रस्थापित उदाहरण आहे.
  • सौदी-हूती संघर्षातून हेही दिसते की पश्चिम आशियात पंथीय स्पर्धा (सुन्नी-शिया), प्रादेशिक स्पर्धा (रियाध-तेहरान) आणि महासत्तांचे राजकारण (मध्यावधी निवडणुकांच्या तोंडावरचे अमेरिकेचे राजकारण) एकत्र कसे येतात.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: पश्चिम आशिया, भारताचा शेजार व विस्तारित शेजार, इतर देशांच्या धोरणांचा भारताच्या हितसंबंधांवर होणारा परिणाम, भारतीय प्रवासी समुदाय | जीएस३ — अर्थव्यवस्था: ऊर्जा सुरक्षा, पायाभूत सुविधा व व्यापार | जीएस१ — भूगोल: जागतिक भूगोल, सामुद्रधुन्या व चोकपॉइंट (पूर्वपरीक्षेतील "चर्चेतील ठिकाणे")

पार्श्वभूमी

बाब अल-मंदेब सामुद्रधुनी

हॉर्मुझची सामुद्रधुनी

हूती (अन्सार अल्लाह) आणि येमेन संघर्ष

अधिक संदर्भ

  • भारताचा १९९१ चा पूर्वानुभव. आखाती युद्धामुळे तेलाच्या किमती झपाट्याने वाढल्यावर १९९०–९१ मध्ये भारताचे भरणा-संकट उफाळून आले, आणि जुलै १९९१ मध्ये भारतीय रिझर्व्ह बँकेने बँक ऑफ इंग्लंड व बँक ऑफ जपान यांच्याकडे ४७ टन सोने गहाण ठेवले. कुवेतमधील भारतीय कामगारांना विमानाने मायदेशी आणावे लागले आणि त्यांचे रेमिटन्स थांबले. मार्च १९९१ पर्यंत अधिकृत गंगाजळी सुमारे ५.८ अब्ज अमेरिकी डॉलरपर्यंत घसरली, जी सुमारे १.३ महिन्यांच्या आयातीइतकी होती. १९९१-९२ च्या अंतरिम अर्थसंकल्पीय भाषणात कुवेतमधून नागरिकांना परत आणल्याने अनपेक्षितपणे ३०० कोटी रुपयांचा भार पडल्याचे म्हटले होते.
  • आज भारताकडे असलेले संरक्षक कवच. ऑगस्ट २०२६ मध्ये भारताच्या खनिज तेल आयातीपैकी ६६.८% पुरवठा रशिया, अमेरिका आणि संयुक्त अरब अमिराती यांनी मिळून केला. जवळपास ७०% आयात हॉर्मुझबाहेरील मार्गांनी येते असे वृत्त आहे. भारताचा सामरिक पेट्रोलियम साठा केवळ सुमारे ९.५ दिवसांच्या निव्वळ आयातीला पुरतो, तर आंतरराष्ट्रीय ऊर्जा संस्थेचा निकष ९० दिवसांचा आहे.
  • नौदलाचा प्रतिसाद. ऑपरेशन संकल्प ही हॉर्मुझची सामुद्रधुनी आणि पर्शियन आखातातील इतर उच्च-जोखमीच्या क्षेत्रांत भारतीय व्यापारी जहाजांचे संरक्षण करण्यासाठीची भारतीय नौदलाची मोहीम आहे.

मेन्सचे पैलू

  • गैरसमज दूर करणारी मांडणी. लेखक हूतींना "इराणचे प्रतिनिधी" ठरवणारा शिक्का फेटाळतात. ते दोन्ही अमेरिका-इराण युद्धांपासून दूर राहिले, त्यांची अरब ओळख आहे, आणि इराणने रियाधशी मध्यस्थीची तयारी दर्शवली आहे. त्यांच्या नाकेबंदीविषयीची तक्रार क्वचितच मांडली जाते.
  • संडासी भूगोल. हॉर्मुझ आणि बाब अल-मंदेब मिळून सौदीच्या निर्यात मार्गांना धोका निर्माण करतात. हॉर्मुझवर इराणचा दबाव आहे आणि बाब अल-मंदेबवर हूतींचा. संभाव्य पर्यायी मार्ग असलेली ट्रान्स-अरेबियन पाइपलाइनही विस्कळीत झाल्याचे वृत्त आहे.
  • सौदीची सामरिक कोंडी. ८३ अब्ज डॉलरचा संरक्षण अर्थसंकल्प हूतींना हुसकावून लावण्याच्या मार्गात रूपांतरित झालेला नाही. येमेनला "कमकुवत पण अकार्यक्षम नसलेले" ठेवण्याचा सौदीचा उद्देश उलटला आहे, आणि त्याचे मित्र केवळ प्रतीकात्मक कृती करतात.
  • मुत्सद्देगिरीतील पोकळी. इस्लामाबाद ज्ञापनपत्राचे श्रेय दिल्या गेलेल्या पाकिस्तानला बाजूला सारले आहे, आणि ट्रम्प एमबीएस यांना पाठिंबा आणि सावधगिरी यांच्यामध्ये हेलकावे खात आहेत. विदेश पानावरील बातमी संदिग्धतेत भर घालते: हूती "सखोल" कारवाया नाकारतात, तर आघाडी ड्रोन पाडल्याचे सांगते.
  • अमेरिकेतील मध्यावधी निवडणुकांचे राजकारण. तेलाचा प्रवाह सामान्य असल्याची वॉशिंग्टनची भाषा आणि इराणने पुरवठ्यावर घातलेली मर्यादा या दोन्ही मध्यावधी निवडणुकांच्या वेळापत्रकानुसार आखल्या गेल्या आहेत असे लेखकाचे म्हणणे आहे. यातून महासत्तांमधील देशांतर्गत निवडणूक-चक्रे पश्चिम आशियातील संकटांना कसा आकार देतात हे दिसते.
  • भारताचे हितसंबंध. ऊर्जा व खतांच्या किमती, पुरवठा साखळ्या, रेमिटन्स आणि ९० लाख नागरिक धोक्यात आहेत. १९९०-९१ मधील नागरिकांची मायदेशी वापसी आणि सोने गहाण ठेवणे हा सावधगिरीचा पूर्वानुभव आहे, तरी भारत "आज खूप मजबूत" आहे.
  • भारतासाठी पुढील मार्ग. भारताने तटस्थता राखत तेलस्रोतांचे वैविध्यीकरण, सामरिक साठ्यांची उभारणी आणि निष्कासन योजनांची तयारी ठेवावी. तणाव कमी करण्यासही त्याने पाठिंबा द्यावा, कारण २०२२ च्या युद्धबंदी रेषांवर सौदी-हूती तह घडवून आणणे हा लेखकाच्या मते एकमेव व्यवहार्य पर्याय आहे.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस२, १५ गुण:** "हॉर्मुझची सामुद्रधुनी आणि बाब अल-मंदेब सामुद्रधुनी यांना एकाच वेळी निर्माण झालेल्या धोक्यांमुळे सौदी अरेबिया आणि जागतिक अर्थव्यवस्था अडचणीच्या स्थितीत आली आहेत. या संकटाच्या कारणांचे विश्लेषण करा आणि भारताच्या ऊर्जा सुरक्षेवर व आखातातील प्रवासी समुदायावर होणाऱ्या त्याच्या परिणामांचे परीक्षण करा."

संबंधित विषय

  • भारताची ऊर्जा सुरक्षा: सामरिक पेट्रोलियम साठे, आयात-स्रोतांचे वैविध्यीकरण आणि हॉर्मुझवरील अवलंबित्व
  • १९९१ चे भरणा-तोल संकट आणि त्यानंतरचे आर्थिक सुधारणा कार्यक्रम
  • यूएनसीएलओएस: संक्रमण मार्गक्रमण, निर्दोष मार्गक्रमण आणि नौवहन स्वातंत्र्य
  • आखाती सहकार्य परिषद, ओपेक/ओपेक प्लस आणि सुन्नी-शिया प्रादेशिक व्यवस्था
  • भारताचा आखातातील प्रवासी समुदाय, रेमिटन्स आणि निष्कासन मोहिमा (ऑपरेशन राहत, ऑपरेशन संकल्प)

विषय: GS2भूगोल

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

22 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत