पंतप्रधान मोदींच्या नेतृत्वाखालील सरकार भारताला समृद्धी, ज्ञान आणि सामर्थ्य यांचा संगम असलेले, तसेच जागतिक शांतता आणि मानवतेच्या कल्याणाप्रति कटिबद्ध राष्ट्र बनवण्यासाठी प्रयत्नशील: संरक्षण मंत्री
स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗
सारांश
संरक्षणमंत्री राजनाथ सिंग यांनी २० ऑक्टोबर २०२६ रोजी ताजिकिस्तानमधील दुशान्बे येथे प्रवासी भारतीय समुदायाला संबोधित केले आणि भारताची आर्थिक वाढ, व्यापार, संरक्षण-उत्पादन आणि विज्ञान व तंत्रज्ञानातील प्रगती यांची रूपरेषा मांडली; तसेच ताजिकिस्तानचे पहिले पद्मश्री पुरस्कारप्राप्त भारतविद्यातज्ज्ञ
प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
- जेएएम त्रयी म्हणजे जन धन-आधार-मोबाइल; ती थेट लाभ हस्तांतरणाची (डीबीटी) मूलभूत रचना आहे.
- "वसुधैव कुटुंबकम्" ("जग हे एक कुटुंब आहे") हा संस्कृत वाक्यांश परराष्ट्र धोरणातील संपर्क उपक्रमांमध्ये भारताचे मार्गदर्शक सांस्कृतिक तत्त्वज्ञान म्हणून उद्धृत केला जातो.
- ताजिकिस्तानातील भारताचे फरखोर वायूतळ पार्श्वभूमीतील अहवालांमध्ये भारताची एकमेव पुष्टीकृत परदेशी लष्करी सुविधा म्हणून वर्णन केले जाते (संदर्भासाठी; लेखात स्वतः नमूद केलेले नाही).
- सेमिकॉन इंडिया कार्यक्रम आणि भारत सेमीकंडक्टर मिशन हे देशांतर्गत सेमीकंडक्टर उत्पादनासाठी सरकारचे प्रमुख उपक्रम आहेत.
- चांद्रयान, आदित्य-एल१ (सूर्य मोहीम) आणि गगनयान (नियोजित मानवी अंतराळ उड्डाण) या भारताच्या विज्ञान व तंत्रज्ञानातील प्रगतीचे पुरावे म्हणून उद्धृत केलेल्या इस्रो मोहिमा आहेत.
आकडेवारी आणि तपशील
- भारत जागतिक आर्थिक वाढीत १६% पेक्षा जास्त योगदान देतो आणि सध्या सुमारे ७.८% दराने वाढत आहे.
- भारताचे ३८ देशांशी मुक्त व्यापार करार आहेत; भारत-ब्रिटन आणि भारत-युरोपियन युनियन करारांमुळे त्या बाजारपेठांमधील भारतीय निर्यातीवरील ९९% शुल्क काढून टाकले जाण्याची अपेक्षा आहे.
- चालू खात्याची तूट: १२-१३ वर्षांपूर्वी ती जीडीपीच्या ४% पेक्षा जास्त होती; मागील आर्थिक वर्षात ती जीडीपीच्या ०.६१% पर्यंत घटली.
- परकीय चलन साठा ७०० अब्ज अमेरिकी डॉलरच्या पुढे गेला आहे.
- संरक्षण निर्यात विक्रमी ३८,४२४ कोटी रुपयांवर पोहोचली; संरक्षण उत्पादन १.८० लाख कोटी रुपयांपर्यंत पोहोचले.
- स्टार्टअप्सची संख्या २०१४ पूर्वीच्या काही शेकड्यांवरून २.५ लाखांहून अधिक झाली आहे; त्यापैकी जवळपास निम्मी स्टार्टअप्स लहान शहरे/गावांतून उदयास आली आहेत आणि ४५% पेक्षा जास्त स्टार्टअप्समध्ये किमान एक महिला संचालक/भागीदार आहे.
- गेल्या दशकात सुमारे २५ कोटी लोक गरिबीतून बाहेर आले आहेत (उद्धृत केलेली आकडेवारी).
- अक्षय ऊर्जा क्षमता २०१४ मधील सुमारे ७५ गिगावॅटवरून आता जवळपास ३०० गिगावॅटपर्यंत वाढली आहे.
- यूपीआय व्यवहारांचे मूल्य ७,००० कोटी रुपयांवरून (२०१६-१७) ३१४ लाख कोटी रुपयांपर्यंत (२०२५-२६) वाढले आहे.
- प्रा. हबीबुल्लो रजाबोव्ह हे ताजिकिस्तानचे पहिले पद्मश्री पुरस्कारप्राप्त व्यक्ती आहेत; हिंदी साहित्य, शिक्षण आणि भाषाशास्त्रातील योगदानासाठी ते ओळखले जातात.
स्थिर–गतिशील दुवा
हे परदेशात दिलेले 'अर्थव्यवस्थेची स्थिती आणि सामरिक स्थान' या स्वरूपाचे भाषण आहे, जे भारताची आर्थिक मुत्सद्देगिरी आणि सॉफ्ट पॉवर वाहिनी म्हणून प्रवासी भारतीयांचा वापर अधोरेखित करते. हे भारताच्या संस्थागत मध्य आशिया संपर्काशी देखील जोडले जाते: ताजिकिस्तानमध्ये भारताची एकमेव पुष्टीकृत परदेशी लष्करी सुविधा आहे आणि अफगाणिस्तान-समीप प्रदेशासाठी भारताच्या दहशतवादविरोधी आणि कनेक्टिव्हिटी गणितात तो महत्त्वाचा भाग आहे.
अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ — अर्थव्यवस्था (वाढ, व्यापार, संरक्षण उत्पादन, स्टार्टअप्स, डिजिटल अर्थव्यवस्था) आणि जीएस२/जीएस३ — आंतरराष्ट्रीय संबंध/सुरक्षा (भारत-मध्य आशिया संबंध, संरक्षण मुत्सद्देगिरी).
पार्श्वभूमी
भारत-ताजिकिस्तान संबंध
- हे काय आहे:
- भारत आणि ताजिकिस्तान यांच्यातील द्विपक्षीय सामरिक भागीदारी. ताजिकिस्तान हे अफगाणिस्तानला लागून असलेले भूमीबंद मध्य आशियाई राज्य असून, प्रदेशातील भारताच्या कनेक्टिव्हिटी आणि दहशतवादविरोधी हितसंबंधांसाठी ते महत्त्वपूर्ण आहे.
अधिक संदर्भ
हे भाषण दुशान्बे येथे शांघाय सहकार्य संघटनेशी निगडित संरक्षण बैठकांच्या दरम्यान झाले, जिथे राजनाथ सिंग आणि त्यांचे ताजिक समकक्ष यांनी स्वतंत्रपणे द्विपक्षीय संरक्षण सहकार्य दृढ करण्यावर चर्चा केली — यामुळे हे प्रवासी भारतीय भाषण व्यापक शांघाय सहकार्य संघटना-संबंधित दौऱ्याचा भाग आहे, एक पृथक घटना नाही.
मेन्सचे पैलू
- भारताची आर्थिक मुत्सद्देगिरी: परदेशातील प्रवासी भारतीय कार्यक्रमांचा वापर करून 'विकसित भारत' ची आर्थिक कथानक मांडणे आणि व्यापार/सामरिक संबंध दृढ करणे.
- व्यापक मुक्त व्यापार करार पोर्टफोलिओचे (३८ देश) व्यापार धोरणातील परिणाम आणि उत्पादन स्पर्धात्मकता व निर्यात विविधीकरणासाठी प्रलंबित भारत-ब्रिटन/भारत-युरोपियन युनियन करार.
- संरक्षण स्वदेशीकरण: सामरिक उत्पादनातील आत्मनिर्भरतेचा पुरावा म्हणून वाढती संरक्षण निर्यात आणि उत्पादन.
- व्यापक आर्थिक लवचिकतेचे निर्देशक: जागतिक मंदीच्या पार्श्वभूमीवर कमी होणारी चालू खात्याची तूट आणि वाढते परकीय चलन साठे उद्धृत केले जातात.
- भारतासाठी मध्य आशियाचे सामरिक महत्त्व: अफगाणिस्तान-समीप सुरक्षा वातावरणाशी संबंधित तळ/प्रवेश व्यवस्था आणि दहशतवादविरोधी सहकार्य.
- सॉफ्ट पॉवर आणि सांस्कृतिक मुत्सद्देगिरी: प्रवासी भारतीयांचा सहभाग आणि सांस्कृतिक संबंध (चित्रपट, साहित्य) यांचा परराष्ट्र धोरणाची साधने म्हणून उपयोग.
संभाव्य मेन्स प्रश्न
**जीएस३, १५ गुण:** "भारताचे वाढते आर्थिक निर्देशक त्याच्या वाढत्या जागतिक प्रतिष्ठेचा पुरावा म्हणून अनेकदा उद्धृत केले जातात. या दाव्याला आधार देण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या व्यापक आर्थिक आणि व्यापार आकडेवारीची समीक्षात्मक चिकित्सा करा आणि अशा कथानकांचा भारताच्या प्रवासी भारतीय मुत्सद्देगिरीमध्ये कसा उपयोग केला जातो यावर चर्चा करा."
संबंधित विषय
- भारताचा मुक्त व्यापार करार पोर्टफोलिओ (भारत-यूएई सीईपीए, भारत-ऑस्ट्रेलिया ईसीटीए, भारत-ईएफटीए टीईपीए, सुरू असलेल्या भारत-युरोपियन युनियन/भारत-ब्रिटन वाटाघाटी)
- सेमिकॉन इंडिया कार्यक्रम आणि भारत सेमीकंडक्टर मिशन
- जेएएम त्रयी आणि थेट लाभ हस्तांतरण
- शांघाय सहकार्य संघटना आणि भारताचे कनेक्ट सेंट्रल एशिया धोरण
- गगनयान मोहीम
विषय: GS3
20 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत