BrainParrot

काश्मीरची जोडणी: विकासासाठी पायाभूत सुविधांची उभारणी

GS1संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗

सारांश

पीआयबीच्या पार्श्वभूमी दस्तऐवजात जम्मू आणि काश्मीरमधील संपर्क पायाभूत सुविधांच्या स्थितीचा आढावा घेण्यात आला आहे: पूर्ण झालेला उधमपूर–श्रीनगर–बारामुल्ला रेल्वे दुवा (युएसबीआरएल), ज्यामध्ये जगातील सर्वोच्च रेल्वे कमानी पूल (चिनाब पूल) आणि भारतातील पहिला केबल-स्टेड रेल्वे पूल (अंजी खाड) आहे; विस्तारत

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस१/जीएस३ — हिमालयीन संपर्क पायाभूत सुविधा, प्रादेशिक/सामरिक विकास

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • चिनाब पूल: जगातील सर्वोच्च रेल्वे कमानी पूल; युएसबीआरएलचा भाग; रियासी जिल्ह्यातील चिनाब नदीवर.
  • अंजी खाड पूल: भारतातील पहिला केबल-स्टेड रेल्वे पूल; रियासी जिल्ह्यातील अंजी नदीवर (चिनाबची उपनदी).
  • टी-५० बोगदा: भारतातील सर्वात लांब वाहतूक बोगदा (युएसबीआरएल अंतर्गत); खारी आणि सुंबर यांना जोडतो; नवीन ऑस्ट्रियन बोगदा निर्माण पद्धतीने बांधला गेला.
  • झोजिला बोगदा: एनएचआयडीसीएलद्वारे बालटाल आणि मिनामार्ग दरम्यान राष्ट्रीय महामार्ग-१ वर बांधला जात आहे; यामुळे जम्मू आणि काश्मीर आणि लडाख यांच्यात सर्व-हवामान रस्ता संपर्क मिळेल.
  • डॉ. श्यामाप्रसाद मुखर्जी बोगदा (पूर्वी चेनाणी-नाश्री बोगदा): भारतातील सर्वात लांब कार्यरत महामार्ग बोगदा आणि आशियातील सर्वात लांब दुतर्फी महामार्ग बोगदा; उधमपूरला रामबनशी जोडतो.
  • अमृत भारत स्थानक योजना: देशभरातील १,३४० स्थानकांना पुनर्विकासासाठी निवडले गेले; जम्मू आणि काश्मीरमध्ये ४ स्थानके (बडगाम, जम्मू तवी, उधमपूर, कटरा).
  • पीएम गतीशक्ती ऑक्टोबर २०२१ मध्ये सुरू; जीसीटी धोरण डिसेंबर २०२१ मध्ये सुरू.

आकडेवारी आणि तपशील

  • युएसबीआरएल: २७२ किमी, ३६ बोगदे (११९ किमी), ९४३ पूल, ₹४३,७८० कोटी खर्च, जून २०२५ मध्ये उद्घाटन; ५+ कोटी मनुष्यदिवस रोजगार निर्माण केला.
  • चिनाब पूल: १,३१५ मी लांब; कमानीचा विस्तार ४६७ मी; नदीपात्रापासून ३५९ मी उंच (एफिल टॉवरपेक्षा उंच).
  • अंजी खाड पूल: एकूण लांबी ४७३.२५ मी; एकच १९३ मी उंच टॉवर.
  • श्रीनगर–जम्मू वंदे भारत: प्रवास कालावधी ५ तासांपेक्षा कमी; डब्यांची संख्या ८ वरून २० केली.
  • सोनमर्ग (झेड-मोर्ह) बोगदा: ६.४ किमी; ₹२,७००+ कोटी; जानेवारी २०२५ मध्ये उद्घाटन; उंची २,६३४ मी.
  • झोजिला बोगदा: १३.१५३ किमी; ₹६,८०८ कोटी; उंची २,९००–३,३१० मी; बांधकाम ऑक्टोबर २०२० मध्ये सुरू; जून २०२६ मध्ये बोगदा भेदन; सोनमर्ग–मिनामार्ग प्रवास कालावधी सुमारे २ तासांवरून सुमारे ३० मिनिटांवर आणेल.
  • श्रीनगर विमानतळ सिव्हिल एन्क्लेव्ह विस्तार: ₹१,६७७ कोटी (फेब्रुवारी २०२६ मध्ये मंजूर); ७१,५०० चौरस मीटर टर्मिनल; २,९०० प्रवासी प्रतितास/१० दशलक्ष वार्षिक प्रवासी क्षमता; १५ विमान उभ्या करण्याची ठिकाणे; ५-तारा ग्रीहा रेटिंगचे लक्ष्य.
  • जम्मू आणि काश्मीर रेल्वेचा सरासरी वार्षिक अर्थसंकल्प: ₹१,०४४ कोटी (२००९-१४) → ₹१,०८६ कोटी (२०२६-२७).
  • देशभरात १४२ गतीशक्ती मालवाहतूक टर्मिनल कार्यान्वित; आणखी ३१० ठिकाणांना तत्त्वतः मंजुरी; त्यात जम्मू आणि काश्मीरमधील ३ (कठुआ, अनंतनाग, जम्मू) समाविष्ट.
  • पीएमजीएसवाय-४ (ऑगस्ट २०२६): उधमपूर–कठुआ–डोडा–किश्तवार प्रदेशात ११० रस्ता प्रकल्पांची पायाभरणी; ५९८.४५५ किमी; ₹१,५००+ कोटी; ४६,९७२ लोकांना लाभ; रस्ता बांधकामात कचरा प्लास्टिकचा वापर.

स्थिर–गतिशील दुवा

अत्यंत कठीण हिमालयीन भूभागाने ऐतिहासिकदृष्ट्या जम्मू आणि काश्मीर तथा लडाखला राष्ट्रीय वाहतूक जाळ्यापासून विलग ठेवले आहे, ज्याचे प्रत्यक्ष परिणाम आर्थिक समाकलन, आपत्ती निवारण आणि संवेदनशील आंतरराष्ट्रीय सीमेवरील लष्करी लॉजिस्टिक्सवर झाले आहेत. युएसबीआरएल आणि झोजिला बोगद्यासारखे प्रकल्प हे भारताच्या २०१४ नंतरच्या व्यापक प्रयत्नांची उदाहरणे आहेत — ज्यामध्ये 'शेवटच्या टप्प्यातील' सीमा पायाभूत सुविधांना दुर्लक्षित बाजूला पडलेल्या क्षेत्रातून सामरिक आणि आर्थिक प्राधान्यात रूपांतरित केले जात आहे; हे पीएम गतीशक्तीच्या एकात्मिक, जीआयएस-आधारित बहुविध पायाभूत सुविधा नियोजनाद्वारे औपचारिकपणे संस्थात्मक केले गेले आहे.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस१ – भूगोल: हिमालयीन भूभाग आणि संपर्क आव्हाने; जीएस३ – अर्थव्यवस्था: पायाभूत सुविधा विकास, पीएम गतीशक्ती; जीएस३ – सुरक्षा: सीमाभागातील सामरिक संपर्क

पार्श्वभूमी

उधमपूर–श्रीनगर–बारामुल्ला रेल्वे दुवा (युएसबीआरएल)

हे काय आहे:
काश्मीर खोरे भारतीय रेल्वे जाळ्याशी जोडणारा २७२ किमी लांबीचा रेल्वे प्रकल्प; भारतातील सर्वात गुंतागुंतीच्या रेल्वे प्रकल्पांपैकी एक.
महत्त्व:
भूकंपप्रवण, उच्च-उंचीवरील आणि हिमस्खलनप्रवण भूभागावर मात करून खोऱ्यातील हंगामी वाहतूक विलगीकरण संपवणे.

पीएम गतीशक्ती राष्ट्रीय आराखडा

हे काय आहे:
रेल्वे, रस्ते, बंदरे, जलमार्ग, विमानतळ आणि लॉजिस्टिक्स नियोजन विविध मंत्रालयांत एकत्रित करणारे एकात्मिक, जीआयएस-आधारित व्यासपीठ.
स्थापना:
ऑक्टोबर २०२१ मध्ये सुरू; ४४ केंद्रीय मंत्रालये आणि ३६ राज्ये/केंद्रशासित प्रदेश व्यापते.

अधिक संदर्भ

(वगळले — हे पार्श्वभूमी दस्तऐवज स्वतःच सविस्तर आहे; प्रत्येक प्रकल्पाच्या तारखा, खर्च आणि तांत्रिक तपशील त्यात आहेत; कोणतीही महत्त्वाची अतिरिक्त पार्श्वभूमी वगळलेली नाही.)

मेन्सचे पैलू

  • आर्थिक समाकलन: रेल्वे/रस्ता/हवाई संपर्क जम्मू आणि काश्मीरचे ऐतिहासिक वाहतूक विलगीकरण कमी करत आहे; सफरचंद, केसर, पश्मिना आणि हस्तकला यांच्यासाठी बाजारपेठेची संधी वाढवत आहे — पायाभूत सुविधा-प्रेरित प्रादेशिक विकासाचे आदर्श उदाहरण.
  • सामरिक/सुरक्षा आयाम: लडाखशी सर्व-हवामान संपर्क (झोजिला, सोनमर्ग बोगदे) लष्करीदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्रात सीमा पुरवठा आणि संरक्षण सज्जता मजबूत करतो.
  • अभियांत्रिकी/आपत्ती-लवचिकता दृष्टिकोन: चिनाब पुलावरील भूकंपरोधक डॅम्पर्स, झोजिला बोगद्याच्या प्रवेशमार्गावरील हिमस्खलन संरक्षण संरचना आणि नवीन ऑस्ट्रियन बोगदा निर्माण पद्धत या हिमालयीन भूगर्भीय धोक्यांशी जुळवून घेतलेल्या अभियांत्रिकीचे द्योतक आहेत — जीएस१ आपत्ती व्यवस्थापन आणि जीएस३ विज्ञान व तंत्रज्ञान उपयोजन यांना प्रासंगिक.
  • एकात्मिक नियोजन: पीएम गतीशक्ती आणि जीसीटी धोरण हे पृथक, मंत्रालयानिहाय पायाभूत सुविधा नियोजनातून एकत्रित, जीआयएस-आधारित बहुविध लॉजिस्टिक्स नियोजनाकडे झालेले संक्रमण दर्शवतात — जम्मू आणि काश्मीरच्या पलीकडे संपूर्ण भारताला लागू असलेली सुधारणा.
  • समानता/रोजगार: ५ कोटींहून अधिक मनुष्यदिवसांचा प्रत्यक्ष रोजगार आणि स्थानिक पातळीवरून मिळवलेले बांधकाम साहित्य यावरून पायाभूत प्रकल्पांचे स्थानिक उपजीविकेतील गुणक परिणाम दिसून येतात.
  • शाश्वतता: पीएमजीएसवाय रस्त्यांमध्ये कचरा प्लास्टिकचा वापर आणि श्रीनगर टर्मिनलसाठी ५-तारा ग्रीहा रेटिंगचे लक्ष्य यावरून सार्वजनिक प्रकल्पांत उदयास येत असलेल्या हरित पायाभूत सुविधा निकषांचे प्रतिबिंब पडते.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस१/जीएस३, १५ गुण:** "जम्मू आणि काश्मीरमधील अलीकडील रेल्वे, रस्ता आणि हवाई संपर्क प्रकल्प हिमालयीन भौगोलिक मर्यादा, आर्थिक समाकलन आणि सामरिक सुरक्षा विचारांमधील परस्परसंबंध कसे स्पष्ट करतात, यावर चर्चा करा."

संबंधित विषय

  • पीएम गतीशक्ती राष्ट्रीय आराखडा आणि बहुविध लॉजिस्टिक्स धोरण
  • सीमा सडक संघटना (बीआरओ) आणि सीमाभागातील सामरिक रस्ता पायाभूत सुविधा
  • उडान योजना — प्रादेशिक हवाई संपर्क
  • हिमालयीन भूरूपविज्ञान आणि अभियांत्रिकी आव्हाने (भूकंपीयता, हिमस्खलन)

विषय: GS1

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

17 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत