सीएक्यूएम ने एनसीआरमधील निर्देश क्रमांक ९८ अंतर्गत येणाऱ्या सर्व उद्योगांसाठी पीटीझेड कॅमेरा-आधारित दूरस्थ देखरेखीचा विस्तार केला
स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗
सारांश
एनसीआर आणि समीप क्षेत्रांतील वायू गुणवत्ता व्यवस्थापन आयोगाने (सीएक्यूएम) आपल्या वैधानिक दिशानिर्देश क्र.
प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
- सीएक्यूएम: एनसीआर आणि समीप क्षेत्रांतील वायू गुणवत्ता व्यवस्थापन आयोग अधिनियम, २०२१ अंतर्गत वैधानिक संस्था; ईपीसीएच्या जागी स्थापन.
- सीएक्यूएम एनसीआर आणि 'समीप क्षेत्रां'मध्ये (दिल्ली, हरियाणा, पंजाब, राजस्थान आणि उत्तर प्रदेश) कार्यरत आहे.
- सीपीसीबी (केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळ): जल (प्रदूषण प्रतिबंध आणि नियंत्रण) अधिनियम, १९७४ अंतर्गत वैधानिक संस्था; राष्ट्रीय स्तरावर 'अत्यंत प्रदूषणकारी उद्योगांच्या १७ श्रेणी' ओळखते.
- 'लाल श्रेणी' उद्योग: उद्योगांसाठी सीपीसीबीचे सर्वाधिक प्रदूषण-क्षमता असलेले वर्गीकरण.
आकडेवारी आणि तपशील
- आदेशाची व्याप्ती: सीपीसीबीच्या अत्यंत प्रदूषणकारी उद्योगांच्या १७ श्रेणी, लाल श्रेणीतील (मध्यम/मोठे) उद्योग, बॉयलर/थर्मिक फ्लुइड हीटर असलेल्या अन्न प्रक्रिया/वस्त्रोद्योग एकके, आणि भट्ट्या असलेले धातू उद्योग.
- पीटीझेड कॅमेरा स्थापना/कार्यान्वयन (रिअल-टाइम व्हिडिओ प्रसारणासह) अंतिम मुदत: ३० नोव्हेंबर २०२६.
- हा आदेश सीएक्यूएमच्या ५ ऑक्टोबर २०२६ रोजीच्या पूर्वीच्या आदेशाच्या जागी लागू होतो.
- अंमलबजावणी संस्था: सीपीसीबी (तांत्रिक पायाभूत सुविधा/पोर्टल); हरियाणा, उत्तर प्रदेश, राजस्थान आणि दिल्ली (जीएनसीटीडी) मध्ये राज्य प्रदूषण नियंत्रण मंडळे/दिल्ली प्रदूषण नियंत्रण समिती (डीपीसीसी) अनुपालन निरीक्षण करतात.
- उल्लेखित कारण: सीएक्यूएमच्या स्वतःच्या 'भरारी पथकां'च्या तपासण्यांत भौतिक तपासणीदरम्यान मान्यता नसलेल्या इंधनांच्या वापराची प्रकरणे आढळून आली; त्यामुळे तंत्रज्ञान-आधारित निरीक्षणाचा विस्तार करण्यात आला.
स्थिर–गतिशील दुवा
एनसीआरच्या वायू प्रदूषण संकटासाठी एकाधिक राज्यांच्या कार्यक्षेत्रांमध्ये (दिल्ली, हरियाणा, पंजाब, राजस्थान, उत्तर प्रदेश) अंमलबजावणीचे समन्वयन आवश्यक आहे, कारण प्रदूषण स्रोत (उद्योग, वाहने, पीक अवशेष जाळणे, बांधकामाची धूळ) एकमेकांवर अतिव्यापी आहेत — ही विखुरलेली, बहु-राज्यीय अंमलबजावणी समस्या केंद्रीकृत करण्यासाठीच सीएक्यूएमची निर्मिती झाली. हा आदेश सीएक्यूएमने मनुष्यबळ-केंद्रित भौतिक तपासण्यांना पर्याय म्हणून रिअल-टाइम रिमोट-सेन्सिंग तंत्रज्ञानाचा (सतत व्हिडिओ निरीक्षण) वापर करण्याचे उदाहरण आहे; यामुळे स्वतःच्या 'भरारी पथकां'नी ओळखलेली अंमलबजावणीतील विशिष्ट तफावत (मान्यता नसलेल्या इंधनांचा वापर शोधता न येणे) दूर केली जाते.
अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – पर्यावरण: एनसीआरमधील वायू प्रदूषण व्यवस्थापन, तंत्रज्ञान-सक्षम नियामक अंमलबजावणी, संघराज्यीय प्रदूषण प्रशासनातील संस्थात्मक समन्वय
पार्श्वभूमी
एनसीआर आणि समीप क्षेत्रांतील वायू गुणवत्ता व्यवस्थापन आयोग (सीएक्यूएम)
- हे काय आहे:
- राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र आणि समीप क्षेत्रांमध्ये समन्वित वायू गुणवत्ता व्यवस्थापनासाठी असलेली एक वैधानिक संस्था.
- स्थापना:
- एनसीआर आणि समीप क्षेत्रांतील वायू गुणवत्ता व्यवस्थापन आयोग अधिनियम, २०२१द्वारे स्थापित (ऑक्टोबर २०२०च्या अध्यादेशानंतर), यापूर्वीच्या पर्यावरण प्रदूषण (प्रतिबंध आणि नियंत्रण) प्राधिकरणाच्या (ईपीसीए) जागी.
- महत्त्व:
- एनसीआरमधील वायू प्रदूषण राज्यांच्या सीमा ओलांडते; म्हणून तात्पुरत्या/आकस्मिक आंतरराज्यीय समन्वयाऐवजी (वैधानिक अधिक्रमण शक्ती असलेली) एक सक्षम संस्था आवश्यक होती. पूर्वीच्या ईपीसीएकडे ही शक्ती नव्हती.
अधिक संदर्भ
(वगळले — लेख स्वतःच आदेशाची व्याप्ती, अंतिम मुदती आणि अंमलबजावणी यंत्रणा संपूर्णपणे स्पष्ट करतो; आवश्यक संस्थात्मक पार्श्वभूमी वरील सीएक्यूएम प्राथमिक माहितीत समाविष्ट आहे.)
मेन्सचे पैलू
- तंत्रज्ञान-सक्षम अंमलबजावणी: रिअल-टाइम पीटीझेड कॅमेरा फीड्स नियतकालिक भौतिक तपासण्यांच्या जागी सतत पाळत ठेवतात — यामुळे अनियंत्रितता/भ्रष्टाचाराचा धोका कमी होतो आणि मान्यता नसलेल्या इंधनांचा वापर यासारख्या उल्लंघनांची ओळख सुधारते.
- संघराज्यीय/बहु-राज्य समन्वय: हा आदेश चार राज्यांना आणि दिल्लीला एकाच वेळी बंधनकारक आहे; हे दर्शवते की सीएक्यूएमकडे राज्य कार्यक्षेत्रांमध्ये एकसमान दिशानिर्देश जारी करण्याची अद्वितीय वैधानिक शक्ती आहे, जी सामान्य पर्यावरण नियमन (राज्यनिहाय राज्य प्रदूषण नियंत्रण मंडळे) करू शकत नाही.
- हंगामी/संरचनात्मक प्रदूषण स्रोत: औद्योगिक उत्सर्जनांव्यतिरिक्त पीक अवशेष जाळणे आणि वाहन/धूळ प्रदूषणही वाढते, विशेषतः हिवाळ्यात जेव्हा प्रतिकूल हवामानशास्त्रीय परिस्थितीमुळे प्रदूषकांचा प्रसार मर्यादित होतो — हे स्तरीय प्रतिसाद कृती आराखड्याशी (जीआरएपी) संबंधित आहे.
- नियामक उत्क्रांती: इंधन-वापर बंदी आणि उत्सर्जन मानकांपासून सतत दूरस्थ निरीक्षणापर्यंतची प्रगती दर्शवते की सीएक्यूएमचे अंमलबजावणी साधन धोरणात्मक सूचनांपासून रिअल-टाइम पडताळणीकडे परिपक्व झाले.
- अनुपालन खर्च विरुद्ध अंमलबजावणीची गरज: पीटीझेड पायाभूत सुविधांसाठी उद्योगांना स्थापना/अनुपालन खर्च सोसावा लागतो; अनियंत्रित औद्योगिक उत्सर्जनाच्या सार्वजनिक आरोग्यावरील खर्चाशी हे संतुलित करणे हा पर्यावरण-अर्थव्यवस्था तडजोडीचा वारंवार येणारा विषय आहे.
- तुलनात्मक आंतरराष्ट्रीय पद्धत: सतत उत्सर्जन निरीक्षण प्रणाली (सीईएमएस/ओसीईएमएस) अनेक औद्योगिक देशांमध्ये मानक आहेत; भारताचा हा प्रयत्न अंशतः जागतिक औद्योगिक प्रदूषण-निरीक्षण मानकांपर्यंत पोहोचण्याचा आहे.
संभाव्य मेन्स प्रश्न
**जीएस३, १० गुण:** "राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्रातील पूर्वीच्या वायू-प्रदूषण प्रशासन यंत्रणांच्या मर्यादा दूर करण्यात एनसीआर आणि समीप क्षेत्रांतील वायू गुणवत्ता व्यवस्थापन आयोगाच्या (सीएक्यूएम) भूमिकेची चर्चा करा."
संबंधित विषय
- दिल्ली-एनसीआर वायू गुणवत्तेसाठी स्तरीय प्रतिसाद कृती आराखडा (जीआरएपी)
- केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळ (सीपीसीबी) आणि राज्य प्रदूषण नियंत्रण मंडळे — कार्यभार आणि मर्यादा
- पीक अवशेष जाळण्याचे व्यवस्थापन — इन-सीटू/एक्स-सीटू उपाय, सीआरएम यंत्रसामग्री
- औद्योगिक प्रदूषण नियंत्रणातील ऑनलाइन सतत उत्सर्जन निरीक्षण प्रणाली (ओसीईएमएस)
विषय: GS3
16 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत