BrainParrot

तमिळनाडूला "सुपर" एल निनोचा अनुभव उर्वरित भारतापेक्षा वेगळा का येऊ शकतो

GS1संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: द हिंदू, 11 ऑक्टोबर, 2026

सारांश

  • जगभरातील हवामान संस्था प्रशांत महासागरातील तथाकथित "सुपर" एल निनोचा मागोवा घेत आहेत. भारतासाठी सामान्यतः याचा परिणाम कमकुवत मान्सून आणि दुष्काळ असा असतो. तमिळनाडूमध्ये मात्र ऐतिहासिकदृष्ट्या उलट चित्र दिसले आहे, म्हणजे ईशान्य मोसमी वाऱ्यांच्या काळात मुसळधार पाऊस आणि चक्रीवादळे.
  • वाऱ्याचा दाब, बंगालच्या उपसागराचे तापमानवाढ आणि सागरी प्रवाह ही कारणे लेखात स्पष्ट केली आहेत. हिंद महासागरातील सध्याच्या तापमानवाढीचीही नोंद घेतली असून महासागर निरीक्षण अधिक चांगले करण्याची गरज मांडली आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस१ भूगोल (हवामानशास्त्र, सागरशास्त्र) / जीएस३ आपत्ती व्यवस्थापन — एन्सो, हिंद महासागर द्विध्रुव, ईशान्य मोसमी वारे

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • एन्सोचे दोन सागरी टप्पे आहेत: एल निनो (तापमानवाढ) आणि ला निना (शीतलन). दक्षिणी दोलन हा वातावरणीय दाबाचा घटक आहे.
  • एल निनो बहुतेक भारतात नैऋत्य मोसमी वारे कमकुवत करतो. तो अनेकदा तमिळनाडूवरील ईशान्य मोसमी पाऊस वाढवतो.
  • हिंद महासागर द्विध्रुव: धन टप्पा = विषुववृत्तीय हिंद महासागराचा पश्चिम भाग (आफ्रिकेजवळ) उष्ण, पूर्व भाग (इंडोनेशियाजवळ) थंड. धन द्विध्रुव एल निनोच्या मान्सूनवरील शुष्कता आणणाऱ्या परिणामाची अंशतः भरपाई करतो.
  • ईशान्य मोसमी वारे: ऑक्टोबर–डिसेंबर; तमिळनाडूचा मुख्य पावसाळा; भारतीय हवामानशास्त्र विभाग अंदाज जाहीर करतो. ऑक्टोबर–डिसेंबरमध्ये बंगालच्या उपसागरातील चक्रीवादळांमुळे तमिळनाडूच्या किनाऱ्यावर मुसळधार पाऊस पडतो.
  • पूर्व भारतीय किनारी प्रवाह (ईआयसीसी) पूर्व किनाऱ्यालगत वाहतो आणि ऋतुनुसार उलट दिशेने वाहतो.
  • उपग्रह, बॉय आणि रडार समुद्र पृष्ठभागाचे तापमान, पाऊस आणि वारे यांवर लक्ष ठेवतात.
  • ओशनआय हा संयुक्त राष्ट्र महासभेत जाहीर झालेला युरोपीय संघ–कॅनडा यांचा रिअल-टाइम सागरी माहिती संकलन उपक्रम आहे.

आकडेवारी आणि तपशील

  • "सुपर" एल निनो: पेरू आणि इक्वेडोरजवळ प्रशांत महासागराची नेहमीची तापमानवाढ सुमारे ०.५ अंश सेल्सिअस असते, पण यंदा ही वाढ २ अंश सेल्सिअसपर्यंत पोहोचली आहे.
  • भारतीय हवामानशास्त्र विभागाच्या ईशान्य मोसमी वाऱ्यांच्या अंदाजात हिंद महासागर द्विध्रुव तटस्थ असल्याचे नोंदवले आणि दक्षिण तमिळनाडूत सामान्य ते सामान्यापेक्षा अधिक पाऊस वर्तवला.
  • २०१५ चे उदाहरण: एल निनो तीव्र असलेले वर्ष, भारतात नैऋत्य मोसमी वारे कमकुवत, तरीही तमिळनाडूला विनाशकारी पुराचा सामना करावा लागला. चेन्नईमध्ये चार दिवसांत (१–४ डिसेंबर २०१५) १,५२२ मिमी पाऊस पडला, जो सामान्यापेक्षा दुपटीहून अधिक होता.
  • सागरी परिस्थिती (सप्टेंबर २०२६):
  • बंगालच्या उपसागराच्या दक्षिण भागातील समुद्राचे तापमान सुमारे १ अंश सेल्सिअसने वाढले.
  • तापमानवाढ उत्तरेकडे पसरण्याची अपेक्षा आहे.
  • उपसागराचा शीर्ष भाग आणि अरबी समुद्राचा उत्तर भाग वगळता संपूर्ण हिंद महासागर नेहमीपेक्षा उष्ण आहे.
  • प्रवाह: पूर्व भारतीय किनारी प्रवाहात फेब्रुवारी ते नोव्हेंबर दरम्यान ऋतुनुसार दिशा उलटते, जे या प्रदेशाचे वैशिष्ट्य आहे. २०२६ मध्ये पश्चिम विषुववृत्तीय हिंद महासागरात पश्चिमेकडे वाहणारा प्रवाह दिसून आला (सामान्यतः तो पूर्वेकडे असतो), जो असामान्य विषुववृत्तीय प्रेरणा दर्शवतो.
  • पूर्व भारतीय किनारी प्रवाहाच्या दिशा-बदलामुळे किनाऱ्यालगतची वाहतूक बदलते आणि समुद्र पृष्ठभागाच्या तापमानातील फरकांना हातभार लागतो. ईशान्य मोसमी वाऱ्यांच्या काळात हे अभिसरण बदल आणि सागर–वातावरण आंतरक्रिया कमी दाबाच्या प्रणालींना अनुकूल ठरू शकतात. कमी दाबाच्या पट्ट्यांचा सामना अशा उष्ण पाण्याशी झाल्यास अतिरिक्त उष्णता आणि बाष्प त्यांना अधिक तीव्र होऊ देते.
  • लेखात उद्धृत यंत्रणा:
  • बंगालचा उपसागर आणि अरबी समुद्र यांच्यातील दाबफरकामुळे बाष्पयुक्त हवा किनारी तमिळनाडूकडे ढकलली जाते, हा "वायुबोगदा" परिणाम.
  • उपसागराच्या उष्ण पाण्यामुळे बाष्पीभवन वाढते आणि नोव्हेंबर–डिसेंबरमधील चक्रीय अभिसरण ती उष्णता तीव्र स्थानिक पावसाच्या रूपात सोडते.
  • एल निनो वर्षांत कमकुवत वारे आणि निरभ्र आकाश यामुळे महासागर तापतो. उपसागरातील उथळ मिश्रित थर आणि क्षारतेचे स्तरीकरण ही उष्णता अडकवून ठेवतात.
  • मर्यादा: चक्रीवादळाच्या विकासात अरेषीय प्रक्रिया असतात, त्यामुळे ते पूर्ण विकसित होईपर्यंत त्याचे भाकीत करणे कठीण असते.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • नैऋत्य मोसमी वाऱ्यांच्या काळात तमिळनाडू पश्चिम घाटाच्या पर्जन्यछायेत येते. तेथील मुख्य पावसाळा म्हणजे परतीचा/ईशान्य मोसमी वाऱ्यांचा काळ (ऑक्टोबर–डिसेंबर). या काळात वारे उलटून ईशान्येकडून वाहू लागतात आणि बंगालच्या उपसागरावरून बाष्प घेऊन येतात.
  • प्रशांत महासागरातील तीव्र एल निनो जागतिक वारे आणि दाब रचनेत बदल घडवतो. त्यामुळे बहुतेक भारतात नैऋत्य मोसमी वारे कमकुवत होऊ शकतात, तर उपसागरातील उष्ण पाणी आणि बाष्पयुक्त प्रवाहामुळे तमिळनाडूवर ईशान्य मोसमी वारे अधिक प्रबळ होऊ शकतात.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस१ – भूगोल: हवामानशास्त्र (मान्सून, एन्सो, हिंद महासागर द्विध्रुव, उष्णकटिबंधीय चक्रीवादळे), सागरशास्त्र (सागरी प्रवाह, समुद्र पृष्ठभागाचे तापमान); जीएस३ – आपत्ती व्यवस्थापन: चक्रीवादळ/पूर सज्जता, पूर्वानुमान.

पार्श्वभूमी

एल निनो दक्षिणी दोलन (एन्सो)

हिंद महासागर द्विध्रुव

ईशान्य मोसमी वारे

अधिक संदर्भ

  • भारतीय हवामानशास्त्र विभागाचा २०२६ चा अंदाज: दक्षिण द्वीपकल्पातील उपविभागांमध्ये पाऊस बहुधा सामान्य (दीर्घकालीन सरासरीच्या ८८–११२ टक्के) राहण्याची शक्यता होती. केरळ आणि तमिळनाडूच्या दक्षिणेकडील भागांत सामान्य ते सामान्यापेक्षा अधिक पाऊस, तर उर्वरित बहुतेक भागांत सामान्यापेक्षा कमी पाऊस अपेक्षित होता. तीव्र एल निनो परिस्थिती कार्यरत असून जोडलेली सागर–वातावरण प्रणाली एल निनोशी सुसंगत असल्याचे अंदाजात म्हटले होते. जागतिक तापमानवाढीमुळे या प्रदेशात टोकाच्या हवामान घटनांची वारंवारता आणि तीव्रता वाढण्याची अपेक्षा असल्याचेही विभागाने नमूद केले.
  • ऐतिहासिक उदाहरण: नोव्हेंबर २०१५ हा १९०१ पासून ईशान्य मोसमी वाऱ्यांच्या प्रदेशासाठी सर्वाधिक पावसाचा महिना ठरल्याची नोंद मौसम या शोधनिबंधात आहे.
  • नंतरच्या घडामोडी (लेखाच्या तारखेनंतर):
    • नैऋत्य मोसमी वारे १५ ऑक्टोबर २०२६ रोजी संपूर्ण देशातून माघारी गेले आणि त्याच दिवशी तमिळनाडू व लगतच्या प्रदेशांवर ईशान्य मोसमी पावसाची सुरुवात झाली.
    • भारतीय हवामानशास्त्र विभागाच्या विस्तारित कालावधीच्या अंदाजात (२२ ऑक्टोबर २०२६) म्हटले होते की, मध्य-पूर्व आणि पूर्व प्रशांत महासागरात समुद्र पृष्ठभागाचे तापमान सरासरीपेक्षा बरेच जास्त असलेली एल निनो परिस्थिती २०२६ च्या अखेरपर्यंत बळकट होण्याची अपेक्षा आहे. जानेवारी–मार्च २०२७ पर्यंत तीव्र ते अतितीव्र एल निनो कायम राहण्याची उच्च शक्यता असल्याचे त्यात सूचित केले होते.

मेन्सचे पैलू

  • प्रादेशिक विषमता: एल निनो भारतासाठी सर्वत्र सारखाच वाईट नसतो. मान्सून पट्ट्यात तो दुष्काळाचा धोका आणतो, तर तमिळनाडूत पूर/चक्रीवादळाचा धोका आणतो. धोरण प्रदेशनिहाय असावे लागते, म्हणजे इतरत्र दुष्काळ सज्जता आणि तमिळनाडूच्या किनाऱ्यावर पूर व चक्रीवादळ सज्जता.
  • सागर–वातावरण भौतिकी: वायुबोगदा परिणाम, बंगालच्या उपसागराची तापमानवाढ, पूर्व भारतीय किनारी प्रवाहाची दिशा-बदल, मिश्रित थर आणि क्षारता स्तरीकरण. उथळ उपसागरात अडकलेली उष्णता कमी दाबाच्या पट्ट्यांना चक्रीवादळात रूपांतरित करून तीव्र करू शकते.
  • हवामान बदलाशी संबंध: तापणारे महासागर तीव्र घटनांची शक्यता वाढवतात. हवामान बदलामुळे अतिवृष्टीची वारंवारता वाढते असे भारतीय हवामानशास्त्र विभाग नमूद करतो.
  • पूर्वानुमानाच्या मर्यादा: भारतीय हवामानशास्त्र विभागाचा अंदाज (तटस्थ द्विध्रुव, दक्षिण तमिळनाडूत सामान्य ते सामान्यापेक्षा अधिक पाऊस) विरुद्ध चक्रीवादळांची अनिश्चितता. कमी दाबाचे पट्टे तयार होताना अंदाज अद्ययावत करावे लागतात.
  • निरीक्षणातील तफावत: महासागर हा पृथ्वी प्रणालीतील सर्वात कमी निरीक्षण झालेल्या भागांपैकी एक आहे. त्यामुळे लवकर इशारा देण्यासाठी ओशनआयसारखे प्रयत्न आणि भारताच्या स्वतःच्या सागरी निरीक्षण प्रणाली (बॉय, आर्गो) आवश्यक आहेत.
  • सज्जता: शहरी पूर व्यवस्थापन (२०१५ च्या चेन्नईच्या अनुभवाप्रमाणे), चक्रीवादळ निवारे, परिणामाधारित पूर्वानुमान आणि कृषी सल्ला सेवा.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस१ (भूगोल) / जीएस३ (आपत्ती व्यवस्थापन), १५ गुण:** "तीव्र एल निनोमुळे भारतातील बहुतांश भागात दुष्काळ, पण तमिळनाडूत पूर आणि चक्रीवादळे का येऊ शकतात ते स्पष्ट करा. सुधारित सागरी निरीक्षण आपत्ती सज्जतेसाठी कशी मदत करू शकते?"

संबंधित विषय

  • नैऋत्य विरुद्ध ईशान्य (परतीचे) मोसमी वारे: यंत्रणा
  • बंगालच्या उपसागरातील उष्णकटिबंधीय चक्रीवादळे: निर्मिती, नामकरण आणि भारतीय हवामानशास्त्र विभागाच्या इशारा प्रणाली
  • चेन्नई पूर २०१५, राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे
  • सागरी निरीक्षण: आर्गो, नांगरलेले बॉय, सखोल महासागर मोहीम

विषय: GS1भूगोल

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

11 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत