BrainParrot

बक्सा वाघांना परत का आणत आहे?

GS3संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: द हिंदू, 6 ऑक्टोबर, 2026

सारांश

  • २ ऑक्टोबर रोजी टी१३८ ही तीन वर्षांची वाघीण बिहारच्या वाल्मिकी व्याघ्र प्रकल्पातून स्थलांतरित करून बक्सा व्याघ्र प्रकल्पात (पश्चिम बंगाल) सोडण्यात आली. यामुळे तेथे व्यवहार्य आणि स्वयंपूर्ण वाघ लोकसंख्या उभारण्यासाठीचा टप्प्याटप्प्याने राबवला जाणारा कार्यक्रम सुरू झाला.
  • केंद्रीय पर्यावरण मंत्री भूपेंद्र यादव आणि पश्चिम बंगालचे मुख्यमंत्री सुवेंदू अधिकारी उपस्थित होते. आणखी तीन वाघ येण्याची शक्यता आहे.
  • तिला आधी सुमारे २.३ हेक्टरच्या कुंपणात जुळवून घेण्यासाठी ठेवले जाते. त्यानंतर तिची हालचाल, अनुकूलन, आरोग्य आणि वर्तन यांवर टेलिमेट्री, कॅमेरा-सापळे आणि क्षेत्रीय निरीक्षणाद्वारे लक्ष ठेवत तिला विस्तीर्ण प्रकल्पात सोडले जाते.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ — पर्यावरण: संवर्धन, जैवविविधता, वन्यजीव व्यवस्थापन (तसेच जीएस३ पर्यावरण: मानव-वन्यजीव संघर्ष; जीएस२: केंद्र-राज्य-संस्थात्मक सहकार्य)

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • बक्सा व्याघ्र प्रकल्प पश्चिम बंगालमध्ये (लेखानुसार जलपाईगुडी जिल्ह्यातील अलीपुरद्वार उपविभाग) असून १९८३ मध्ये व्याघ्र प्रकल्प म्हणून घोषित झाला. हा देशातील १५वा व्याघ्र प्रकल्प आहे.
  • बक्साचे संपर्क: भूतानची जंगले (उत्तरेस); कोचूगावची जंगले आणि मानस व्याघ्र प्रकल्प (पूर्वेस); जलदापारा राष्ट्रीय उद्यान (पश्चिमेस).
  • वाल्मिकी व्याघ्र प्रकल्प (बिहार) तराई आर्क भूप्रदेशाच्या सर्वात पूर्वेकडील भागात आहे.
  • सुंदरबन हे जगातील वाघ असलेले एकमेव खारफुटी जंगल आहे.
  • भारतीय संदर्भात पुनःप्रस्थापन म्हणजे जो भाग ऐतिहासिक अधिवास क्षेत्राचा होता, परंतु जेथे वाघ स्थानिक पातळीवर नामशेष झाले आहेत, तेथे लोकसंख्या प्रस्थापित करणे.
  • भारतात वाघांचे पुनःप्रस्थापन २००८ मध्ये सारिस्का (राजस्थान) आणि पन्ना (मध्य प्रदेश) येथून सुरू झाले.
  • एनटीसीए, राज्य सरकारे आणि भारतीय वन्यजीव संस्था या सहयोगी संस्था आहेत.
  • एनटीसीएकडे वाघांच्या पुनःप्रस्थापनाची कार्यपद्धती आहे. तिच्यात उद्दिष्टे, चमूची रचना, प्रकल्पपूर्व उपक्रम, व्यवहार्यता अभ्यास, स्थळ निवड आणि मूल्यमापन, सोडण्यासाठीच्या साठ्याची योग्यता, सामाजिक-आर्थिक आवश्यकता, सोडण्याची तयारी आणि सोडल्यानंतरचे उपक्रम यांचा समावेश आहे.
  • एनटीसीएला बक्सा, दम्पा आणि पलामू येथे वाघ आढळले नाहीत आणि तिने २०१८ मध्ये पुनःप्रस्थापन कार्यक्रम सुरू केला.
  • निरीक्षणाच्या नमूद पद्धती: टेलिमेट्री, कॅमेरा-सापळे, क्षेत्रीय निरीक्षण.
  • एनटीसीए/भारतीय वन्यजीव संस्थेचे "भारतातील वाघांचे पुनःप्रस्थापन आणि लोकसंख्या पुनर्प्राप्ती: क्षेत्रीय अनुभव आणि प्रमुख धडे" हे प्रकाशन २०२६ च्या सुरुवातीला प्रसिद्ध झाले.

आकडेवारी आणि तपशील

  • वाघीण टी१३८, वय ३ वर्षे, २ ऑक्टोबर रोजी सोडण्यात आली (लेखातील मुख्य घटना). आणखी तीन वाघ आणले जाण्याची शक्यता आहे.
  • जुळवून घेण्यासाठीचे कुंपण सुमारे २.३ हेक्टरचे आहे.
  • बक्सा ७६०.८७ चौ. किमी क्षेत्रावर पसरलेला असून पश्चिम–पूर्व ५० किमी आणि उत्तर–दक्षिण ३५ किमी विस्तारलेला आहे.
  • शेवटच्या गणनेनुसार भारतीय सुंदरबनात सुमारे १०० वाघ आहेत. तेथून स्थलांतर अयोग्य मानले गेले, कारण भूप्रदेश आणि अधिवास यांत मोठा फरक आहे.
  • दोन दशकांपेक्षा कमी काळात १२ व्याघ्र प्रकल्पांत पुनःप्रस्थापन करण्यात आले आहे. निकाल एकसारखे नव्हते.
  • या उपक्रमाला पाठिंबा देण्यासाठी सुमारे ३०० कुटुंबांचे पुनर्वसनासाठी मन वळवण्यात आले आहे.
  • रेल्वे मार्गासह रेषीय पायाभूत सुविधांमुळे गेल्या दशकात शेकडो हत्तींचा मृत्यू झाला आहे. बक्सामधून जाणाऱ्या भूतान–पश्चिम बंगाल रस्त्यावरील जड व्यावसायिक वाहतूक ही अतिरिक्त चिंता आहे.
  • प्रकल्पात वस्त्या विखुरलेल्या असून तो महसुली गावे आणि चहामळ्यांनी वेढलेला आहे.
  • बक्सात अनेक वर्षांपासून स्थायी वाघ नाही. हिवाळ्याच्या महिन्यांत काही वेळा वाघांची नोंद झाली आहे.
  • एनटीसीएचा दावा आहे की भारतातील वाघांचे पुनःप्रस्थापन हा जगातील असा पहिला शास्त्रीय प्रयत्न आहे.
  • एनटीसीएच्या संकेतस्थळानुसार डुंगरपूर (राजस्थान, लेखात "डोंगरपूर" असे लिहिलेले) आणि रशियातील पूर्वीचे "सोडण्याचे" प्रयत्न अनेक कारणांमुळे अयशस्वी ठरले.
  • सतकोसियातील स्थलांतरित वाघांना जुळवून घेणे कठीण गेले. त्या परिसरात पशुधनाची शिकार झाली आणि स्थानिकांची प्रतिक्रिया नकारात्मक राहिली.
  • पीआयबीचे निवेदन: वाघ लोकसंख्या प्रस्थापित व्हावी, तिची पैदास व्हावी आणि ती व्यवहार्य व स्वयंपूर्ण व्हावी यासाठी परिस्थिती निर्माण करणे हे उद्दिष्ट आहे.

स्थिर–गतिशील दुवा

वाघांचे पुनःप्रस्थापन म्हणजे ज्या ऐतिहासिक अधिवास क्षेत्रात वाघ स्थानिक पातळीवर नामशेष झाले आहेत, तेथे पुन्हा त्यांची लोकसंख्या प्रस्थापित करणे. हे विद्यमान लोकसंख्येच्या संरक्षणापेक्षा वेगळे आहे. मूळ घटीचे कारण आधी दूर केले तरच पुनःप्रस्थापन यशस्वी होऊ शकते. ही कारणे म्हणजे शिकार, अधिवासाचा ऱ्हास, भक्ष्यप्राण्यांची घट किंवा त्रास. त्या क्षेत्रात सुरक्षित अधिवास, पुरेसे भक्ष्य, संपर्कमार्ग आणि स्थानिकांची स्वीकृती असणेही आवश्यक आहे. बक्साचे उदाहरण पुनर्प्राप्तीचे संपूर्ण पर्यावरणीय तर्कशास्त्र दाखवते. स्रोत क्षेत्राची निवड अधिवासाच्या प्रकाराशी जुळणारी असावी. कुंपणातील अनुकूलनाच्या (सौम्य सोडणे) नंतर सोडल्यानंतरचे निरीक्षण आवश्यक आहे. मानवी दबाव कमी करावा लागतो, येथे गावांचे पुनर्वसन करून. रेषीय पायाभूत सुविधांचे व्यवस्थापनही करावे लागते.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – पर्यावरण: संवर्धन, जैवविविधता, संरक्षित क्षेत्रे, मानव-वन्यजीव संघर्ष; पूर्वपरीक्षा – पर्यावरण (चर्चेतील प्रजाती/ठिकाणे, व्याघ्र प्रकल्प); जीएस२ – संवर्धन कार्यक्रमांच्या अंमलबजावणीतील केंद्र-राज्य सहकार्य.

पार्श्वभूमी

राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरण (एनटीसीए)

बक्सा व्याघ्र प्रकल्प

वाल्मिकी व्याघ्र प्रकल्प (स्रोत क्षेत्र)

अधिक संदर्भ

  • कार्यक्रमाची रचना: हे पुनःप्रस्थापन वाघ संवर्धन आणि पुनर्प्राप्ती प्रकल्पाचा भाग आहे. तो पश्चिम बंगाल सरकार, एनटीसीए आणि भारतीय वन्यजीव संस्था २०१८ पासून सहयोगाने राबवत आहेत.
  • भक्ष्य व अधिवासाची पूर्वतयारी: २०१८ पासून ८०० हून अधिक चितळ सोडण्यात आले आणि प्रकल्पाचा भक्ष्य आधार बळकट करण्यासाठी सुमारे ३८० हेक्टर ऱ्हास झालेल्या गवताळ प्रदेशाचे पुनरुज्जीवन करण्यात आले.
  • समुदायाचा सहभाग: ६४ परिसर विकास समित्या आणि संयुक्त वन व्यवस्थापन समित्यांना सहभागी करून घेण्यात आले.
  • नैसर्गिक हालचालीचा पुरावा: २०२३ मध्ये छायाचित्रित केलेला एक वाघ आसाममधील मानस व्याघ्र प्रकल्पातील एका वाघाशी जुळला. यावरून संपर्कमार्ग (कॉरिडॉर) अस्तित्वात असल्याचे दिसते.
  • लॉजिस्टिक्स आणि वेळ: वाघिणीला वाल्मिकीत बेशुद्ध करून भारतीय वायुदलाच्या सी-१३०जे विमानाने हासिमारा हवाई तळापर्यंत नेण्यात आले. वन्यजीव सप्ताह २०२६ (२–८ ऑक्टोबर) च्या निमित्ताने तिला सोडण्यात आले.
  • पुनःप्रस्थापनाचा कार्यानुभव (एनटीसीए / पीआयबी):
    • पहिला वाघ २८ जून २००८ रोजी सारिस्कात स्थलांतरित करण्यात आला.
    • मार्च २००९ मध्ये दोन वाघिणी मध्य प्रदेशातील कान्हा आणि बांधवगड येथून पन्ना येथे स्थलांतरित करण्यात आल्या.
    • केंद्रीय पर्यावरण मंत्र्यांनी म्हटले आहे की सारिस्का २००५ मधील स्थानिक नामशेषतेतून सावरून आता ५६ वाघांना आधार देत आहे; पन्ना आणि सारिस्कामधील यशाचे श्रेय त्यांनी स्थानिक समुदायाच्या पाठिंब्याला दिले.
    • सतकोसियात (ओडिशा) स्थलांतरित वाघांना जुळवून घेण्यात अडचणी आल्या आणि मानव-वाघ संघर्ष झाला (मूळ लेख, एनटीसीए-भारतीय वन्यजीव संस्था प्रकाशनाचा हवाला देऊन).
    • यातून मिळालेला धडा असा की, वाघ सोडण्यापूर्वी मूळ घटीची कारणे दूर केली तरच पुनःप्रस्थापन यशस्वी होते. कार्यक्रमात सुरक्षित अधिवास, पुरेसे भक्ष्य, प्रभावी संरक्षण, संपर्कमार्ग, निरीक्षण आणि समुदायाचा सहभाग यांवर भर दिला जातो.
  • सौम्य सोडण्याचे तंत्र: सारिस्कात वाघांना जागेवरच कुंपणात जुळवून घेऊ देण्याच्या पद्धतीला "सौम्य सोडणे" म्हटले जात असे. बक्सातही अशाच प्रकारच्या कुंपणातील सौम्य सोडण्याचा दृष्टिकोन स्वीकारला आहे.
  • नंतरच्या घडामोडी (या लेखानंतर): पश्चिम बंगालने नोव्हेंबर २०२६ अखेरपर्यंत आसाम आणि बिहारमधून आणखी दोन वाघ बक्सात स्थलांतरित करण्याची योजना जाहीर केली. सोडलेली वाघीण आसामात गेली, तिला बेशुद्धीच्या डार्टने पकडण्यात आले आणि ४ नोव्हेंबर २०२६ रोजी बक्सात परत आणण्यात आले.

मेन्सचे पैलू

  • पुनःप्रस्थापन ही एक प्रणालीगत समस्या: वाघीण सोडणे हे दिसणारे पाऊल आहे. यश भक्ष्याची पुनर्प्राप्ती, अधिवास पुनरुज्जीवन, संपर्कमार्ग (भूतान, मानस, जलदापारा), संरक्षण आणि स्थानिक स्वीकृती यांवर अवलंबून असते. पीआयबीनेच म्हटले आहे की उद्दिष्ट पैदास करणाऱ्या, व्यवहार्य लोकसंख्येसाठी "परिस्थिती" निर्माण करणे हे आहे.
  • संमिश्र निकालांतून शिकणे: सारिस्का आणि पन्ना यशस्वी ठरले, पण सतकोसियात जुळवून घेण्यात अडचणी आल्या आणि संघर्ष झाला. म्हणून एनटीसीएने पुनःप्रस्थापनाची कार्यपद्धती संहिताबद्ध केली आहे: व्यवहार्यता अभ्यास, स्थळ मूल्यमापन, सोडण्याच्या साठ्याचे मूल्यमापन, सामाजिक-आर्थिक आवश्यकता, तयारी आणि सोडल्यानंतरचे निरीक्षण.
  • स्रोत लोकसंख्येची निवड: बक्साशी भूप्रदेशाचे साम्य असल्याने वाल्मिकीची निवड झाली. सुंदरबन त्याच राज्यात असून तेथे सुमारे १०० वाघ आहेत, तरीही ते अयोग्य ठरले, कारण खारफुटी आणि तराई अधिवास भिन्न आहेत. यावरून प्रशासकीय सोयीपेक्षा पर्यावरणीय जुळणी अधिक महत्त्वाची आहे हे दिसते.
  • मानवी पैलू: प्रकल्पाभोवती वस्त्या, महसुली गावे आणि चहामळे आहेत. सुमारे ३०० कुटुंबांना पुनर्वसनासाठी राजी करण्यात आले आहे. ऐच्छिक पुनर्वसन, उपजीविका आणि संघर्ष भरपाई यांवर सामाजिक स्वीकृती ठरेल, आणि सतकोसिया दाखवते की ती कार्यक्रम बुडवू शकते.
  • स्पर्धात्मक जमीन वापर आणि पायाभूत सुविधा: रेल्वे मार्गामुळे गेल्या दशकात शेकडो हत्तींचा मृत्यू झाला आणि भूतानकडून येणारी जड व्यावसायिक वाहतूक प्रकल्पातून जाते. वन्यजीव-संवेदनशील रेषीय पायाभूत सुविधांसारख्या उपाययोजनांशिवाय वाघांची पुनर्प्राप्ती यशस्वी होऊ शकत नाही.
  • सहकारी संघराज्यवाद आणि विज्ञान-धोरण संवाद: केंद्राचे एनटीसीए, राज्य वन विभाग आणि वैज्ञानिक संस्था असलेली भारतीय वन्यजीव संस्था सहकार्य करतात. पर्यावरण प्रशासनातील संस्थात्मक सहकार्याचे हे चांगले उदाहरण आहे.
  • सीमापार भूप्रदेश संवर्धन: बक्साचा भूतानच्या जंगलांशी असलेला उत्तरेकडील संपर्क त्याला सीमापार पर्यावरणीय प्रणालीचा भाग बनवतो.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस३, १५ गुण:** "भारतात वाघांच्या पुनःप्रस्थापनाचे निकाल विविध व्याघ्र प्रकल्पांत असमान राहिले आहेत. बक्सा व्याघ्र प्रकल्पाचे उदाहरण घेऊन पुनःप्रस्थापन कार्यक्रमांचे यश ठरवणाऱ्या पर्यावरणीय, सामाजिक आणि पायाभूत सुविधाविषयक परिस्थितीची चर्चा करा."

संबंधित विषय

  • व्याघ्र प्रकल्प; एनटीसीए – वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, १९७२ अंतर्गत वैधानिक अधिकार; व्याघ्र संवर्धन आराखडा; गाभा/बफर क्षेत्रे
  • व्याघ्रगणना/अखिल भारतीय व्याघ्र अंदाज; एम-स्ट्राइप्स
  • सारिस्का, पन्ना, सतकोसिया: पुनःप्रस्थापनातील अभ्यास-उदाहरणे
  • तराई आर्क भूप्रदेश; मानस व्याघ्र प्रकल्प; जलदापारा; सुंदरबन (खारफुटी परिसंस्था, वाघांचा अधिवास)
  • मानव-वन्यजीव संघर्ष आणि हत्ती कॉरिडॉर; रेषीय पायाभूत सुविधा आणि वन्यजीव
  • भारतीय वन्यजीव संस्था; परिसर विकास समित्या / संयुक्त वन व्यवस्थापन

विषय: GS3पर्यावरण

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

6 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत