BrainParrot

केंद्र सरकार काही महिन्यांत सहावी सकारात्मक स्वदेशीकरण यादी जारी करण्याची शक्यता

GS3संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: द हिंदू, 5 ऑक्टोबर, 2026

सारांश

  • संरक्षण मंत्रालयाने सहाव्या सकारात्मक स्वदेशीकरण यादीचा (पीआयएल) आढावा घेतला आहे. एका वरिष्ठ अधिकाऱ्याच्या म्हणण्यानुसार ही यादी विचाराच्या अंतिम टप्प्यात असून काही महिन्यांत ती जारी होण्याची शक्यता आहे.
  • सैन्य व्यवहार विभागाने (डीएमए) स्वदेशीकरणाशी संबंधित अधिकाऱ्यांसाठी सादरीकरणासह आढावा बैठक घेतली. या यादीत प्रामुख्याने नौदल आणि लष्कर यांच्यासाठीच्या बाबी आहेत.
  • लेखानुसार, अतिरिक्त उपकरणांच्या गरजा आणि स्वदेशीकरणाची क्षमता यांचे दलांनी व मंत्रालयाने परीक्षण केल्यामुळे या टप्प्यावर पोहोचण्यास या यादीला तीन वर्षे लागली.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ — संरक्षण/विज्ञान-तंत्रज्ञान: तंत्रज्ञानाचे स्वदेशीकरण, संरक्षण उत्पादन; आत्मनिर्भर भारत

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • सकारात्मक स्वदेशीकरण यादी: अधिसूचित तारखेनंतर केवळ भारतीय उद्योगांकडूनच खरेदी करायच्या बाबी; संरक्षण क्षेत्रातील आत्मनिर्भर भारताचा भाग.
  • जारी करणारे दोन विभाग: सैन्य व्यवहार विभाग (डीएमए) आणि संरक्षण उत्पादन विभाग (डीडीपी); दोन्ही संरक्षण मंत्रालयात.
  • डीएमएचे प्रमुख संरक्षण दल प्रमुख (सचिव).
  • पीआयएल अंतर्गतची खरेदी संरक्षण अधिग्रहण प्रक्रिया (डीएपी) २०२० नुसार होते.
  • डीएमएची पहिली पीआयएल: १०१ बाबी (२१ ऑगस्ट २०२०). दुसरी: १०८ बाबी (३१ मे २०२१). तिसरी: १०१ बाबी (७ एप्रिल २०२२).
  • सृजन पोर्टल: आयात केलेल्या बाबींच्या स्वदेशीकरणासाठी डीडीपीने ऑगस्ट २०२० मध्ये सुरू केले.
  • एओएन (आवश्यकतेची स्वीकृती): भांडवली अधिग्रहणातील पहिला मंजुरी टप्पा.

आकडेवारी आणि तपशील

  • डीएमएची सहावी पीआयएल: डीएमएने आढावा घेतला; विचाराच्या अंतिम टप्प्यात; अधिकाऱ्याच्या म्हणण्यानुसार "एक-दोन महिन्यांत" अपेक्षित; प्रामुख्याने नौदल आणि लष्कराच्या बाबी; मागील यादीनंतर "तीन वर्षांनी".
  • अपेक्षित मजकूर: यशस्वी स्वदेशीकरणानंतर भारतीय उद्योगांकडून घ्यायचे अधिक धोरणात्मकदृष्ट्या महत्त्वाचे प्रमुख एलआरयू, उप-प्रणाली, असेंब्ली आणि इतर उपकरणे.
  • आतापर्यंत डीएमएच्या पाच पीआयएल: ऑगस्ट २०२० ते ऑक्टोबर २०२३ दरम्यान ५०९ बाबी. सरकारच्या म्हणण्यानुसार निम्म्याहून अधिक बाबींचे स्वदेशीकरण झाले आहे.
  • ५०९ बाबींपैकी: ३.४० लाख कोटी रुपये मूल्याच्या १९१ बाबींचे करार झाले आहेत; आणखी ११४ बाबींना ४.७५ लाख कोटी रुपये मूल्यासाठी एओएन देण्यात आली आहे; उरलेल्या २०४ बाबी, ज्यांचे मूल्य ५.४१ लाख कोटी रुपये आहे, विकासाच्या विविध टप्प्यांवर आहेत.
  • सहावी यादी आधी अपेक्षित होती, परंतु दले आणि मंत्रालय गरजा व स्वदेशीकरणाची क्षमता तपासत असल्याने ती विचाराधीन राहिली.
  • डीएमएच्या याद्या डीडीपीच्या याद्यांपेक्षा वेगळ्या आहेत: डीएमएच्या पाच याद्यांमध्ये ५०९ प्रमुख बाबी आहेत, तर डीडीपीने ५,४१७ बाबींच्या सहा पीआयएल जारी केल्या आहेत.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • सकारात्मक स्वदेशीकरण याद्या म्हणजे खरेदीच्या बाजूने दिलेला मागणीचा संकेत आहे. निर्धारित तारखेनंतर ज्या बाबी केवळ भारतीय उद्योगांकडूनच घेतल्या जातील, त्यांची ही यादी असते. त्यात आयात प्रतिस्थापन आणि देशी कंपन्या, सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योग (एमएसएमई) व स्टार्ट-अप यांच्यासाठी हमखास मागणी यांचा मेळ आहे.
  • संरक्षण क्षेत्रातील आत्मनिर्भर भारत अंतर्गतच्या धोरणात्मक साधनांपैकी ही एक आहेत. संरक्षण अधिग्रहण प्रक्रियेतील देशी पसंतीचा नियम आणि सृजन पोर्टल ही इतर साधने आहेत.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ — विज्ञान-तंत्रज्ञान: तंत्रज्ञानाचे स्वदेशीकरण आणि नवीन तंत्रज्ञानाचा विकास; जीएस३ — अर्थव्यवस्था: औद्योगिक धोरण, सार्वजनिक खरेदी; जीएस३ — सुरक्षा: संरक्षण सज्जता आणि आत्मनिर्भरता.

पार्श्वभूमी

सकारात्मक स्वदेशीकरण याद्या (पीआयएल)

सैन्य व्यवहार विभाग (डीएमए)

प्रमुख संज्ञा

अधिक संदर्भ

  • डीएमएची ९८ बाबींची पाचवी यादी संरक्षणमंत्री राजनाथ सिंह यांनी ऑक्टोबर २०२३ मध्ये 'स्वावलंबन २.०' कार्यक्रमात जारी केली. ती संबंधित घटकांशी सल्लामसलत करून तयार करण्यात आली होती. तिचा भर प्रमुख प्रणालींच्या घटकांच्या आयात प्रतिस्थापनावर, तसेच पुढील पाच ते दहा वर्षांत पक्क्या मागणीत रूपांतरित होण्याची शक्यता असलेल्या प्लॅटफॉर्म, शस्त्र प्रणाली, सेन्सर आणि दारूगोळ्यावर होता.
  • सृजन पोर्टल डीडीपीने ऑगस्ट २०२० मध्ये सुरू केले. आयात केलेल्या बाबी देशात उत्पादनासाठी नोंदवण्याचा हा संरक्षण सार्वजनिक उपक्रम आणि दलांसाठीचा समान मंच आहे. फेब्रुवारी २०२५ पर्यंत ३८,००० पेक्षा अधिक बाबी उपलब्ध होत्या आणि १४,००० पेक्षा अधिक बाबींचे स्वदेशीकरण झाले होते.
  • डीडीपीने आपल्या पहिल्या दोन याद्या २७ डिसेंबर २०२१ आणि २८ मार्च २०२२ रोजी अधिसूचित केल्या. दुसऱ्या यादीत धोरणात्मकदृष्ट्या महत्त्वाचे १०७ एलआरयू आणि प्रमुख उप-असेंब्ली समाविष्ट होत्या.
  • डीडीपीच्या सहाव्या पीआयएलमध्ये ४०५ बाबी (एलआरयू, उप-प्रणाली, उप-असेंब्ली, सुटे भाग, घटक आणि कच्चा माल) आहेत, ज्यांची अंदाजित व्यवसाय क्षमता ३,०७० कोटी रुपये आहे. ही यादी डीडीपीच्या पहिल्या पाच याद्यांमध्ये अधिसूचित केलेल्या ५,०१२ बाबींवर आधारित आहे, जे लेखातील ५,४१७ या आकड्याशी सुसंगत आहे.

मेन्सचे पैलू

  • धोरण रचना. कालमर्यादेसह आयातबंदी देशी उद्योगाला मागणीची खात्री देते. प्रश्न असा आहे की उद्योग वेळेत पुरवठा करू शकेल का. लेखातील आकडेवारीच दाखवते की ५०९ बाबींपैकी २०४ बाबी (५.४१ लाख कोटी रुपये) अजूनही विकासाच्या विविध टप्प्यांवर आहेत आणि सहावी यादी स्वतःच तीन वर्षे घेऊन आली.
  • प्रक्रियेतील रूपांतरण. ३.४० लाख कोटी रुपये मूल्याच्या १९१ बाबींचे करार झाले आहेत आणि ११४ बाबींना ४.७५ लाख कोटी रुपयांसाठी एओएन मिळाली आहे. यादीचे रूपांतर मागणीपत्रांत (ऑर्डरमध्ये) कसे होते हे यातून दिसते, पण एओएन ते करार यातील अंतर हा धोका आहे.
  • दुहेरी मार्गिका रचना. डीएमएच्या याद्या प्रमुख बाबींवर (प्लॅटफॉर्म, एलआरयू) केंद्रित आहेत; डीडीपीच्या याद्या उप-प्रणाली आणि घटकांवर. दोन्ही मिळून पुरवठा साखळीच्या वेगवेगळ्या स्तरांपर्यंत पोहोचतात आणि एमएसएमई व खासगी कंपन्यांना प्रवेशबिंदू देतात.
  • सामरिक आयाम. आयातावरील अवलंबित्व कमी झाल्याने पुरवठा साखळीतील व्यत्यय आणि बाह्य दबाव यांचा धोका कमी होतो, तसेच संरक्षण निर्यातीला पाठबळ मिळते.
  • आव्हाने. उच्च दर्जाच्या उप-प्रणालींमधील तंत्रज्ञानातील तफावत, दीर्घ विकास व चाचणी चक्र, दलांच्या क्षमताविषयक गरजा आणि उद्योग काय देऊ शकतो यातील अंतर, तसेच विलंबामुळे दलांना आपत्कालीन आयातीकडे वळावे लागण्याचा धोका. सहाव्या यादीला झालेला विलंब हेही दर्शवतो की वास्तववादी बाबी निश्चित करण्याची प्रक्रिया संथ आहे.
  • पुढील वाटचाल. दलांकडून हातधरणी (मार्गदर्शन), चाचणी पायाभूत सुविधा, अंदाजे कालमर्यादा, आणि याद्यांची आयडेक्स/सृजन व डीएपीमधील पसंतीच्या तरतुदींशी जोडणी.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस३, १० गुण:** "सकारात्मक स्वदेशीकरण याद्या म्हणजे काय? संरक्षण उत्पादनातील आत्मनिर्भरतेला चालना देण्यातील त्यांची भूमिका आणि त्यांच्या अंमलबजावणीतील आव्हाने यांची चर्चा करा."

संबंधित विषय

  • संरक्षण अधिग्रहण प्रक्रिया २०२०; 'खरेदी (भारतीय-आयडीडीएम)' वर्ग; आयडेक्स; सृजन
  • संरक्षण कॉरिडॉर; संरक्षण क्षेत्रातील थेट परकीय गुंतवणुकीच्या मर्यादा; संरक्षण सार्वजनिक उपक्रमांची पुनर्रचना
  • संरक्षण निर्यात; आत्मनिर्भर भारत अभियान
  • सैन्य व्यवहार विभाग आणि संरक्षण दल प्रमुख

विषय: GS3विज्ञान व तंत्रज्ञान

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

5 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत