नैऋत्य मोसमी पाऊस २०२६ मध्ये १२% तुटीसह संपला: भारतीय हवामान विभाग
स्रोत: द हिंदू, 1 ऑक्टोबर, 2026
सारांश
- भारतीय हवामान विभागाने नोंदवले की भारतातील २०२६ चा नैऋत्य मोसमी पाऊस सामान्यापेक्षा १२.६% कमी राहिला. २०१५ नंतरचा हा सर्वात कमकुवत मोसमी पाऊस होता, आणि पूर्व व ईशान्य भारतात १९०१ पासूनचा सर्वात कोरडा मोसमी पाऊस नोंदवला गेला.
- ही तूट संपूर्ण हंगामासाठी भारतीय हवामान विभागाने एल निनोवर आधारित वर्तवलेल्या अंदाजांशी जुळणारी होती. मात्र प्रादेशिक आणि मासिक अंदाज काही ठिकाणी, विशेषतः जून महिन्यात, बरेच चुकले.
- एल निनो अजूनही बळकट होत असल्याने ऑक्टोबरमधील पाऊस दीर्घकालीन सरासरीच्या ८५% पेक्षा कमी राहण्याची अपेक्षा आहे. मोसमी पाऊस ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यात पूर्णपणे माघारी फिरण्याची अपेक्षा आहे, त्यानंतर ईशान्य मोसमी पाऊस सुरू होईल.
प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
- नैऋत्य मोसमी पावसाचा हंगाम: जून–सप्टेंबर. ईशान्य (परतीचा) मोसमी पाऊस: ऑक्टोबर–डिसेंबर, प्रामुख्याने दक्षिण द्वीपकल्पीय भारतात (विशेषतः तमिळनाडूत).
- भारतीय हवामान विभाग पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाच्या अंतर्गत कार्य करतो. दीर्घकालीन सरासरी = दीर्घ कालावधीतील सरासरी पाऊस (१९७१–२०२० आधार, संपूर्ण भारतासाठी ८७ सेंमी).
- भारतीय हवामान विभागाची वर्गवारी: अपुरा (एलपीएच्या <९०%), सामान्यापेक्षा कमी (९०–९५%), सामान्य (९६–१०४%).
- एल निनो = मध्य/पूर्व विषुववृत्तीय पॅसिफिकचे असामान्य तापणे, जे सामान्यतः कमकुवत भारतीय मोसमी पावसाशी निगडित असते. आयओडी = हिंद महासागरीय द्विध्रुवता.
- पूर्व आणि ईशान्य भारत: लेखात १९०१ मधील पद्धतशीर नोंदी सुरू झाल्यापासूनचा सर्वात कोरडा मोसमी पाऊस झालेला प्रदेश म्हणून ओळखला गेलेला भाग.
- भारतीय हवामान विभागाचे महासंचालक: एम. मोहापात्रा.
आकडेवारी आणि तपशील
- हंगामातील एकूण पाऊस: ७५९.४ मिमी, म्हणजे ८६८.६ मिमी या सामान्य पावसापेक्षा १२.६% कमी, किंवा एलपीएच्या ८७%. २०१५ नंतरचा सर्वात कमी (२०१५: ७५८.२ मिमी, "थोडा अधिक कोरडा").
- पूर्व आणि ईशान्य: १,०१७.१ मिमी, १९०१ नंतरचा सर्वात कोरडा. विचलन सामान्यापेक्षा २५.६% कमी होते, आणि भारतीय हवामान विभागाच्या महासंचालकांनी अलीकडील वर्षांत तेथील पावसात घट होत असल्याचा "स्पष्ट कल" नमूद केला.
- दक्षिण द्वीपकल्प: सामान्यापेक्षा २४.३% कमी.
- भारतीय हवामान विभागाचे हंगामी अंदाज: १३ एप्रिल रोजी एलपीएच्या ९२% (±५%); २९ मे रोजी ९०% (±४%). अंतिम ८७% हे या कक्षेत बसते.
- मासिक: जून सामान्याच्या ६५% विरुद्ध ९२% अंदाज (बराच चुकलेला); जुलै सामान्यापेक्षा सुमारे १% अधिक विरुद्ध ९४% पेक्षा कमी अंदाज (मध्य भारतात सामान्यापेक्षा ३३% अधिक); ऑगस्ट एलपीएच्या ८४% (अंदाज: ९४% पेक्षा कमी); सप्टेंबर ९२.४% विरुद्ध ९१% पेक्षा कमी अंदाज.
- पुढील अंदाज: ऑक्टोबरमधील पाऊस एलपीएच्या ८५% पेक्षा कमी राहण्याची शक्यता; वायव्य भारताचे काही भाग, दक्षिण द्वीपकल्पीय भारत आणि पूर्वेकडील काही विखुरलेले पट्टे वगळता बहुतांश प्रदेशांत सामान्यापेक्षा कमी. एल निनो अलीकडील इतिहासातील सर्वात तीव्र एल निनोंपैकी एक असून तो "अजूनही बळकट होत आहे" असे वर्णन करण्यात आले.
- महासंचालकांनी सांगितले की वायव्य आणि लगतच्या मध्य भारतातील काही भाग वगळता "अनेक प्रदेशांत" अंदाज स्थितीशी जुळले.
स्थिर–गतिशील दुवा
भारतीय उन्हाळी मोसमी पाऊस (जून–सप्टेंबर) देशाच्या वार्षिक पावसाचा बहुतांश भाग देतो. जमीन आणि समुद्र यांच्या असमान तापण्यामुळे, आंतर-उष्णकटिबंधीय अभिसरण पट्ट्याच्या (आयटीसीझेड) स्थलांतरामुळे आणि मॅस्करीन उच्च दाबामुळे तो चालतो. पॅसिफिक आणि हिंद महासागरातील तापमान-रचनांचा त्यावर मोठा प्रभाव पडतो. एल निनोदरम्यान मध्य आणि पूर्व विषुववृत्तीय पॅसिफिक तापल्यामुळे वॉकर अभिसरण कमकुवत होते आणि भारतीय मोसमी पाऊस कमकुवत होण्याकडे कल असतो. पावसाचे मूल्यमापन दीर्घकालीन सरासरीच्या (एलपीए) तुलनेत केले जाते; ही ५० वर्षांच्या कालावधीतील "सामान्य" पावसाची मानक पातळी आहे. यातील विचलनांचा परिणाम खरीप उत्पादन, अन्नधान्य महागाई, जलाशयांची पातळी, ग्रामीण मागणी आणि दुष्काळ व्यवस्थापन यांवर होतो.
अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस१ – भूगोल: हवामानशास्त्र (भारतीय मोसमी पाऊस, एन्सो, हिंद महासागरीय द्विध्रुवता); जीएस३ – कृषी आणि अर्थव्यवस्था: मोसमी पावसावरील अवलंबित्व, दुष्काळ आणि पर्जन्याची परिवर्तनशीलता.
पार्श्वभूमी
भारतीय हवामान विभाग
दीर्घकालीन सरासरी (एलपीए) आणि पर्जन्य वर्गवारी
एल निनो
अधिक संदर्भ
- भारतीय हवामान विभागाचा अंदाजक्रम: १३ एप्रिल २०२६ रोजीच्या पहिल्या टप्प्यातील दीर्घ पल्ल्याच्या अंदाजात एलपीएच्या ९२% (±५%) अंदाज वर्तवला होता. दुसऱ्या टप्प्यातील अंदाजात तो ९०% (±४%) असा सुधारला गेला.
- ईशान्य मोसमी पावसाचा अंदाज: भारतीय हवामान विभागाच्या ईशान्य मोसमी पाऊस मंचाने (१ ऑक्टोबर २०२६) सांगितले की दक्षिण द्वीपकल्पीय भारतात ऑक्टोबर–डिसेंबर पाऊस बहुधा सामान्य (एलपीएच्या ८८–११२%) राहील. केरळ आणि तमिळनाडूच्या दक्षिणेकडील भागांत सामान्य ते सामान्यापेक्षा अधिक पाऊस, तर या प्रदेशातील उर्वरित बहुतांश भागात सामान्यापेक्षा कमी पाऊस अपेक्षित आहे. दक्षिण द्वीपकल्पाला वार्षिक पावसाचा सुमारे ३०% भाग ऑक्टोबर–डिसेंबरमध्ये मिळतो; तमिळनाडूला सुमारे ४८%.
- एल निनोची तीव्रता: भारतीय हवामान विभागाने सांगितले की तीव्र एल निनो स्थिती होती आणि ती वर्षअखेरपर्यंत अधिक बळकट होत राहील.
- नंतरची घडामोड: भारतीय हवामान विभागाने १५ ऑक्टोबर २०२६ रोजी नैऋत्य मोसमी पाऊस संपूर्ण देशातून माघारी गेल्याचे घोषित केले, आणि त्याच दिवशी ईशान्य मोसमी पावसाला सुरुवात झाली.
मेन्सचे पैलू
- एल निनोचा प्रभाव: हंगामातील तुटीचा अंदाज आधीच वर्तवला होता. यामागील यंत्रणा म्हणजे कमकुवत वॉकर अभिसरण आणि भारतावरील मोसमी पावसाच्या संवहनात घट. सुरू असलेल्या बळकटीमुळे ऑक्टोबरचा अंदाजही कमी होतो.
- अंदाज कौशल्य: हंगामी अंदाज अचूक होते (८७% विरुद्ध ९०% ±४%), पण मासिक आणि प्रादेशिक अंदाज चुकले. जून ९२% अंदाजाऐवजी ६५% राहिला, आणि जुलै सामान्यापेक्षा अधिक आला (मध्य भारत +३३%). यातून उप-हंगामी अंदाजात सुधारणेची गरज (मिशन मौसम, उच्च-विभेदन प्रारूपे) दिसून येते.
- प्रादेशिक तफावत: पूर्व आणि ईशान्य भारतात १९०१ पासूनचा सर्वात कोरडा हंगाम होता (−२५.६%), आणि दक्षिण द्वीपकल्प २४.३% कमी राहिला. पूर्व आणि ईशान्येतील पावसातील घटीचा "स्पष्ट कल" दीर्घकालीन बदल दर्शवतो, जे शक्यतो हवामान बदलाशी संबंधित असू शकतात. भात-आधारित शेती आणि या प्रदेशातील जलविद्युत यांच्यासाठी ही चिंतेची बाब आहे.
- आर्थिक संक्रमण: अपुऱ्या मोसमी पावसाचा परिणाम खरीप पेरणी आणि उत्पादन, अन्नधान्याच्या किमती, जलाशय व भूजल पुनर्भरण आणि ग्रामीण उत्पन्न यांवर होतो. तो भारतीय रिझर्व्ह बँकेच्या महागाई मूल्यमापनावर आणि धोरणात्मक प्रतिसादावरही (आकस्मिक पीक आराखडे, राखीव साठे, किंमत व्यवस्थापन) परिणाम करतो.
- पुढील वाटचाल: ८५% पेक्षा कमी असलेला ऑक्टोबरचा अंदाज आणि रेंगाळणारा एल निनो यामुळे रब्बी पेरणी आणि जमिनीतील ओलावा याबाबत चिंता वाढते. दक्षिण द्वीपकल्पासाठी ईशान्य मोसमी पाऊस ही पुढील कसोटी आहे.
- अनुकूलन (पुढील मार्ग): पीक विमा, दुष्काळसहिष्णू वाण, सूक्ष्म सिंचन, भूजल व्यवस्थापन आणि शेतकऱ्यांसाठी परिणामाधारित अंदाज.
संभाव्य मेन्स प्रश्न
**जीएस१ (भूगोल), १५ गुण:** "एल निनोचा भारतीय उन्हाळी मोसमी पावसावर कसा प्रभाव पडतो ते स्पष्ट करा. २०२६ मधील मोसमी पावसाच्या तुटीचे प्रादेशिक आणि क्षेत्रीय परिणाम तपासा."
संबंधित विषय
- भारतीय मोसमी पावसाची यंत्रणा: आयटीसीझेड, मॅस्करीन उच्च दाब, जेट प्रवाह; वॉकर अभिसरण
- एन्सो आणि हिंद महासागरीय द्विध्रुवता (धन/ऋण आयओडी)
- ईशान्य (परतीचा) मोसमी पाऊस आणि तमिळनाडूचा पाऊस
- दुष्काळ: प्रकार, राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे; मिशन मौसम; प्रधानमंत्री पीक विमा योजना
- हवामान बदल आणि पूर्व व ईशान्य भारतातील पर्जन्याची परिवर्तनशीलता
विषय: GS1भूगोल
1 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत