प्रकाशित: · अद्ययावत:
स्रोत: द हिंदू, 30 सप्टेंबर, 2026
सारांश
- सणासुदीच्या हंगामापूर्वी केंद्र सरकारने आयात केलेल्या प्रमुख कच्च्या खाद्यतेलांवरील (पाम, सोयाबीन, सूर्यफूल) मूलभूत सीमाशुल्क (बीसीडी) कमी केले आणि शुद्ध तेलांवरील शुल्कही घटवले. हा निर्णय २४ सप्टेंबरपासून लागू झाला. अन्नधान्याच्या किमती आणि एकूण महागाईचा दबाव आटोक्यात ठेवणे हा यामागील उद्देश आहे.
- उद्योगक्षेत्राने या निर्णयाचे स्वागत केले. शेतकरी संघटना मात्र याला तेलबिया उत्पादकांसाठी धोका आणि अमेरिकेसोबतच्या व्यापार कराराची पूर्वतयारी मानतात.
प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
- मूलभूत सीमाशुल्क हा आयातीवरील कर आहे; संघसूचीतील नोंद ८३ मध्ये सीमाशुल्काचा समावेश आहे.
- एनएमईओ-ऑइल पाम (२०२१) आणि एनएमईओ-तेलबिया (२०२४-२५ ते २०३०-३१); तेलबिया अभियानाचा खर्च १०,१०३ कोटी रुपये (पहा 2a).
- नऊ प्रमुख तेलबिया: भुईमूग, सोयाबीन, मोहरी, सूर्यफूल, तीळ, करडई, कारळे, एरंडी, जवस (पहा 2b).
- एफएओ अन्न किंमत निर्देशांक अन्न व कृषी संघटना प्रकाशित करते; त्यात वनस्पती तेलाचा उप-निर्देशांक असतो.
- ऑइल पाम आणि तेलबिया उत्पादन योजनांचे व्यवस्थापन कृषी व शेतकरी कल्याण विभाग करतो.
- देशांतर्गत शुद्धीकरण उद्योगाचे संरक्षण करण्यासाठी सरकारने कच्चे आणि शुद्ध खाद्यतेल यांतील आयात शुल्कफरक (१९.२५%) कायम ठेवला.
- इंडोनेशियाचे बी५० जैवइंधन बंधन आणि एल निनो हे पाम तेलाच्या पुरवठ्यावर परिणाम करणारे घटक म्हणून नमूद करण्यात आले (पहा 3b).
आकडेवारी आणि तपशील
- २४ सप्टेंबरला ग्राहक व्यवहार विभागाच्या प्रसिद्धीपत्रकाद्वारे घोषणा झाली; वित्त मंत्रालयाच्या २३ सप्टेंबरच्या राजपत्र अधिसूचनेने २४ ऑक्टोबर २०२५ ची अधिसूचना सुधारली. नवे दर २४ सप्टेंबरपासून लागू झाले.
- नवे बीसीडी दर (जुने → नवे):
- कच्चे सोयाबीन तेल: १०% → ५%
- कच्चे पाम तेल: १०% → ५%
- कच्चे सूर्यफूल तेल: १०% → शून्य
- शेंगदाणा तेल आणि ऑलिव्ह तेल: ३२.५% → २७.५%
- शुद्ध पाम तेल: ३२.५% → २७.५%
- खाण्यायोग्य (शुद्ध) सूर्यफूल तेल: ३२.५% → २२.५%
- कच्च्या आणि शुद्ध तेलांमधील १९.२५% आयात शुल्कफरक कायम ठेवून कच्च्या व शुद्ध अशा दोन्ही तेलांवरील शुल्क कमी केल्याचे सरकार सांगते.
- एफएओ वनस्पती तेल किंमत निर्देशांक (४ सप्टेंबरला प्रकाशित): ऑगस्टमध्ये १९६.९ गुण, जुलैच्या तुलनेत १.१ गुणांनी (०.६%) जास्त. ही सलग तिसरी मासिक वाढ असून जून २०२२ नंतरची सर्वोच्च पातळी आहे. सूर्यफूल व रेपसीड तेलाच्या कमी भावांपेक्षा पाम व सोया तेलाच्या वाढलेल्या किमतींचा प्रभाव अधिक राहिला.
- एफएओच्या मते कारणे: पाम तेलाला जागतिक आयात मागणी जोरदार असणे आणि आग्नेय आशियातील उत्पादनाबाबत एल निनोशी संबंधित चिंता.
- सरकारने सांगितलेली कारणे: आंतरराष्ट्रीय किमती वाढल्याने देशांतर्गत पोहोच खर्च आणि किरकोळ किमती वाढल्या. आयात शुल्क हा पोहोच खर्चाचा महत्त्वाचा भाग आहे. ग्राहकांना दिलासा देणे आणि अन्नधान्य व एकूण महागाई आटोक्यात ठेवणे हा कपातीचा हेतू आहे.
- उद्योग: भारतीय वनस्पती तेल उत्पादक संघटनेचे (आयव्हीपीए) अध्यक्ष सुधाकर देसाई यांच्या मते कमी शुल्कामुळे पोहोच खर्च सुधारेल आणि किमतींना मदत होईल. सणासुदीच्या महिन्यांत घरगुती वापर, मिठाई, खारे पदार्थ, खाद्यसेवा, हॉटेल, उपाहारगृहे आणि केटरिंग यांच्या मागणीसाठी पुरेशी उपलब्धता ही प्राथमिकता आहे. सूर्यफूल व सोयाबीन तेल आयात करण्याच्या लवचिकतेमुळे मागणी पाम तेलापासून दूर जाईल, अशी आयव्हीपीएला आशा आहे. इंडोनेशियाचे बी५० जैवइंधन बंधन आणि इंडोनेशिया व मलेशियातील मर्यादित क्षेत्रविस्तार यांमुळे पाम तेल तुलनेने महागच राहण्याची अपेक्षा आहे.
- शेतकरी: अखिल भारतीय किसान सभेचे नेते बादल सरोज यांच्या मते हा निर्णय स्वयंपूर्णतेच्या दाव्याशी विसंगत आहे. पाम, सूर्यफूल, भुईमूग आणि सोयाबीन पिकवण्यास सांगितलेल्या शेतकऱ्यांना सरकार काय उत्तर देणार, असा प्रश्न ते विचारतात. या कपातीमुळे अमेरिकेच्या सोयाबीन तेलाला मुक्त प्रवेश मिळतो आणि बहुराष्ट्रीय कंपन्यांना फायदा होतो, असा त्यांचा आरोप आहे. हा निर्णय अमेरिकेसोबतच्या व्यापार कराराची पूर्वतयारी असल्याची शेतकऱ्यांना भीती आहे; लेखात अमेरिकेचा उल्लेख सर्वात मोठा सोयाबीन उत्पादक देश असा केला आहे.
स्थिर–गतिशील दुवा
- सीमाशुल्क हे व्यापार आणि किंमत धोरणाचे एक साधन आहे. शुल्क कमी केल्याने आयातीचा पोहोच खर्च आणि देशांतर्गत किमती कमी होतात, पण देशांतर्गत उत्पादकांचे संरक्षण कमकुवत होते. ग्राहकांना किमतीत दिलासा आणि शेतकऱ्यांचे उत्पन्न किंवा स्वयंपूर्णता यांतील हीच मूलभूत तडजोड आहे.
- खर्च कोण सोसणार (ग्राहक की शेतकरी) हा प्रश्न महागाई नियंत्रण, एमएसपी-आधारित आधार आणि आयात-पर्यायीकरण यांच्या संगमावर येतो.
अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – अर्थव्यवस्था: महागाई आणि तिचे व्यवस्थापन; कृषी विपणन व किंमत निर्धारण; व्यापार धोरण व आयात शुल्क; अन्नसुरक्षा; शेतीतील आत्मनिर्भरता
पार्श्वभूमी
मूलभूत सीमाशुल्क (बीसीडी)
एफएओ अन्न किंमत निर्देशांक
राष्ट्रीय खाद्यतेल अभियान (एनएमईओ)
अधिक संदर्भ
- २०२३-२४ मध्ये देशांतर्गत खाद्यतेल मागणीच्या (१५.६६ दशलक्ष टन) ५६% गरज आयातीतून भागली. २०२३-२४ मधील १२.१८ दशलक्ष टन देशांतर्गत खाद्यतेल उत्पादनातून केवळ ४४% मागणी पूर्ण झाली.
- १९९० च्या दशकातील तेलबिया तंत्रज्ञान अभियानाच्या नेतृत्वाखालील "पीत क्रांती" दरम्यान भारताने स्वयंपूर्णता मिळवली होती, पण जागतिक व्यापार संघटनेच्या करारांनुसार आयात शुल्क व किंमत आधाराच्या कपातीमुळे ती स्थिती उलटली.
- पूर्वीचे संरक्षक उपाय: १४ सप्टेंबर २०२४ पासून सरकारने देशांतर्गत तेलबियांच्या किमतींना आधार देण्यासाठी कच्चे पाम, सोयाबीन व सूर्यफूल तेलावरील बीसीडी ०% वरून २०% (कच्च्या तेलांवरील प्रत्यक्ष शुल्क ५.५% वरून २७.५%) आणि शुद्ध तेलांवरील बीसीडी १२.५% वरून ३२.५% (प्रत्यक्ष शुल्क १३.७५% वरून ३५.७५%) केले. २०२५ मध्ये कच्च्या तेलांवरील बीसीडी २०% वरून १०% करण्यात आला, ज्यामुळे कच्चे आणि शुद्ध तेल यांतील शुल्कफरक १९.२५% पर्यंत वाढला. पीएम-आशा योजना तेलबिया शेतकऱ्यांना एमएसपी-आधारित खरेदीचा आधार देत आहे.
- नऊ प्रमुख तेलबिया एकूण पीक क्षेत्राच्या १४.३% क्षेत्रावर घेतल्या जातात आणि कृषी निर्यातीत त्यांचा वाटा सुमारे ८% आहे.
- २०२६ मधील खाद्यतेल आयातीची ताजी आकडेवारी आणि अमेरिकेसोबतच्या व्यापार कराराच्या अटी: विश्वसनीय स्रोताकडून पुष्टी झालेली नाही.
मेन्सचे पैलू
- महागाई व्यवस्थापन: शुल्ककपातीमुळे सणासुदीच्या मागणीपूर्वी पोहोच खर्च कमी होतो (खाद्यतेलाच्या किमतींवर केंद्राकडे असलेले मुख्य साधन). किरकोळ किमतींपर्यंत लाभ पोहोचणे हे पुरवठा साखळीवर अवलंबून आहे, ज्याला केंद्र "सुलभ" करण्याची अपेक्षा करते.
- बाह्य धक्का: एफएओ निर्देशांक जून २०२२ नंतरच्या सर्वोच्च पातळीवर असणे, तसेच एल निनो आणि इंडोनेशियाचे बी५० बंधन, यांतून जागतिक वनस्पती तेल बाजारपेठांवरील भारताचे अवलंबित्व दिसून येते. भारत आपल्या मागणीच्या निम्म्याहून अधिक तेल आयात करतो (पहा 2b).
- धोरणातील विसंगती: केंद्राने आत्मनिर्भरतेसाठी एनएमईओ आणि पूर्वीच्या शुल्कवाढींचा पुरस्कार केला, पण आता शुल्क कमी केले आहे. उत्पादकांना प्रोत्साहन देण्यापेक्षा ग्राहकांच्या दिलाशाला प्राधान्य दिले गेले, असा शेतकऱ्यांचा आक्षेप आहे.
- व्यापार धोरणाचा पैलू: प्रस्तावित अमेरिका व्यापार कराराशी शेतकऱ्यांनी जोडलेला संबंध दाखवतो की कृषी आयातीचे उदारीकरण हा व्यापार वाटाघाटींमधील संवेदनशील मुद्दा आहे.
- उद्योगाचा तर्क: कच्चे आणि शुद्ध तेल यांतील शुल्कफरक कायम ठेवल्याने देशांतर्गत शुद्धीकरण उद्योगांचे संरक्षण होते. सूर्यफूल व सोयाबीन तेल आयात करण्याच्या अधिक लवचिकतेमुळे पाम तेलापासून दूर जात स्रोतांचे वैविध्य साधता येऊ शकते.
- पुढील वाटचाल: टप्प्याटप्प्याने ठरवलेले, कालबद्ध शुल्कबदल, तेलबियांसाठी हमी खरेदी व एमएसपी आणि एनएमईओ लक्ष्यांची (बियाणे, पडीक जमिनीवरील लागवड) जलद पूर्तता, जेणेकरून दिलाशामुळे शेतकऱ्यांचे उत्पन्न घटू नये.
संभाव्य मेन्स प्रश्न
**जीएस३, १५ गुण:** "अन्नधान्य महागाई नियंत्रित करण्यासाठी केलेल्या आयात शुल्क कपातीमुळे स्वयंपूर्णतेच्या उद्दिष्टांना बाधा येऊ शकते. भारतातील खाद्यतेलाच्या संदर्भात चर्चा करा आणि संतुलित धोरणात्मक दृष्टिकोन सुचवा."
संबंधित विषय
- महागाई: ग्राहक किंमत निर्देशांक, अन्नधान्य महागाई; रिझर्व्ह बँकेचे महागाई लक्ष्यीकरण
- एमएसपी, पीएम-आशा, किंमत तूट भरपाई
- तेलबिया उत्पादन; पीत क्रांती; तेलबिया तंत्रज्ञान अभियान
- जागतिक व्यापार संघटनेचा कृषी करार आणि भारताचे द्विपक्षीय व्यापार करार
- सीमाशुल्क साधने: बीसीडी, एआयडीसी, सुरक्षा शुल्क आणि अँटी-डंपिंग शुल्क
विषय: GS3अर्थव्यवस्था
30 सप्टेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत