BrainParrot

AFSPA च्या तरतुदी कोणत्या आहेत?

GS3संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: द हिंदू, 30 सप्टेंबर, 2026

सारांश

  • गृह मंत्रालयाने मणिपूर, नागालँड आणि अरुणाचल प्रदेशच्या काही भागांत सशस्त्र दल (विशेष अधिकार) कायदा, १९५८ ची मुदत १ ऑक्टोबर २०२६ पासून आणखी सहा महिन्यांसाठी वाढवली.
  • या स्पष्टीकरणात्मक लेखात पुढील मुद्दे मांडले आहेत: कायदा कोणते अधिकार देतो, एखादे क्षेत्र "अशांत" कोण घोषित करू शकते, मे २०२३ च्या वांशिक संघर्षानंतर मणिपूरमधील कायद्याचे क्षेत्र कसे आक्रसले आणि नंतर पुन्हा कसे वाढले, तसेच नागालँड व अरुणाचलमध्ये कायदा का कायम आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ – अंतर्गत सुरक्षा (सशस्त्र दल (विशेष अधिकार) कायदा, ईशान्य भारतातील बंडखोरी); जीएस२ – राज्यव्यवस्था: केंद्र-राज्य संबंध, नागरी-लष्करी संबंध, हक्क

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • सशस्त्र दल (विशेष अधिकार) कायदा १९५८ मध्ये (मूळतः नागा टेकड्यांसाठी) लागू झाला. "अशांत क्षेत्रांच्या" घोषणेचे नियमन कलम ३ करते.
  • घोषणा करणारी प्राधिकरणे: केंद्र सरकार, राज्याचे राज्यपाल किंवा केंद्रशासित प्रदेशाचे प्रशासक (२अ पहा).
  • नागा पीपल्स मूव्हमेंट ऑफ ह्युमन राइट्स विरुद्ध भारत सरकार (१९९७/९८) या प्रकरणात सर्वोच्च न्यायालयाने कायदा वैध ठरवला (२अ पहा).
  • जवानांवर खटला चालवण्यासाठी केंद्र सरकारची पूर्वमंजुरी आवश्यक आहे.
  • जम्मू आणि काश्मीरसाठी वेगळा जम्मू आणि काश्मीर सशस्त्र दल (विशेष अधिकार) कायदा, १९९० आहे.
  • मेघालय: २७ वर्षांनंतर १ एप्रिल २०१८ पासून हा कायदा रद्द. त्रिपुरा: २०१५ मध्ये भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी) प्रणीत राज्य सरकारने हा कायदा हटवला.
  • सध्या गृह मंत्रालयाने मणिपूर, नागालँड आणि अरुणाचल प्रदेशातील काही भागांसाठी (तिराप, चांगलांग, लाँगडिंग) कायद्याला मुदतवाढ दिली आहे. आसामसाठी अधिसूचना राज्य सरकार काढते.
  • नागा शांतता प्रक्रियेतील वाटाघाटीकार: एनएससीएन-आयएम आणि नागा राष्ट्रीय राजकीय गट (एनएनपीजी).

आकडेवारी आणि तपशील

  • मुदतवाढ: १ ऑक्टोबर २०२६ पासून सहा महिने (मणिपूर, नागालँड, अरुणाचल प्रदेश).
  • मणिपूर: पाच खोऱ्यातील जिल्ह्यांतील १३ पोलीस ठाण्यांचे कार्यक्षेत्र वगळता संपूर्ण राज्य "अशांत" आहे. वांशिक संघर्ष ३ मे २०२३ रोजी उसळला.
  • नागालँड: नऊ जिल्हे तसेच इतर पाच जिल्ह्यांतील २१ पोलीस ठाण्यांखालील क्षेत्रे.
  • अरुणाचल प्रदेश: तिराप, चांगलांग आणि लाँगडिंग जिल्हे, तसेच आसामच्या सीमेलगत असलेल्या नामसाई जिल्ह्यातील नामसाई, महादेवपूर आणि चौखाम पोलीस ठाण्यांखालील क्षेत्रे.
  • अधिकार (कलम ३ अन्वये क्षेत्र अधिसूचित झाल्यावर): प्रतिबंधात्मक आदेशांचे उल्लंघन करणाऱ्यांविरुद्ध प्राणघातक बळासह बळाचा वापर; वॉरंटशिवाय अटक; वॉरंटशिवाय प्रवेश व झडती. कायद्याच्या कायदेशीर संरक्षणानुसार खटला चालवण्यासाठी केंद्राची पूर्वमंजुरी लागते. हे अधिकार आणि खटल्यापासूनचे संरक्षण यामुळे कायदा वादग्रस्त ठरतो, असे स्पष्टीकरणात्मक लेखात म्हटले आहे.
  • मणिपूर राज्य सरकारनेच अनेक दशके अशांत क्षेत्रांच्या अधिसूचना काढल्या. लेखानुसार राज्यात हा कायदा १९८१ पासून लागू आहे. नियमित मुदतवाढीचे काम गृह मंत्रालयाने मुख्यतः राज्यावर सोडले होते, ते ३ मे २०२३ नंतर बदलले.
  • मणिपूरचा कालक्रम: २००४ मध्ये इम्फाळ महानगरपालिका क्षेत्रातून कायदा मागे घेतला. २०२२ मध्ये मोठ्या प्रमाणावर माघार सुरू झाली. १ एप्रिल २०२२ ते १ एप्रिल २०२३ दरम्यान सुरक्षा स्थिती सुधारल्याचे कारण देत राज्याने खोऱ्यातील सर्व पोलीस ठाण्यांच्या क्षेत्रांतून हा कायदा मागे घेतला. डोंगराळ भागांत तो सुरू राहिला. मे २०२३ पासूनच्या हिंसाचाराने हा कल उलटवला.
  • १४ नोव्हेंबर २०२४: आधी मागे घेतलेल्या क्षेत्रांपैकी पाच जिल्ह्यांतील सहा पोलीस ठाण्यांच्या कार्यक्षेत्रांत गृह मंत्रालयाने कायदा पुन्हा लागू केला. राज्य सरकारऐवजी गृह मंत्रालयाने अधिसूचना काढली, हे लक्षणीय होते.
  • १५ नोव्हेंबर २०२४: तत्कालीन मुख्यमंत्री एन. बिरेन सिंह यांच्या नेतृत्वाखालील मणिपूर मंत्रिमंडळाने "सार्वजनिक हितासाठी" केंद्राने अधिसूचनेचा आढावा घेऊन ती मागे घ्यावी, अशी शिफारस केली. केंद्र आणि राज्य दोन्ही भाजपशासित असल्याने हा मतभेद असामान्य होता.
  • नागालँड: कायद्याचे सातत्य सशस्त्र बंडखोर गटांच्या उपस्थितीशी आणि न सुटलेल्या नागा राजकीय प्रश्नाशी जोडलेले आहे. केंद्राने एनएससीएन-आयएम आणि एनएनपीजी यांच्याशी वाटाघाटी केल्या आहेत. २०२२ मध्ये सुरक्षा अधिकाऱ्यांनी नागा शांतता प्रक्रिया पूर्ण होण्याबाबतची अनिश्चितता हे काही भागांत कायदा कायम ठेवण्याचे एक कारण असल्याचे सांगितले.
  • अरुणाचल: बंडखोरांच्या हालचालींनी प्रभावित जिल्हे आणि आसामला लागून असलेल्या क्षेत्रांत कायद्याचा वापर केंद्रित आहे.
  • सशस्त्र दल (विशेष अधिकार) कायदा प्रथम १९५८ मध्ये नागा टेकड्यांतील उठावासाठी, नंतर आसाममधील बंडखोरीसाठी लागू झाला.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • संकल्पना: सशस्त्र दल (विशेष अधिकार) कायदा सशस्त्र दलांना "अशांत क्षेत्रांत" सामान्य पोलिसांपेक्षा अधिक अधिकारांसह कार्य करू देतो आणि जवानांना कायदेशीर संरक्षणही देतो. सुरक्षा विरुद्ध हक्क यांच्यातील तडजोडीचे हे उत्कृष्ट उदाहरण आहे.
  • संघराज्यीय ताण: सार्वजनिक सुव्यवस्था हा राज्य सूचीतील (सूची २) विषय आहे. हा कायदा नागरी सत्तेच्या मदतीसाठी सशस्त्र दले तैनात करण्यास परवानगी देतो. त्यामुळे क्षेत्र अशांत कोणी घोषित करायचे आणि त्यास राज्याची संमती हवी का, हा केंद्र-राज्य संबंधांचा प्रश्न ठरतो.
  • गतिमान दुवा: मणिपूरचे प्रकरण (२०२४ मध्ये राज्य मंत्रिमंडळाच्या इच्छेविरुद्ध गृह मंत्रालयाने कायदा पुन्हा लागू केला) हे या संघराज्यीय संघर्षाचे जिवंत उदाहरण आहे.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – अंतर्गत सुरक्षा: सुरक्षा दलांची भूमिका, ईशान्य भारतातील बंडखोरी; जीएस२ – राज्यव्यवस्था: केंद्र-राज्य संबंध (कायदा व सुव्यवस्था हा राज्याचा विषय), मूलभूत हक्क विरुद्ध सुरक्षा, न्यायिक पुनर्विलोकन

पार्श्वभूमी

सशस्त्र दल (विशेष अधिकार) कायदा, १९५८

अधिक संदर्भ

  • २०१६ मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने असे म्हटले की अशांत क्षेत्रांतील अतिरेकाच्या चौकशीतून सशस्त्र दले सुटू शकत नाहीत, म्हणजेच कायद्याचे कायदेशीर संरक्षण निरंकुश नाही.
  • सर्वोच्च न्यायालयाच्या एका निकालात नोंदवल्यानुसार, इम्फाळ महानगरपालिका क्षेत्र १२ ऑगस्ट २००४ पासून अशांत क्षेत्र राहिले नाही.
  • टीकाकारांच्या मते कलम ३ केंद्राला राज्याच्या संमतीशिवाय अशांत क्षेत्रे घोषित करू देते, ज्यामुळे राज्याची स्वायत्तता कमकुवत होऊ शकते.

मेन्सचे पैलू

  • सुरक्षा विरुद्ध हक्क: प्राणघातक बळाचे अधिकार आणि खटल्यापासूनची सूट हा हक्कांवरील टीकेचा गाभा आहे. सर्वोच्च न्यायालयाची मार्गदर्शक तत्त्वे (वेळोवेळी पुनरावलोकन, कमीत कमी बळ, उत्तरदायित्व; २अ आणि २ब पहा) हा मुख्य अंकुश आहे.
  • संघराज्यीय ताण: दोन्ही सरकारे भाजपशासित असतानाही मंत्रिमंडळाच्या शिफारशीविरुद्ध गृह मंत्रालयाने २०२४ मध्ये मणिपूरमध्ये कायदा पुन्हा लागू केला. यावरून केंद्राचा कलम ३ चा अधिकार राज्याच्या पसंतीवर मात करू शकतो, हे दिसते. याच्या तुलनेत आसाम, जिथे राज्य अधिसूचना काढते, आणि त्रिपुराची २०१५ मधील माघार लक्षात घ्यावी.
  • आक्रसलेले क्षेत्र, मग उलटा कल: इम्फाळ क्षेत्रातून (२००४) आणि खोऱ्यातील सर्व पोलीस ठाण्यांतून (२०२२-२३) माघार घेतल्याने कमी होण्याचा कल दिसला, जो २०२३ च्या वांशिक संघर्षाने उलटवला. कायद्याची व्याप्ती निश्चित धोरणाऐवजी प्रत्यक्ष सुरक्षा स्थितीनुसार बदलते.
  • शांतता प्रक्रियांशी दुवा: नागालँडमध्ये कायद्याचे सातत्य न सुटलेल्या नागा प्रश्नाशी आणि एनएससीएन-आयएम व एनएनपीजी यांच्याशी चर्चेशी जोडलेले आहे. तोडगा निघाल्यानंतर माघार हा विश्वासवर्धक उपाय ठरू शकतो.
  • कायदेशीर-संस्थात्मक त्रुटी: सहा महिन्यांच्या नूतनीकरण चक्रामुळे मुदतवाढ ही नित्याची प्रशासकीय कृती बनते. सर्वोच्च न्यायालयाची अपेक्षा मात्र वेळोवेळी खरेखुरे पुनरावलोकन होण्याची आहे.
  • पुढील वाटचाल: वस्तुनिष्ठ सुरक्षा मूल्यांकनांशी जोडलेली टप्प्याटप्प्याने, क्षेत्रनिहाय माघार, सुरक्षा दलांसाठी उत्तरदायित्वाच्या यंत्रणा आणि संघर्षांचा राजकीय तोडगा.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस३, १५ गुण:** "कायदा रद्द करण्याच्या वारंवार होणाऱ्या मागण्या असूनही ईशान्य भारतातील काही भागांत सशस्त्र दल (विशेष अधिकार) कायद्याला मुदतवाढ दिली जात आहे. मणिपूरच्या संदर्भात कायद्याच्या तरतुदी, सर्वोच्च न्यायालयाच्या संरक्षक तरतुदी आणि त्यात अंतर्भूत केंद्र-राज्य प्रश्न यांचे परीक्षण करा."

संबंधित विषय

  • सशस्त्र दल (विशेष अधिकार) कायद्याबाबत जीवन रेड्डी समिती आणि दुसऱ्या प्रशासकीय सुधारणा आयोगाच्या शिफारशी
  • राज्याचा विषय म्हणून सार्वजनिक सुव्यवस्था; अनुच्छेद ३५५ (राज्यांचे रक्षण करण्याचे संघराज्याचे कर्तव्य)
  • अनुच्छेद २१ आणि जगण्याचा हक्क विरुद्ध सुरक्षा दलांचे अधिकार; मानवाधिकार आयोग
  • नागा शांतता प्रक्रिया, चौकट करार; मणिपूरमधील वांशिक संघर्ष
  • अंतर्गत सुरक्षा: आसाम रायफल्स, केंद्रीय सशस्त्र पोलीस दले यांची भूमिका आणि अशांत क्षेत्र कायदे

विषय: GS3राज्यव्यवस्था

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

30 सप्टेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत