BrainParrot

प्रत्येक सेकंद मोलाचा: आयएसटी कशी निर्माण होते आणि वैध मापनशास्त्र (भारतीय प्रमाणवेळ) नियम, २०२६

GS3संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: द हिंदू, 28 सप्टेंबर, 2026

सारांश

  • दिल्लीतील सीएसआयआर-एनपीएल येथे अणुघड्याळांच्या समूहातून भारतीय प्रमाणवेळ (आयएसटी) कशी निर्माण केली जाते, हे या स्पष्टीकरणात्मक लेखात दाखवले आहे.
  • हे वैध मापनशास्त्र (भारतीय प्रमाणवेळ) नियम, २०२६ शी जोडलेले आहे. ग्राहक व्यवहार विभागाने हे नियम २७ ऑगस्ट रोजी अधिसूचित केले.
  • या नियमांनुसार कायदेशीर, प्रशासकीय, व्यावसायिक आणि अधिकृत कामांसाठी आयएसटी हाच एकमेव अनुज्ञेय वेळ-संदर्भ आहे.
  • वेळ अधिकृत भारतीय स्रोताकडूनच घेतली पाहिजे.
  • हे नियम फेब्रुवारी २०२७ च्या शेवटच्या आठवड्यात अंमलात येतात.
  • लेखात व्यावहारिक त्रुटींचाही उल्लेख आहे: वेळ वितरणाचा दर्जा, नाविकची कमकुवत बाजू, दूरसंचार उद्योगाच्या चिंता आणि घड्याळांच्या घटकांसाठी आयातीवरील अवलंबित्व.

UPSC साठी महत्त्व: relevance → प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ – विज्ञान-तंत्रज्ञान: मापनशास्त्र, अणुघड्याळे, स्वदेशीकरण; जीएस३ – अंतर्गत सुरक्षा: सायबर व महत्त्वाच्या पायाभूत सुविधांची लवचिकता; जीएस२ – शासन: नियमन व अनुपालन

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • वैध मापनशास्त्र (भारतीय प्रमाणवेळ) नियम, २०२६ वैध मापनशास्त्र अधिनियम, २००९ च्या कलम ५२ अंतर्गत बनवले गेले. ग्राहक व्यवहार विभागाने ते २७ ऑगस्ट २०२६ रोजी अधिसूचित केले.
  • राजपत्रातील प्रसिद्धीनंतर १८० दिवसांनी नियम अंमलात येतात; लेखानुसार ते फेब्रुवारी २०२७ चा शेवटचा आठवडा येतो.
  • आयएसटी म्हणजे यूटीसी+५:३०, जी दिल्लीतील सीएसआयआर-एनपीएलद्वारे यूटीसी(एनपीएलआय) पासून साकारली जाते. यूटीसीची गणना बीआयपीएम करते.
  • एसआय सेकंदाची व्याख्या सीझियम प्रारणाची ९,१९२,६३१,७७० आवर्तने अशी आहे, जी वजन व मापे यावरील सर्वसाधारण परिषदेने १९६७ मध्ये निश्चित केली.
  • सीझियम सेकंदाची व्याख्या ठरवते; हायड्रोजन मेसर काही तासांपर्यंत सुरळीत वेळ देतात. एनपीएलचा स्वतःचा सीझियम फवारा आणि संकल्पनाधीन ऑप्टिकल घड्याळ हे स्वदेशी प्रयत्न आहेत.
  • नाविक (आयआरएनएसएस) ही इस्रोची प्रादेशिक दिशादर्शन प्रणाली आहे. नियमांनी तिला अधिकृत वेळ-स्रोत म्हणून नाव दिले आहे.
  • पाच आरआरएसएल (अहमदाबाद, बेंगळुरू, भुवनेश्वर, फरिदाबाद, गुवाहाटी) येथे दुय्यम वेळ-मापन पद्धती आहेत.
  • जीपीएस ही अमेरिकी हवाई दलाची मालमत्ता आहे.

आकडेवारी आणि तपशील

  • एकेकाळी सेकंदाचा आधार असलेले पृथ्वीचे परिवलन (८६,४०० सेकंदांचा एक दिवस) अनियमित आहे. लेख याचे कारण चंद्राचे आकर्षण, सागरी प्रवाह, वातावरण आणि खळबळणारा मॅग्मा असे देतो.
  • सीझियम वापरले जाते कारण त्याचे अणू एका नेमक्या प्रारण वारंवारतेवर दोन अंतर्गत अवस्थांमध्ये बदलतात. अणुघड्याळात सीझियम अणू केवळ क्वार्ट्झ स्फटिकाचे परीक्षण करतात आणि वेळ स्फटिकच राखतो.
  • एनपीएलचा समूह: ५ सीझियम घड्याळे आणि ३ हायड्रोजन मेसर, जे घरगुती गुप्त भारांकन अल्गोरिदमसह एकत्र चालतात. एखादे घड्याळ बिघडले की भार समायोजित केले जातात. लेख याची तुलना एनपीएल निवडणुका घेत असल्याशी करतो आणि एनपीएल व भारताला १९५२ पासून शासित असलेले "जन्मजात जुळे" म्हणतो.
  • सीझियम घड्याळे गती ठरवतात; मेसर सीझियमच्या निर्णयांदरम्यान वेळ सुरळीतपणे वितरित करतात.
  • घड्याळाचा क्वार्ट्झ दोलक ₹२,००० च्या घड्याळात आढळतो तशा प्रकारचा असतो. त्याचे निर्गत संकेत वाढवून सूक्ष्मतरंगांमध्ये रूपांतरित केले जातात आणि सीझियम अणू पंचाची भूमिका बजावतात.
  • यूटीसीची गणना पॅरिसजवळील सेव्र येथे ८५ प्रयोगशाळांमधील ४५० घड्याळांवरून केली जाते.
  • यूटीसी कधीही प्रत्यक्ष वेळेत प्रसारित होत नाही. ती मासिक प्रसिद्ध होते, ज्यात ३० दिवसांपूर्वी प्रत्येक प्रयोगशाळा किती चुकली हे दर्शवणारी मागील नोंद असते. त्यामुळे प्रयोगशाळा अशा लक्ष्याकडे वाटचाल करतात जे सुमारे महिन्याभराने कळेल.
  • घड्याळे सुमारे शंभर ट्रिलियनमध्ये एक भाग इतकी अचूक आहेत. एनपीएलमधून उपग्रहामार्फत जाणारी वेळ केवळ काही अब्जांश सेकंदांपर्यंत अचूक असते.
  • फायबर अधिक चांगले काम करते: बेंगळुरूपासून चेन्नईतील एनएसईपर्यंत ४६० किमी संकेत वाहून नेताना बीएसएनएलने केवळ ४० पिकोसेकंद गमावले.
  • एनपीएलचे सुमारे २० सर्व्हर प्रति सेकंद ३०,००० वेळ-विनंत्या हाताळतात.
  • जीपीएस वेळ चार दशके मोफत प्रसारित होत आहे आणि भारतातील जवळजवळ प्रत्येक जाळे वेळ त्यातूनच घेते.
  • नाविकला २००६ मध्ये मंजुरी मिळाली. तिची रुबिडियम घड्याळे एकाच युरोपीय पुरवठादाराकडून आली आणि २०१६ पासून ती निकामी होऊ लागली.
  • या वर्षी १३ मार्च रोजी किमान चार आवश्यक असताना केवळ तीन नाविक उपग्रह संकेत प्रसारित करत होते. नाविक "सध्या तरी" दिशादर्शन प्रणाली नाही, जरी नियमांनी तिला अधिकृत वेळ-स्रोत म्हणून नाव दिले आहे.
  • एनपीएलचे हायड्रोजन मेसर निझनी नोव्हगोरोद (रशिया) येथील व्रेम्या-सीएच कडून येतात. युक्रेनवरील आक्रमणानंतर युरोपीय प्रयोगशाळा अमेरिकी पुरवठादारांकडे वळल्याने ते स्वस्त झाले आहेत.
  • एनपीएलच्या स्वतःच्या सीझियम फवाऱ्यातील आणि ऑप्टिकल घड्याळातील लेसर, आरसे आणि पोकळ्या आयात केलेल्या आहेत.
  • लेखातील लक्षणीय उणिवा:
  • नियम ११ मध्ये कलम न सांगता अनुपालन न करणे "दंडनीय" असल्याचे म्हटले आहे.
  • दूरसंचार चालक अनेक समक्रमण रचना वापरतात.
  • नाविकची कार्यक्षमता चिंतेचा विषय आहे, तसेच विलंब व कालमर्यादेचे प्रश्न आहेत.
  • अनुपालनाचा भार:
  • नियम जबाबदारी पुरवठादारावर नव्हे, तर अंतिम संस्थेवर टाकतात. अंतिम संस्थेने आयएसटीपासूनचे विचलन तपासले पाहिजे आणि लेखापरीक्षणयोग्य नोंदी ठेवल्या पाहिजेत.
  • जे वैध मापनशास्त्र निरीक्षक पूर्वी मिठाईवाल्याचा तराजू तपासत, ते आता बँकेचे सर्व्हर आयएसटीशी शोधनीय आहेत का, याचे लेखापरीक्षण करतील.
  • अचंता यांच्या मते अनुपालन इंटरनेट सेवा पुरवठादारांमार्फत, जसे की एअरटेल व जिओ, एनपीएलशी अद्ययावत होऊन चालू शकते. दूरसंचार कंपन्यांची एनपीएलशी चर्चा सुरू आहे.
  • लेखात अचंता यांचे म्हणणे उद्धृत केले आहे की भारताने "वेळ वगळता सर्व गोष्टींसाठी मानके विकसित केली". आकाशवाणीवरील वेळेचे बीप एकेकाळी एनपीएलकडून येत असत.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • "सेकंद" हे नियमित, पुनरावृत्ती होणाऱ्या भौतिक घटनेवरून मिळवलेले एकक आहे.
  • पृथ्वीचे परिवलन ही मूळ पुनरावृत्ती होणारी घटना होती, पण ती अनियमित आहे.
  • तिची जागा सीझियम अणूच्या प्रारणाच्या वारंवारतेने घेतली. १९६७ मध्ये वजन व मापे यावरील सर्वसाधारण परिषदेने त्या प्रारणाची ९,१९२,६३१,७७० आवर्तने म्हणजे एक सेकंद अशी व्याख्या केली.
  • राष्ट्रीय वेळ ही एक घड्याळ नसून भारित घड्याळांचा समूह असते, जो आंतरराष्ट्रीय यूटीसीच्या दिशेने नियंत्रित केला जातो.
  • वेळेच्या नोंदींवर ज्याचे नियंत्रण, त्याचे डिजिटल वित्त, दूरसंचार, वीज आणि कायदेशीर नोंदींच्या पुराव्याच्या साखळीवर नियंत्रण असते.
  • त्यामुळे वेळ ही केवळ सोय नसून धोरणात्मक, सार्वभौमत्वाशी निगडित पायाभूत सुविधा ठरते.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – विज्ञान-तंत्रज्ञान: तंत्रज्ञानाचे स्वदेशीकरण, भौतिकशास्त्र व मापनशास्त्राचे दैनंदिन उपयोग | जीएस३ – अंतर्गत सुरक्षा: सायबर सुरक्षा व महत्त्वाच्या माहिती पायाभूत सुविधा | जीएस२ – शासन: नियामक चौकटी, अनुपालन व अंमलबजावणी

पार्श्वभूमी

भारतीय प्रमाणवेळ (आयएसटी) आणि यूटीसी(एनपीएलआय)

सीएसआयआर-राष्ट्रीय भौतिक प्रयोगशाळा (सीएसआयआर-एनपीएल)

वैध मापनशास्त्र चौकट

नाविक (भारतीय तारकासमूहासह दिशादर्शन)

अधिक संदर्भ

  • तारखा व सल्लामसलत: नियम २७ ऑगस्ट २०२६ रोजी अधिसूचित झाले आणि २९ ऑगस्ट २०२६ रोजी राजपत्रात प्रसिद्ध झाले. मसुदा १५ जानेवारी २०२५ रोजी जनसल्लामसलतीसाठी प्रसिद्ध करण्यात आला होता.
  • प्रादेशिक प्रयोगशाळा: सीएसआयआर-एनपीएल, इस्रो आणि वैध मापनशास्त्र विभागाने पाच प्रादेशिक संदर्भ मानक प्रयोगशाळांमध्ये (आरआरएसएल) दुय्यम वेळ-मापन पद्धती उभारल्या: अहमदाबाद, बेंगळुरू, भुवनेश्वर, फरिदाबाद आणि गुवाहाटी. या एनपीएलच्या आयएसटीशी सातत्याने शोधनीय आहेत.
  • नाविकशी दुवा: एनपीएल इस्रोला नाविकसाठी आयएसटी शोधनीयताही पुरवते, ज्यामुळे उपग्रहाद्वारे आयएसटीचे वितरण शक्य होते.
  • व्हाइट रॅबिट: पीआयबीच्या मते आयएसटी वितरणासाठी व्हाइट रॅबिटसारख्या उच्च-अचूकतेच्या ऑप्टिकल-फायबर तंत्रज्ञानांची चाचणी सुरू आहे. कोचिंग संकेतस्थळांच्या वृत्तांनुसार, इस्रो, सेबी, एनएसई आणि बीएसएनएल यांसारख्या संस्थांमध्ये नॅनोसेकंदापेक्षा कमी अचूकतेच्या समक्रमणासाठी ते आरआरएसएल बेंगळुरू येथे कार्यान्वित झाले आहे.
  • सायबर सुरक्षा दुवा: सीईआरटी-इन मार्गदर्शक तत्त्वे (२०२३) आयसीटी प्रणाली एनपीएल व एनआयसी यांसारख्या प्रमाण वेळ-स्रोतांशी समक्रमित करण्याची शिफारस करतात.
  • नियमांतील तरतुदी (राजपत्रातील मजकूर):
    • नियम ७ इतर कोणत्याही वेळ-संदर्भास प्रतिबंध करतो. परदेशी वेळ-क्षेत्रे केवळ कायद्याने परवानगी असल्यास आणि स्पष्टपणे नमूद करूनच दाखवता येतात. वैज्ञानिक संशोधन, दिशादर्शन व खगोलशास्त्र यांसाठी पूर्वपरवानगीने इतर वेळ-मापन पद्धती वापरता येतात.
    • नियम ८(४) नुसार दूरसंचार, वित्तीय सेवा, ऊर्जा आणि डेटा-केंद्र संस्थांनी अधिकृत स्रोताशी समक्रमण करणे आवश्यक आहे: एनपीएलआय, आरआरएसएल, नाविक-आधारित उपकरण, एनआयसी किंवा इतर अधिकृत स्रोत.
    • नियम ९ नुसार अंतिम संस्थांकडे अतिरिक्त (रिडंडंट) वेळ-समक्रमण प्रणाली असणे आवश्यक आहे.
    • नियम ११ नुसार उल्लंघन अधिनियमान्वये दंडनीय आहे. संचालक, वैध मापनशास्त्र किंवा अधिकृत अधिकारी चौकशी करतो व दंड ठोठावतो.
    • संचालक (वैध मापनशास्त्र) वेळ-स्रोतांना अधिकृत करतात आणि अनुपालन न केल्यास अधिकृतता निलंबित किंवा रद्द करू शकतात.
  • लेखापूर्वी नाविकची स्थिती:
    • इस्रोने आयआरएनएसएस-१एफ वरील अणुघड्याळ निकामी झाल्याचे कळवले होते.
    • एप्रिल २०२६ च्या एका स्पष्टीकरणानुसार केवळ तीन उपग्रह पीएनटी सेवा देऊ शकत होते आणि अणुघड्याळाच्या समस्यांमुळे ११ पैकी ६ उपग्रह निकामी झाले होते. चालू घड्याळे असलेले किमान चार उपग्रह आवश्यक असतात.
    • एनव्हीएस-०१ (२०२३) हा स्वदेशी अणुघड्याळ वाहून नेणारा पहिला नाविक उपग्रह होता.
  • नंतरची घडामोड (या लेखाच्या तारखेनंतर): इस्रोने ३० ऑक्टोबर २०२६ रोजी जीएसएलव्ही-एफ१८ वरून एनव्हीएस-०३ प्रक्षेपित केला. त्यात खरेदी केलेल्या घड्याळांसोबत स्वदेशी अणुघड्याळ आहे आणि नाविकच्या विद्यमान एल५ व एस-बँड संकेतांमध्ये एल१ संकेताची भर पडते. इस्रोच्या अध्यक्षांनी सांगितले की या प्रक्षेपणामुळे उपग्रहसमूह चार उपग्रहांच्या किमान कार्यरत रचनेत परत आला.

मेन्सचे पैलू

  • धोरणात्मक स्वायत्तता.
  • जीपीएस ही अमेरिकी हवाई दलाची मालमत्ता आहे, जिचा संकेत नाकारला, जॅम किंवा स्पूफ केला जाऊ शकतो.
  • संचालकांनी अमेरिकेतील राजकीय अनिश्चिततेचा धोका नमूद केला: संकेत रोखले किंवा सशुल्क केले जाऊ शकतात.
  • अशा अवलंबित्वापासून वाचण्यासाठी २००६ मध्ये नाविकला मंजुरी देण्यात आली.
  • कायदेशीर पुरावा. वेळेच्या नोंदी वाद निकाली काढतात, उदा. बोली कधी लावली गेली. परदेशी स्रोताची वेळ आणि आयएसटी यांतील फरकामुळे एकही कायदेशीर संदर्भ नसताना "दोन्ही पक्ष बरोबर" ठरू शकतात.
  • अंमलबजावणीतील तफावत.
  • कायदा पायाभूत सुविधांच्या पुढे आहे. १३ मार्च रोजी किमान ४ आवश्यक असताना नाविकचे केवळ ३ उपग्रह संकेत प्रसारित करत होते.
  • उपग्रहाद्वारे वितरण केवळ अब्जांश सेकंदांपर्यंत अचूक आहे, तर घड्याळे शंभर ट्रिलियनमध्ये एक भाग इतकी अचूक आहेत.
  • अडथळा निर्मितीचा नसून वितरणाचा आहे.
  • अनुपालन खर्च व संदिग्धता.
  • दूरसंचार चालक विलंब व कालमर्यादेच्या चिंता मांडतात.
  • बँका आणि दूरसंचार कंपन्यांसह अंतिम संस्थांवर लेखापरीक्षण व नोंदी ठेवण्याचा भार पडतो.
  • लेखाच्या वाचनानुसार नियम ११ मधील दंड-कलम अस्पष्ट आहे (राजपत्रातील मजकूर तो अधिनियमाकडे वळवतो).
  • मापन तंत्रज्ञानातील आत्मनिर्भरतेच्या उणिवा.
  • मेसरचा पुरवठा रशियन (व्रेम्या-सीएच) आहे आणि युरोपीय प्रयोगशाळा अमेरिकी पुरवठादारांकडे वळत आहेत.
  • ऑप्टिकल घड्याळांचे लेसर, आरसे आणि पोकळ्या आयात केल्या जातात.
  • नाविकची सुरुवातीची घड्याळे एकाच युरोपीय पुरवठादाराकडून आली.
  • पुरवठा साखळीतील केंद्रीकरण हीच एक कमकुवत बाजू आहे.
  • संस्थात्मक रचना. वजनांसह समूह-आधारित प्रारूपाची तुलना निवडणुकांशी केली आहे; बहुविध स्रोतांतून लवचिकता येते हा त्यातून मिळणारा धडा आहे.
  • पुढील वाटचाल.
  • स्वदेशी रुबिडियम व सीझियम घड्याळे आणि ऑप्टिकल घड्याळांचा पुरवठा गतिमान करणे.
  • नाविकचा उपग्रहसमूह पुन्हा पूर्ण करणे.
  • अतिरिक्त फायबर आणि आरआरएसएल वितरण बळकट करणे.
  • दूरसंचारासाठी अनुपालन टप्प्याटप्प्याने लागू करणे.
  • दंडाबाबत स्पष्ट मार्गदर्शन देणे.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस३, १५ गुण:** "अचूक वेळ ही आता महत्त्वाची राष्ट्रीय पायाभूत सुविधा आहे. भारतीय प्रमाणवेळ हाच एकमेव कायदेशीर वेळ-संदर्भ म्हणून बंधनकारक करण्यामागील तर्काचे परीक्षण करा आणि ती लागू करताना येणाऱ्या तांत्रिक व नियामक आव्हानांची चर्चा करा."

संबंधित विषय

  • नाविक/आयआरएनएसएस आणि जीएनएसएस (जीपीएस, गॅलिलिओ, बेईदू); एसएसी/इस्रो येथील भारताचा स्वदेशी अणुघड्याळ कार्यक्रम
  • वैध मापनशास्त्र अधिनियम, २००९; एसआय पद्धती आणि राष्ट्रीय मापनशास्त्र संस्था
  • सीईआरटी-इन आणि महत्त्वाच्या माहिती पायाभूत सुविधांची सायबर सुरक्षा
  • धोरणात्मक तंत्रज्ञानातील स्वावलंबन; पुरवठा साखळीतील केंद्रीकरणाचा धोका

विषय: GS3विज्ञान व तंत्रज्ञान

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

28 सप्टेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत