जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: आर्क्टिकचे भू-राजकारण, नाटोट्रम्प, ग्रीनलँड आणि डेन्मार्क यांनी आर्क्टिक सुरक्षा करारावर स्वाक्षऱ्या केल्याहा त्रिपक्षीय करार ग्रीनलँडच्या सामीलीकरणापर्यंत जात नाही, पण तिथे अमेरिकेच्या मोठ्या लष्करी उपस्थितीला कायदेशीर रूप देतो. यात "गोल्डन डोम" या क्षेपणास्त्र-संरक्षण प्रणालीचाही समावेश आहे. ग्रीनलँड हा डेन्मार्क राजतंत्राचा अर्ध-स्वायत्त प्रदेश आहे.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: पश्चिम आशियातील संघर्षट्रम्प यांचे संयुक्त राष्ट्र महासभेत इराणविषयी भाषण; पेझेश्कियान न्यूयॉर्कला रवानाफेब्रुवारीच्या अखेरीस इराणवर झालेल्या अमेरिका-इस्रायल हल्ल्यांनी युद्धाला सुरुवात झाली. युद्धापूर्वी जगातील एक-पंचमांश हायड्रोकार्बन ज्या होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून जात होते, ती पुन्हा खुली करणे हा या संघर्षाचा केंद्रबिंदू आहे. अमेरिकेने इराणी बंदरांची प्रतिनाकेबंदी सुरू ठेवली आहे.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: पश्चिम आशियायेमेन: हुथींची आक्रमक मोहीम आणि सौदीचे हवाई हल्लेहुथींनी येमेनचा संपूर्ण तांबडा समुद्र किनारा ताब्यात घेतला आहे. सौदी अरेबियाच्या हल्ल्यांत नागरिक आणि कैदी मारले गेल्याचा आरोप ते करतात. येमेनमधील अंतर्गत विस्थापितांची संख्या २,३०,००० हून अधिक होऊ शकते आणि जिबूतीकडे जाणारे निर्वासित १०,००० होतील, असा इशारा संयुक्त राष्ट्रांनी दिला आहे. सौदी अरेबियाला हवेतल्या हवेत इंधन भरण्याची सुविधा देण्यास युनायटेड किंगडमने संमती दिली आहे.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: निर्बंध, युरोपीय संघरशियन धनाढ्यांवरील निर्बंधांबाबत युरोपीय संघात कोंडीअलिशेर उस्मानोव्ह आणि मिखाईल फ्रिडमन यांची नावे यादीतून वगळणारी तडजोड लात्व्हियाने रोखली. या तडजोडीनुसार इतर जवळपास ३,००० व्यक्ती आणि संस्थांवरील निर्बंध नेहमीच्या सहामाही नूतनीकरणाऐवजी तीन वर्षांसाठी वाढवले जाणार होते.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: युरोपीय राजकारणजर्मनी: मेक्लेनबर्ग-वेस्टर्न पोमेरेनियात एएफडीची मुसंडी, सीडीयूची पडझडएएफडीला ३८.२% मते मिळाली आणि चॅन्सलर मेर्ट्झ यांचा सीडीयू ५% च्या मर्यादेखाली गेला. आधुनिक जर्मनीच्या ७० हून अधिक वर्षांच्या इतिहासात असे प्रथमच घडले. मेर्ट्झ यांच्या मार्च २०२५ च्या घटनादुरुस्तीने जीडीपीच्या १% हून अधिक संरक्षण आणि सुरक्षा खर्चाला कर्ज-ब्रेकमधून सूट दिली. हा कर्ज-ब्रेक केंद्रीय कर्जघेणे जीडीपीच्या ०.३५% पर्यंत मर्यादित ठेवतो.
जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: शेजार; जीएस३ — सुरक्षाश्रीलंकेत २०१९ च्या ईस्टर संडे हल्ल्यांप्रकरणी १४ जण दोषीउच्च न्यायालयाच्या ट्रायल-ॲट-बारने २४ पैकी १४ आरोपींना दोषी ठरवले, त्यात दहशतवाद प्रतिबंधक कायद्याखालील दोषसिद्धीचाही समावेश आहे. या हल्ल्यांत २७९ जणांचा मृत्यू झाला. हल्ले रोखण्यात अपयशी ठरल्याबद्दल माजी पोलीस प्रमुख पुजित जयसुंदरा यांना जुलैमध्ये मृत्युदंडाची शिक्षा सुनावण्यात आली.
जीएस१ — आधुनिक इतिहास; जीएस२ — आंतरराष्ट्रीय संबंध: भारत-इस्रायल-पॅलेस्टाइनहैफाची लढाई (२३ सप्टेंबर १९१८) आणि स्मृतींचे राजकारण१५व्या इम्पीरियल सर्व्हिस कॅव्हलरी ब्रिगेडच्या जोधपूर, म्हैसूर आणि हैदराबाद लान्सर्सनी अश्वदलाचा हा हल्ला केला. पहिल्या महायुद्धात ७४,००० हून अधिक भारतीय मरण पावले. स्मारकाचे नाव "तीन मूर्ती हैफा चौक" असे ठेवण्यात आले आहे, आणि पॅलेस्टिनी लोक या गौरवपर कथनाला विरोध करतात.
जीएस३ — विज्ञान-तंत्रज्ञान: कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे प्रशासनकृत्रिम बुद्धिमत्तेबद्दलची भीतीदायक भाकिते: संयुक्त राष्ट्रांचे कृत्रिम बुद्धिमत्तेवरील आंतरराष्ट्रीय वैज्ञानिक पॅनेलकृत्रिम बुद्धिमत्तेबद्दलची वैज्ञानिक समज वाढवण्यासाठी आणि संयुक्त राष्ट्रांच्या चर्चांना माहिती देण्यासाठी २०२५ मध्ये हे स्वतंत्र पॅनेल स्थापन झाले; सदस्यांची निवड फेब्रुवारी २०२६ मध्ये झाली. योशुआ बेंजिओ हे त्याचे सह-अध्यक्ष असून, प्रस्थापित निष्कर्ष आणि "संभाव्यतः अनुमानित" धोके यांत फरक करण्यावर ते भर देतात.
जीएस३ — पर्यावरण: सीमापार प्रदूषणइंडोनेशियातील धूरकट वातावरणधुराने बाधित भागांत श्वसनाच्या १,७०,००० हून अधिक (१,७४,६९४) रुग्णांची नोंद झाली. बोर्नियो, सुमात्रा आणि पापुआमध्ये आगी लागल्या आहेत.
जीएस३ — अर्थव्यवस्था: चलनविषयक धोरण, तरलताआरबीआयने ओव्हरनाइट व्हीआरआरआरद्वारे ₹७१,९७१ कोटी शोषून घेतले₹७५,००० कोटींच्या लिलावात रकमेच्या ९६% एवढ्या बोली ५.२४% दराने आल्या. २१ सप्टेंबरपर्यंत प्रणालीत सुमारे ₹४.९२ लाख कोटींची अतिरिक्त तरलता आहे; अनिवासी भारतीयांच्या विशेष ठेव योजनेतून १३३ अब्ज डॉलर आल्यामुळे ती अंशतः वाढली आहे. संभाव्य दरवाढ चक्रापूर्वी कॉल मनी दर रेपो दराशी जुळवणे हा हेतू आहे.
जीएस३ — अर्थव्यवस्था/पर्यावरण: शाश्वत वित्तसागरमाला फायनान्स कॉर्पोरेशनचा भारतातील पहिला ब्लू बाँड२८ सप्टेंबरला सुरू होणारा हा पहिलाच ब्लू बाँड १० वर्षांचा असून, ग्रीनशू पर्यायासह ₹६ अब्ज उभारणार आहे. ब्लू बाँड्स शाश्वत जल आणि सागरी प्रकल्पांना वित्तपुरवठा करतात.
जीएस३ — अर्थव्यवस्था: भांडवली बाजाराचे नियमनसेबीने अदानीच्या पाच कंपन्यांविरुद्धची हिंडेनबर्गशी संबंधित कार्यवाही तडजोडीने मिटवलीसेबी कायद्याच्या कलम १५जेबी आणि प्रतिभूती करार (नियमन) कायद्याच्या कलम २३जेए अंतर्गत, आरोप मान्य किंवा अमान्य न करता ₹१.५ कोटींना ही तडजोड झाली. ही कार्यवाही उघड न केलेले संबंधित-पक्ष व्यवहार आणि एलओडीआर उल्लंघनांशी संबंधित होती; अदानी एंटरप्रायझेसने ₹७६.०५ लाख भरले.
जीएस३ — अर्थव्यवस्था: खाणकामखाणपट्ट्यांवर "ठाण मांडणे"; लिथियम/निकेल प्रक्रिया योजनाखाण सचिव केशव चंद्र यांनी खाणकाम सुरू न करता खाणपट्टे ताब्यात ठेवणाऱ्या खाणमालकांकडे लक्ष वेधले. लिथियम आणि निकेलच्या देशांतर्गत प्रक्रियेसाठी एक योजना येत आहे, आणि मालीमधील रोसाटॉम-नेतृत्वाखालील लिथियम प्रकल्पात सहभागी होण्यास भारत खुला आहे.
जीएस३ — अर्थव्यवस्था/पर्यावरण: ईएसजी, ग्रीनवॉशिंगएसएसए ५००० — आयसीएआयचे शाश्वतता खात्री मानकहे मानक आयएसएसए ५००० शी सुसंगत असून १ एप्रिल २०२७ पासून लागू होईल. ते एसएसएई ३००० आणि एसएई ३४१० ची जागा घेते आणि बीआरएसआरसारख्या शाश्वतता प्रकटीकरणांना लेखापरीक्षणासारखी पडताळणी देते.
जीएस३ — अर्थव्यवस्था: नवीकरणीय ऊर्जाकालव्यावरील सौर (सीटीपीव्ही) आणि पीएम सूर्य सरोवर योजनापीएम-एसएसवायचे लक्ष्य ५,००० मेगावॅट तरंगत्या सौर ऊर्जेचे आहे. भारतातील पहिला सीटीपीव्ही हा मेहसाणा येथील नर्मदा कालव्यावरील १ मेगावॅटचा प्रकल्प होता (२०१२). २०२४ च्या मूल्यांकनानुसार सीटीपीव्ही आणि कालवा-काठांची क्षमता सुमारे १३१ गिगावॅट आहे, आणि नवीन व नवीकरणीय ऊर्जा मंत्रालयाने २०१४ मध्ये एक पथदर्शी योजना राबवली होती.
जीएस३ — अर्थव्यवस्था: पायाभूत सुविधाकेंद्राकडून पश्चिम बंगालमधील ४ नव्या विमानतळांचा अभ्यास; सुधारित उडानभारतीय विमानतळ प्राधिकरण बालुरघाट, पुरुलिया, कलाइकुंडा आणि हाशिमारा यांसाठी सविस्तर प्रकल्प अहवाल तयार करत आहे. सुधारित उडानला आणखी १० वर्षांसाठी ₹२८,८४० कोटींची मंजुरी मिळाली असून, आणखी १०० विमानतळ उभारण्यासाठी २१ राज्ये/केंद्रशासित प्रदेशांसोबत सामंजस्य करार झाले.
जीएस३ — अर्थव्यवस्था: व्यापार आणि गुंतवणूक; जीएस२ — राज्यव्यवस्थालवाद बळकट करण्यासाठी व्यापार-करार धोरणाचा वापरभारताच्या अलीकडील मुक्त व्यापार करारांत सहसा गुंतवणूकदार-राज्य विवाद निपटारा (आयएसडीएस) वगळलेला असतो. वैधानिक लवाद चौकट: लवाद व सलोखा अधिनियम, १९९६. संयुक्त अरब अमिराती (२०२४), इस्रायल (२०२५) आणि उझबेकिस्तान (२०२४) यांच्यासोबत द्विपक्षीय गुंतवणूक करार झाले आहेत.
जीएस३ — सुरक्षा: अमली पदार्थ-दहशतवाद, धनशुद्धीकरणएनआयए तपास करत असलेल्या हेरॉइन तस्करी प्रकरणातील आरोपीला ईडीची अटकअंमलबजावणी संचालनालयाने धनशुद्धीकरण प्रतिबंधक कायद्याखाली गौरव दावर याला अटक केली. त्याने गुन्ह्यातून मिळवलेल्या ₹८९ कोटींचा मागोवा घेतला, त्यापैकी ₹७४ कोटी दहशतवादाला निधी देण्यासाठी हवालामार्गे अफगाणिस्तानला पाठवण्यात आले.
जीएस२ — प्रशासन/आरोग्य: औषध किंमत नियंत्रणअतिरिक्त किमतीच्या कर्करोग औषधांबाबत सर्वोच्च न्यायालयाचे ताशेरेन्यायमूर्ती विक्रम नाथ आणि संदीप मेहता यांच्या न्यायासनाने याला "भरदिवसा दरोडा" म्हटले. किरकोळ विक्रेत्यांना ₹२,७०० ला पुरवल्या जाणाऱ्या औषधावर ₹२७,००० ची कमाल किरकोळ किंमत असल्याचे उदाहरण त्यांनी दिले.
जीएस२ — आरोग्य/नियमनप्रतिजैविके आणि वेदनाशामकांच्या निष्काळजी वापराविरुद्ध सीडीएससीओचा इशाराऔषधे व सौंदर्यप्रसाधने अधिनियम, १९४० आणि औषधे नियम, १९४५ अंतर्गत प्रतिजैविके आणि एनएसएआयडी ही प्रिस्क्रिप्शनची औषधे आहेत. २१ सप्टेंबरच्या परिपत्रकात मूत्रपिंड निकामी होण्याच्या धोक्याचा इशारा दिला आहे.
जीएस३ — पर्यावरण: ध्वनी आणि वायू प्रदूषण; जीएस२ — न्यायव्यवस्थामुंबई उच्च न्यायालयाची सार्वजनिक रस्त्यांवर फटाक्यांना बंदीगणेशोत्सवादरम्यान स्वतःहून दखल घेऊन हा आदेश देण्यात आला; मिरवणुकांतील ध्वनिक्षेपक, डीजे आणि लेझर "पूर्णपणे अनुचित" असल्याचे न्यायालयाने म्हटले.
जीएस३ — पर्यावरण: कचरा व्यवस्थापन, राष्ट्रीय हरित लवादसीमापार कचरा टाकण्याबाबत केरळम आणि तमिळनाडूचा संयुक्त प्रोटोकॉल२०२४ मध्ये तिरुनेलवेली येथे जैववैद्यकीय कचरा टाकण्यात आला होता, ज्याची राष्ट्रीय हरित लवादाने स्वतःहून दखल घेतली; त्यानंतर हा प्रोटोकॉल आला. सी-डॅकच्या मदतीने सुमारे ३,७०० जड मालवाहू वाहने आता रिअल-टाइम ट्रॅकिंगखाली आहेत.
जीएस३ — पर्यावरण: जैवविविधतामुन्नारमधील नीलकुरिंजीच्या फुलांचे पर्यटकांकडून नुकसानअसंरक्षित भागांत फुलांना तुडवणे आणि उपटणे घडते, तर चोक्रमुडी आणि कोरंदक्कड येथे नियंत्रित प्रवेश आहे.
जीएस२ — राज्यव्यवस्था: संसद, भारतीय निवडणूक आयोग१६ ऑक्टोबरला १२ जागांसाठी राज्यसभा निवडणुकायात उत्तर प्रदेशच्या १०, उत्तराखंडची १ आणि पश्चिम बंगालची एक पोटनिवडणूक अशा जागा आहेत. अधिसूचना २९ सप्टेंबरला निघेल आणि नामनिर्देशनाची अंतिम मुदत ६ ऑक्टोबर आहे. बसपाची राज्यसभेतील एकमेव जागा जाणार आहे.
जीएस२ — राज्यव्यवस्था: निवडणुका, पक्षांतरबंदी कायदानंदीग्राम पोटनिवडणूक: उमेदवार मिलन प्रधान यांच्याबाबत कोलकाता उच्च न्यायालय; पक्षांतरविरोधी नोटिसापोटनिवडणूक ६ ऑक्टोबरला असून मतमोजणी ९ ऑक्टोबरला आहे. तृणमूल काँग्रेस सोडलेल्या २० खासदारांना अध्यक्ष ओम बिर्ला यांनी बजावलेल्या अपात्रता नोटिसांवर निर्णय प्रलंबित आहे, आणि त्यांनी आणखी चार आठवडे मागितले आहेत. आयएसएफचे "लिफाफा" चिन्ह बदलून "कपाट" देण्याच्या भारतीय निवडणूक आयोगाच्या निर्णयाला पक्ष आव्हान देत आहे.
जीएस२ — राज्यव्यवस्था: निवडणूक आचरण, भारतीय निवडणूक आयोगनागाव लोकसभा पोटनिवडणूक (६ ऑक्टोबर): भाजप-काँग्रेस संघर्ष; काँग्रेसची निवडणूक आयोगावर टीकाप्रद्युत बोरदोलोई यांनी काँग्रेस सोडून एप्रिल २०२६ मध्ये भाजपच्या तिकिटावर दिसपूर विधानसभेची जागा जिंकल्यामुळे ही जागा रिक्त झाली. ताफ्यावरील हल्ल्याची स्वतंत्र चौकशी व्हावी, अशी काँग्रेसची मागणी आहे.
जीएस२ — राज्यव्यवस्था: मतदार याद्या, नागरिकत्वसोनिया गांधी यांच्या १९८० च्या मतदार यादीतील नोंदीच्या तक्रारीवर दिल्ली न्यायालयचौकशी करण्यास दंडाधिकाऱ्यांनी दिलेला नकार न्यायालयाने रद्द केला आणि कारणासह आदेशासाठी प्रकरण परत पाठवले. भाजप अनुच्छेद ३२६ आणि लोकप्रतिनिधित्व अधिनियमाचा दाखला देतो आणि याचा संबंध विशेष सखोल पुनरीक्षण (एसआयआर) वादाशी जोडतो.
जीएस२ — राज्यव्यवस्था: निवडणूक राजकारणउत्तर प्रदेशातील दलित मतदारांचा प्रभावबसपाचा मतांचा वाटा ३०.४% (२००७) वरून १२.८% (२०२२) पर्यंत घसरला. बिगर-जाटव दलितांमध्ये भाजप/एनडीएला असलेला पाठिंबा १२% (२००२) वरून ४०% (२०२२) वर गेला, आणि २०२२ मध्ये काँग्रेसला ४% होता. २०२७ च्या विधानसभा निवडणुका येऊ घातल्या आहेत.
जीएस२ — राज्यव्यवस्था: समान नागरी संहिता, आदिवासी प्रथागत कायदामिझोरममधील समान नागरी संहितेबाबत भाजप आमदाराचे मतमिझोरम विधानसभेने फेब्रुवारी २०२३ मध्ये समान नागरी संहितेला विरोध करणारा ठराव मंजूर केला. बिगर-आदिवासींशी विवाह केलेल्या मिझो महिलांचे संरक्षण यामुळे होऊ शकते, असा युक्तिवाद भाजप आमदार के. ह्राह्मो करतात.
जीएस२ — प्रशासन/समाज: सेन्सॉरशिप, केंद्रशासित प्रदेश प्रशासनजम्मू-काश्मीर: महाविद्यालयीन ग्रंथालयांतून ४,८१२ पुस्तके मागे घेतलीजुलैपासून २१.८१ लाख पुस्तकांची तपासणी झाली, आणि मागे घेतलेल्यांपैकी ५१८ ही बंदी घातलेली पुस्तके होती. १,७५२ पुस्तके तज्ज्ञ तपासणीसाठी पाठवण्यात आली.
जीएस२ — राज्यव्यवस्था: ईडी/पीएमएलए, पोलिसांची स्वायत्ततासीएमआरएल-एक्झालॉजिक लाच प्रकरणात केरळमच्या माजी मुख्यमंत्र्यांची चौकशीगृहमंत्र्यांनी विजय मदनलाल चौधरी (पीएमएलएच्या कलम ६६(२) अंतर्गत ईडीने दिलेली माहिती) आणि ललिता कुमारी (२०१३, एफआयआरपूर्वी प्राथमिक चौकशी) यांचा दाखला दिला. चौकशीचे स्वरूप राज्य पोलीस प्रमुख ठरवतात. सीएमआरएलच्या "खतावणीत" नाव आलेल्या मंत्र्यांची चौकशी व्हावी, अशी सीपीआय(एम)ची मागणी आहे.
जीएस२ — सामाजिक न्याय: जातीय भेदभाव, उच्च शिक्षणआयआयटी-मुंबईचा विद्यार्थी साहिल वाकोडे याचा मृत्यू; आत्महत्येची आकडेवारी दडवल्याचा काँग्रेसचा आरोपएफआयआरमध्ये आत्महत्येस प्रवृत्त करणे आणि अनुसूचित जाती व अनुसूचित जमाती (अत्याचार प्रतिबंध) अधिनियमाचा उल्लेख आहे. एका वृत्तानुसार पाच वर्षांत आयआयटीच्या ५३ विद्यार्थ्यांनी आत्महत्या केली, त्यांपैकी ५०% हून अधिक अनुसूचित जाती/जमाती/इतर मागासवर्गातील होते.
जीएस२ — सामाजिक न्यायअनुसूचित जाती/जमातींच्या लैंगिक अत्याचारपीडितांना 'ग्रीन चॅनेल' भरपाईचे तेलंगणाच्या मुख्यमंत्र्यांचे आदेशअनुसूचित जाती व अनुसूचित जमाती (अत्याचार प्रतिबंध) अधिनियम, १९८९ अंतर्गतच्या राज्यस्तरीय दक्षता व देखरेख समितीच्या बैठकीत हे आदेश देण्यात आले.
जीएस२ — प्रशासन/सामाजिक न्याय: महिला सुरक्षादिल्ली: पोलीस असल्याचे भासवणाऱ्या पुरुषांकडून अल्पवयीन मुलीवर सामूहिक बलात्कारएफआयआरमध्ये भारतीय न्याय संहिता आणि पॉक्सो कायद्याची कलमे ६ व १७ लावली आहेत. दिल्ली महिला आयोगाने स्वतःहून दखल घेतली, आणि उपराज्यपालांनी महिला-केंद्रित "पिंक फोर्स"चे निर्देश दिले.
जीएस२ — प्रशासन: कायदा-सुव्यवस्था, महिला सुरक्षा, पोलीस चकमकीबिहारमधील जमुई छळ प्रकरण: अटका; तेजस्वी यांची मुख्यमंत्र्यांच्या राजीनाम्याची मागणीमुख्य आरोपीसह पाच जणांना अटक झाली; पोलीस चकमकीत मुख्य आरोपीच्या पायात गोळी लागली.
जीएस२ — आरोग्य/आपत्ती व्यवस्थापन: अग्निसुरक्षातेलंगणातील आदिलाबाद रुग्णालयाच्या एसएनसीयूमध्ये आगीत तीन अर्भकांचा मृत्यूप्राथमिक कारण एसीमधील शॉर्टसर्किट आहे. मुख्यमंत्र्यांनी चौकशीचे आणि राज्यातील रुग्णालयांतील अग्निसुरक्षा अधिक मजबूत करण्याचे आदेश दिले.
जीएस२ — प्रशासन: नगरनियोजन, उत्तरदायित्वभारतातील नागरी पायाभूत सुविधांचे ढासळणेअनधिकृत बांधकामांकडे दुर्लक्ष करणाऱ्या अधिकाऱ्यांनाही मालकांसारखेच परिणाम भोगावे लागावेत, असा संपादकीयाचा युक्तिवाद आहे. त्यात २०२५ मधील गोव्यातील बार आगीचा दाखला देत, दिल्लीतील अनधिकृत वसाहतींना नगरनियोजन नियमांतून सूट असल्याकडे लक्ष वेधले आहे.
जीएस१ — कला व संस्कृती७२व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये राष्ट्रपती मुर्मूअनंत नाग यांना दादासाहेब फाळके पुरस्कार मिळाला आणि अनुच्छेद ३७० ला सर्वोत्कृष्ट कथाचित्रपटाचा पुरस्कार मिळाला. राष्ट्रपतींनी कलाकारांना हानिकारक उत्पादनांचे समर्थन न करण्याचे आवाहन केले आणि परीक्षक मंडळांत अधिक महिला असाव्यात, असे आवाहन केले.