ఇతర చట్టబద్ధ, కార్యనిర్వాహక సంస్థలు: NIA, NDMA, భారత బార్ కౌన్సిల్, లా కమిషన్, నియోజకవర్గాల పునర్విభజన కమిషన్, ఈశాన్య మండలి
అనేక ముఖ్యమైన సంస్థలను రాజ్యాంగం కాకుండా పార్లమెంటు చట్టం (చట్టబద్ధ సంస్థలు) లేదా కార్యనిర్వాహక ఉత్తర్వు (చట్టబద్ధం కాని సంస్థలు) ఏర్పాటు చేస్తాయి. ఈ టాపిక్ ఆరు సంస్థలను వివరిస్తుంది; ప్రతి ఒక్కటి వేర్వేరు అవసరాన్ని తీరుస్తుంది: ఉగ్రవాదంపై పోరాటం (NIA), విపత్తుల నిర్వహణ (NDMA), న్యాయవాదుల నియంత్రణ (భారత బార్ కౌన్సిల్), చట్టాల సంస్కరణ (లా కమిషన్), నియోజకవర్గాల సరిహద్దుల నిర్ణయం (నియోజకవర్గాల పునర్విభజన కమిషన్), ఈశాన్య ప్రాంత ప్రణాళిక (ఈశాన్య మండలి).
| సంస్థ | చట్టపరమైన ఆధారం | స్వభావం | అధిపతి | నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ |
|---|---|---|---|---|
| జాతీయ దర్యాప్తు సంస్థ (National Investigation Agency, NIA) | NIA చట్టం, 2008 | చట్టబద్ధ దర్యాప్తు, ప్రాసిక్యూషన్ సంస్థ | డైరెక్టర్ జనరల్ (కేంద్రం నియమిస్తుంది) | హోం వ్యవహారాలు |
| జాతీయ విపత్తు నిర్వహణ అథారిటీ (National Disaster Management Authority, NDMA) | విపత్తు నిర్వహణ చట్టం, 2005 | చట్టబద్ధ అత్యున్నత విధాన సంస్థ | ప్రధానమంత్రి (పదవిరీత్యా చైర్పర్సన్) | హోం వ్యవహారాలు |
| భారత బార్ కౌన్సిల్ (Bar Council of India, BCI) | న్యాయవాదుల చట్టం, 1961 | న్యాయవాదులను నియంత్రించే చట్టబద్ధ, స్వయంప్రతిపత్తి సంస్థ | కౌన్సిల్ ఎన్నుకునే చైర్మన్ | న్యాయ, చట్ట మంత్రిత్వ శాఖ (న్యాయ వ్యవహారాల విభాగం) |
| భారత లా కమిషన్ (Law Commission of India) | ప్రభుత్వ ఉత్తర్వు, ప్రతి మూడేళ్లకు పునరుద్ధరణ | చట్టబద్ధం కాని, సలహా సంస్థ | చైర్పర్సన్ (సాధారణంగా పదవీ విరమణ చేసిన న్యాయమూర్తి) | న్యాయ, చట్ట మంత్రిత్వ శాఖ (న్యాయ వ్యవహారాల విభాగం) |
| నియోజకవర్గాల పునర్విభజన కమిషన్ (Delimitation Commission) | ప్రతి ప్రక్రియకు ఆమోదించే పునర్విభజన చట్టం (అధికరణలు 82, 170) | చట్టబద్ధ సంస్థ, ప్రతి ప్రక్రియకు ఏర్పాటు చేస్తారు | పదవిలో ఉన్న లేదా పదవీ విరమణ చేసిన సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి | న్యాయ, చట్ట మంత్రిత్వ శాఖ |
| ఈశాన్య మండలి (North Eastern Council, NEC) | NEC చట్టం, 1971 | చట్టబద్ధ సంస్థ; సలహా సంస్థ, 2002 నుంచి ప్రాంతీయ ప్రణాళికా సంస్థ | కేంద్ర హోం మంత్రి (2018 నుంచి నామినేట్ చేసిన అధ్యక్షుడు) | ఈశాన్య ప్రాంత అభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ (DoNER) |
పరీక్ష సూచన: ఈ జాబితాలో లా కమిషన్ మాత్రమే చట్టబద్ధం కాని సంస్థ. మిగతావన్నీ పార్లమెంటు చట్టంపై ఆధారపడతాయి; ఈ ఆరింటిలో ఏదీ రాజ్యాంగబద్ధ సంస్థ కాదు.
ఆధారం: NCERT, ప్రామాణిక పాఠ్యపుస్తకాలు; BrainParrot బృందం సమీక్షించింది. మా నోట్స్ ఎలా తయారవుతాయి
- 1. 1. జాతీయ దర్యాప్తు సంస్థ (NIA)
- 2. 2. జాతీయ విపత్తు నిర్వహణ అథారిటీ (NDMA)
- 3. 3. భారత బార్ కౌన్సిల్ (BCI)
- 4. 4. భారత లా కమిషన్
- 5. 5. నియోజకవర్గాల పునర్విభజన కమిషన్
- 6. 6. ఈశాన్య మండలి (NEC)
- 7. మెయిన్స్ కోసం: విశ్లేషణ
- 8. త్వరిత పునశ్చరణ
- 9. సాధారణ పరీక్షా ఉచ్చులు
1. జాతీయ దర్యాప్తు సంస్థ (NIA)
1.1 ఇది ఎందుకు ఏర్పడింది
26/11 ముంబై దాడులు (నవంబర్ 2008) ఉగ్రవాద నెట్వర్క్లు రాష్ట్ర, దేశ సరిహద్దులను దాటుతాయని, ఆయుధాలు, మాదక ద్రవ్యాల స్మగ్లింగ్తో, నకిలీ కరెన్సీతో కలిసిపోతాయని చూపాయి; ఇవి ఏ ఒక్క రాష్ట్ర పోలీసుల పరిధికీ అందవు. రెండో పరిపాలనా సంస్కరణల కమిషన్ (Second Administrative Reforms Commission), ఇతర నిపుణ సంస్థలు జాతీయ స్థాయి ప్రభావాలు ఉన్న నేరాలకు కేంద్ర సంస్థను ఏర్పాటు చేయాలని కోరాయి.
పార్లమెంటు జాతీయ దర్యాప్తు సంస్థ చట్టం, 2008ను (National Investigation Agency Act) (2008లో 34వ చట్టం) ఆమోదించింది; దీనికి రాష్ట్రపతి 31 డిసెంబర్ 2008న సమ్మతి ఇచ్చారు. NIA అదే రోజున ఉనికిలోకి వచ్చింది.
1.2 నిర్మాణం
- నియంత్రణ: ప్రధాన కార్యాలయం న్యూఢిల్లీలో ఉంది; కేంద్ర ప్రభుత్వ పర్యవేక్షణలో (సెక్షన్ 4), హోం మంత్రిత్వ శాఖ ద్వారా పనిచేస్తుంది.
- అధిపతి: కేంద్రం నియమించే డైరెక్టర్ జనరల్; ఆయనకు రాష్ట్ర డైరెక్టర్ జనరల్ ఆఫ్ పోలీస్ అధికారాలు ఉంటాయి (సెక్షన్ 4(2)). సదానంద్ వసంత్ దాతే తర్వాత రాకేశ్ అగర్వాల్ 14 జనవరి 2026న DGగా నియమితులయ్యారు (పదవీకాలం 31 ఆగస్టు 2028 వరకు).
- పోలీసు అధికారాలు: NIA అధికారులకు భారతదేశమంతటా పోలీసు అధికారాలు ఉంటాయి (సెక్షన్ 3(2)); సబ్-ఇన్స్పెక్టర్ హోదా లేదా అంతకంటే పై హోదా ఉన్నవారు ఏ పోలీస్ స్టేషన్కైనా ఇన్ఛార్జ్ అధికారిగా వ్యవహరించవచ్చు (సెక్షన్ 3(3)).
- విభాగాలు: ఉగ్రవాద నిధులకు, నకిలీ భారత కరెన్సీ నోట్లకు నోడల్ అయిన ఉగ్రవాద నిధులు, నకిలీ కరెన్సీ (Terror Funding and Fake Currency, TFFC) సెల్.
- రాష్ట్రాలు అన్ని విధాలా సహాయ సహకారాలు అందించాలి (సెక్షన్ 9).
1.3 విధులు, లక్ష్యదృష్టి
NIA చట్టంలోని షెడ్యూల్లో పేర్కొన్న చట్టాల కింద నేరాలను దర్యాప్తు చేస్తుంది, ప్రాసిక్యూట్ చేస్తుంది; ఉగ్రవాద నిరోధక సమాచారాన్ని సేకరించి కేంద్ర, రాష్ట్ర సంస్థలతో పంచుకుంటుంది. దీని లక్ష్యదృష్టి (vision): అంతర్జాతీయ ప్రమాణాలు గల వృత్తి నైపుణ్య సంస్థగా ఉండటం, ఉగ్రవాదానికి సంబంధించిన సమస్త సమాచార భాండాగారం కావడం.
1.4 అధికార పరిధి, షెడ్యూల్
NIA భారతదేశ సార్వభౌమత్వం, భద్రత, సమగ్రతను, రాజ్య భద్రతను, విదేశీ రాజ్యాలతో స్నేహ సంబంధాలను దెబ్బతీసే నేరాలను, అంతర్జాతీయ ఒప్పందాలను, ఐక్యరాజ్యసమితి తీర్మానాలను అమలు చేసే చట్టాల కింద నేరాలను చూస్తుంది.
షెడ్యూల్లో చట్టవిరుద్ధ కార్యకలాపాల (నిరోధక) చట్టం, 1967 (UAPA), అణుశక్తి చట్టం, 1962, హైజాకింగ్ నిరోధక చట్టం, 2016, సార్క్ ఒడంబడిక (ఉగ్రవాద అణచివేత) చట్టం, 1993, సామూహిక విధ్వంసక ఆయుధాల చట్టం, 2005, ఇతర చట్టాలు, రాజ్యానికి వ్యతిరేకమైన శిక్షాస్మృతి నేరాలు ఉన్నాయి. 2019 సవరణ పేలుడు పదార్థాల చట్టం, 1908ను, మానవ అక్రమ రవాణాను, నకిలీ కరెన్సీని, నిషిద్ధ ఆయుధాలను, సైబర్-ఉగ్రవాదాన్ని (ఐటీ చట్టం సెక్షన్ 66F) చేర్చింది.
1.5 కేసు NIAకి ఎలా చేరుతుంది: ఏకకాలిక అధికార పరిధి
NIA రాష్ట్ర పోలీసులను భర్తీ చేయదు. చట్టం ఏకకాలిక అధికార పరిధిని (concurrent jurisdiction) సృష్టిస్తుంది (సెక్షన్ 6):
- షెడ్యూల్డ్ నేరంపై FIRను వెంటనే రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి నివేదిస్తారు; అది దాన్ని కేంద్రానికి పంపుతుంది.
- పదిహేను రోజుల్లో అది NIAకి తగిన కేసు అవునో కాదో కేంద్రం నిర్ణయిస్తుంది; తగినదైతే NIAని దర్యాప్తు చేయమని ఆదేశిస్తుంది. కేంద్రం స్వయంగా (suo motu) కూడా చర్య తీసుకోవచ్చు.
- అప్పటివరకు రాష్ట్ర పోలీసులు కొనసాగించాలి; NIAని ఆదేశించిన తర్వాత వారు ఆపివేసి రికార్డులను అప్పగిస్తారు.
కేంద్రం ఆమోదంతో NIA కేసును రాష్ట్రానికి తిరిగి బదిలీ చేయవచ్చు (సెక్షన్ 7), సంబంధిత నేరాలను కూడా దర్యాప్తు చేయవచ్చు (సెక్షన్ 8); షెడ్యూల్డ్ నేరాలపై రాష్ట్రానికి ఉన్న సొంత అధికారం మిగతా విషయాల్లో రక్షితం (సెక్షన్ 10).
ప్రత్యేక న్యాయస్థానాలు. NIA కేసులను ప్రత్యేక న్యాయస్థానాలు (Special Courts) మాత్రమే విచారిస్తాయి (సెక్షన్ 13). 2019 నుంచి కేంద్రం (సెక్షన్ 11), రాష్ట్రాలు (సెక్షన్ 22) సెషన్స్ కోర్టులను ప్రత్యేక న్యాయస్థానాలుగా నియమిస్తున్నాయి. డిసెంబర్ 2024 నాటికి 51 NIA ప్రత్యేక న్యాయస్థానాలు ఉన్నాయి. అప్పీళ్లు హైకోర్టులోని ఇద్దరు న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనానికి వెళ్తాయి (సెక్షన్ 21). మే 2026లో విచారణలు పేరుకుపోయిన చోట NIA కేసులకే ప్రత్యేకించిన న్యాయస్థానాలు ఏర్పాటు చేయాలని సుప్రీంకోర్టు ఆదేశించింది (ఒక హైకోర్టు ప్రాంతంలో పెండింగ్ విచారణలు 15 దాటితే రెండు న్యాయస్థానాలు, 25 దాటితే మూడు).
1.6 NIA (సవరణ) చట్టం, 2019
| మార్పు | ప్రభావం |
|---|---|
| విదేశాల్లో నేరాలు | ఈ చట్టం భారత పౌరులపై లేదా భారత ప్రయోజనాలను దెబ్బతీసేలా భారత్ వెలుపల జరిగే షెడ్యూల్డ్ నేరాలకు వర్తిస్తుంది (సెక్షన్ 1(2)(d)); NIA అధికారులకు విదేశాల్లో పోలీసు అధికారాలు ఉంటాయి, అయితే అవి ఒడంబడికలకు, ఆ దేశ చట్టానికి లోబడి ఉంటాయి (సెక్షన్ 3(2)) |
| విదేశాల నుంచి కేసులు | భారత్ వెలుపల జరిగిన షెడ్యూల్డ్ నేరాన్ని భారత్లో జరిగినట్లుగా నమోదు చేసి దర్యాప్తు చేయమని కేంద్రం NIAని ఆదేశించవచ్చు; న్యూఢిల్లీలోని ప్రత్యేక న్యాయస్థానానికి అధికార పరిధి ఉంటుంది (సెక్షన్ 6(8), (9)) |
| ప్రత్యేక న్యాయస్థానాలు, కొత్త నేరాలు | సెషన్స్ కోర్టులను ప్రత్యేక న్యాయస్థానాలుగా నియమించడం; కొత్త షెడ్యూల్డ్ నేరాలు (§1.4, §1.5) |
1.7 NIA, సమాఖ్య విధానం
పోలీసు, శాంతిభద్రతలు రాష్ట్ర అంశాలు. రాష్ట్ర సమ్మతి లేకుండా కేసును స్వాధీనం చేసుకోగల సంస్థ దీన్ని బలహీనపరుస్తుందని విమర్శకులు వాదిస్తారు; దీనికి భిన్నంగా CBIకి రాష్ట్ర సమ్మతి అవసరం (పారదర్శకత, అవినీతి నిరోధక సంస్థలు చూడండి).
| అంశం | NIA | CBI |
|---|---|---|
| చట్టపరమైన ఆధారం | NIA చట్టం, 2008 (చట్టబద్ధం) | అధికారాలు DSPE చట్టం, 1946 నుంచి |
| మంత్రిత్వ శాఖ | హోం వ్యవహారాలు | సిబ్బంది |
| రాష్ట్రంలోకి ప్రవేశం | కేంద్రం ఆదేశిస్తుంది; రాష్ట్ర సమ్మతి అవసరం లేదు | రాష్ట్ర సమ్మతి అవసరం (DSPE చట్టం సెక్షన్ 6) |
జనవరి 2020లో ఛత్తీస్గఢ్ సుప్రీంకోర్టులో అధికరణ 131 దావా దాఖలు చేసింది; NIA చట్టానికి వ్యతిరేకంగా ఒక రాష్ట్రం వేసిన మొదటి దావా ఇది. ఈ చట్టం దర్యాప్తు చేసే రాష్ట్రాల అధికారాన్ని తొలగిస్తోందని, కేంద్రానికి "విచక్షణాత్మక, ఏకపక్ష అధికారాలు" ఇస్తోందని అది వాదించింది. నవంబర్ 2026 నాటికి దీనిపై తుది తీర్పు వచ్చినట్లు నివేదికలు లేవు. ఉగ్రవాదం జాతీయ భద్రతకు ముప్పు అని, రాష్ట్ర అధికారాలు మిగిలే ఉన్నాయని మద్దతుదారులు సమాధానమిస్తారు (సెక్షన్లు 6(7), 10, 7).
ఉచితంగా సైన్ అప్ చేసి ఈ నోట్లోని ప్రతి విభాగం చదవండి, అంశానికి సంబంధించిన MCQలతో సాధన చేయండి, ఫ్లాష్కార్డులతో పునశ్చరణ చేయండి.
ఉచితంగా మొదలుపెట్టండి