BrainParrot

కాంగ్రెస్ డీలిమిటేషన్‌పై నాలుగు అంశాల సూత్రం ప్రతిపాదన; ఇండియా కూటమి అంగీకరించిందని వెల్లడి

GS2పూర్తి నోట్ప్రచురణ:

మూలం: ది హిందూ, 21 నవంబర్, 2026

సారాంశం

  • డీలిమిటేషన్ (నియోజకవర్గాల పునర్విభజన) సమస్యను అన్ని పార్టీలతో సంప్రదింపుల ద్వారా పరిష్కరించాలని పార్టీ కోరుకుంటోందని కాంగ్రెస్ ప్రధాన కార్యదర్శి జైరామ్ రమేశ్ అన్నారు. ప్రతిపక్షాన్ని భాగస్వామిని చేసేందుకు ప్రభుత్వం ఎలాంటి ప్రయత్నమూ చేయలేదని ఆయన ఆరోపించారు.
  • ఆయన నాలుగు అంశాల సూత్రాన్ని ప్రతిపాదించారు. ఇండియా కూటమిలోని అన్ని పార్టీలు ఒకే అభిప్రాయంతో ఉన్నాయని చెప్పారు. లోక్‌సభ స్థానాల సంఖ్యలో ఏ మార్పునైనా వ్యతిరేకించే తీర్మానంలో డీఎంకే భాగస్వామి అని ఆయన తెలిపారు.
  • త్వరగా ఏకాభిప్రాయం అవసరమని ఆయన అన్నారు. వచ్చే ఏడాది ఆరంభంలో వెలువడనున్న ప్రస్తుత జనగణన ఫలితాల తర్వాత డీలిమిటేషన్ జరుగుతుంది. దీనివల్ల జనాభా పెరుగుదలను అదుపు చేసిన దక్షిణ రాష్ట్రాలకు నష్టం జరగవచ్చు.

UPSC ప్రాసంగికత: ప్రాసంగికత: ✅ జీఎస్౨ — పాలిటీ: డీలిమిటేషన్, సమాఖ్య విధానం, మహిళా రిజర్వేషన్, ప్రాతినిధ్యం

ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు

  • అధికరణ ౮౨: పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా ప్రతి జనగణన తర్వాత లోక్‌సభ స్థానాల కేటాయింపు, నియోజకవర్గాల విభజన సర్దుబాటు.
  • అధికరణ ౮౧: లోక్‌సభ స్వరూపం (గరిష్ఠం ౫౫౦). అధికరణ ౧౭౦: శాసనసభల స్వరూపం, ప్రాదేశిక నియోజకవర్గాలు.
  • ౪౨వ సవరణ, ౧౯౭౬ (స్తంభన); ౮౪వ సవరణ, ౨౦౦౧ (స్తంభన పొడిగింపు); ౮౭వ సవరణ, ౨౦౦౩ (సరిహద్దులకు ౨౦౦౧ జనగణన).
  • లోక్‌సభ స్థానాల సంఖ్య ౧౯౭౧ జనగణన ఆధారంగా స్తంభింపజేయబడింది.
  • డీలిమిటేషన్ కమిషన్ ఉత్తర్వులకు చట్టబద్ధ శక్తి ఉంటుంది; వాటిని కోర్టులో సవాలు చేయలేరు.
  • రాజ్యాంగ (౧౦౬వ సవరణ) చట్టం, ౨౦౨౩: లోక్‌సభ, శాసనసభల్లో మహిళలకు మూడో వంతు రిజర్వేషన్.
  • ప్రస్తుతం లోక్‌సభ సభ్యుల సంఖ్య ౫౪౩.

గణాంకాలు, వివరాలు

  • కాంగ్రెస్ నాలుగు అంశాల సూత్రం:
  • లోక్‌సభ ప్రస్తుత బలమైన ౫౪౩ స్థానాలను కొనసాగించడం.
  • ప్రస్తుత రాష్ట్రాల వారీ స్థానాల పంపిణీని కొనసాగించడం.
  • ప్రస్తుత స్థానాల్లో మూడో వంతును (వ్యాసంలో ౧౮౨గా పేర్కొన్నారు) మహిళలకు రిజర్వ్ చేయడం.
  • ఈ మూడు ఏర్పాట్లపైనా ౨౫ ఏళ్ల స్తంభన విధించడం.
  • జనగణన ఫలితాలు వచ్చే ఏడాది ఆరంభంలో వెలువడనున్నాయి. అధికరణ ౮౨ "అమల్లోకి వస్తుంది" అని, ఆ తర్వాత డీలిమిటేషన్ జరుగుతుందని, దాని వల్ల జనాభా నియంత్రణలో పురోగతి సాధించిన దక్షిణ రాష్ట్రాలకు నష్టం కలగవచ్చని శ్రీ రమేశ్ అంటున్నారు.
  • తాము డీలిమిటేషన్‌కే వ్యతిరేకం కాదని, అయితే ఈ ప్రక్రియ ఏ రాష్ట్రానికీ నష్టం కలిగించకూడదని కాంగ్రెస్ చెబుతోంది.
  • ఇండియా కూటమిలోని అన్ని పార్టీలు ఒకే అభిప్రాయంతో ఉన్నాయనే వాదన ఉంది. లోక్‌సభ స్థానాల సంఖ్యలో ఏ మార్పునైనా వ్యతిరేకించే తీర్మానంలో డీఎంకే భాగస్వామి.
  • ప్రతిపక్షంతో ప్రభుత్వం "ఎలాంటి అర్థవంతమైన చర్చలూ ప్రారంభించలేదు", అందుకే కాంగ్రెస్ సంప్రదింపులు కోరుతోంది.

స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం

రాజ్యాంగం లోక్‌సభ ప్రాతినిధ్యాన్ని జనాభాతో ముడిపెట్టింది. ప్రతి జనగణన తర్వాత స్థానాలను సర్దుబాటు చేయాలి (అధికరణలు ౮౧–౮౨; శాసనసభలకు అధికరణ ౧౭౦). జనాభా పెరుగుదలను అదుపు చేసిన రాష్ట్రాలు స్థానాలు కోల్పోకుండా ఉండేందుకు ఈ సంఖ్యలను ౧౯౭౬ తర్వాత, మళ్లీ ౨౦౦౧లో స్తంభింపజేశారు. ఇప్పుడు ఆ స్తంభన ముగుస్తోంది. దీంతో "ఒక వ్యక్తి, ఒక ఓటు, ఒక విలువ" సూత్రానికీ, జనాభా నియంత్రణలో విజయం సాధించిన రాష్ట్రాలకు సమాఖ్య న్యాయానికీ మధ్య ఘర్షణ మళ్లీ ముందుకొచ్చింది. మహిళా రిజర్వేషన్ రెండో పొరను జోడిస్తోంది. స్థానాల రిజర్వేషన్, వాటి సంఖ్య నిర్ణయం డీలిమిటేషన్‌పై ఆధారపడతాయి. అందుకే ఈ రెండు అంశాలూ రాజకీయంగా ముడిపడి ఉన్నాయి.

సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౨ – పాలిటీ: పార్లమెంటు, రాజ్యాంగం (అధికరణలు ౮౧, ౮౨, ౧౭౦, ౩౩౦–౩౩౨); సమాఖ్య విధానం; జీఎస్౧ – సమాజం: మహిళా సాధికారత; జనాభా విధానం.

నేపథ్యం

డీలిమిటేషన్, అధికరణ ౮౨

మహిళా రిజర్వేషన్ (నారీ శక్తి వందన్ అధినియమ్, ౨౦౨౩)

అదనపు నేపథ్యం

  • ౨౦౨౬ శాసన ప్రయత్నం (ఇప్పుడు వీగిపోయింది):
    • రాజ్యాంగ (౧౩౧వ సవరణ) బిల్లు, ౨౦౨౬ లోక్‌సభ గరిష్ఠ పరిమితిని ౫౫౦ నుంచి ౮౫౦కు పెంచాలని ప్రతిపాదించింది (రాష్ట్రాల నుంచి గరిష్ఠంగా ౮౧౫, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల నుంచి గరిష్ఠంగా ౩౫). ౨౦౨౬ తర్వాత జరిగే మొదటి జనగణనతో తదుపరి డీలిమిటేషన్‌ను ముడిపెట్టే అధికరణ ౮౨ నిబంధనను అది తొలగించేది. అలాగే డీలిమిటేషన్ వెంటనే మహిళా రిజర్వేషన్ అమల్లోకి వచ్చేలా అధికరణ ౩౩౪ఏను సవరించేది.
    • దీనికి అనుబంధంగా ఉన్న డీలిమిటేషన్ బిల్లు, ౨౦౨౬ డీలిమిటేషన్ చట్టం, ౨౦౦౨ స్థానంలో వచ్చేది. తాజాగా ప్రచురితమైన జనగణన (౨౦౧౧ జనగణన)ను ఆధారంగా తీసుకునేది.
    • రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లును ౨౦౨౬ ఏప్రిల్ ౧౬న లోక్‌సభలో ప్రవేశపెట్టారు. రాజ్యాంగ సవరణకు అవసరమైన మూడింట రెండొంతుల మెజారిటీ రాకపోవడంతో ౨౦౨౬ ఏప్రిల్ ౧౭న అది వీగిపోయింది. తర్వాత డీలిమిటేషన్ బిల్లును, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల చట్టాల (సవరణ) బిల్లును ఉపసంహరించారు.
    • జనగణన ఫలితాలు రాకముందే అన్ని పార్టీల ఏకాభిప్రాయం కావాలని కాంగ్రెస్ కోరడానికి ఇదే నేపథ్యం.
  • బిల్లును ఎందుకు వ్యతిరేకించారు: ౨౦౧౧ జనగణనను ఆధారంగా తీసుకుంటే దక్షిణ, ఈశాన్య రాష్ట్రాల ప్రాతినిధ్యం అసమానంగా తగ్గుతుందని దానిని వ్యతిరేకించారు. ప్రస్తుత సభ సంఖ్యతో చూస్తే తమిళనాడు ౩౯ నుంచి ౩౨కు, కేరళ ౨౦ నుంచి ౧౫కు తగ్గుతాయని పీఆర్ఎస్ ఉదాహరించింది. ఉత్తరప్రదేశ్ ౮౦ నుంచి ౮౯కు, బిహార్ ౪౦ నుంచి ౪౬కు, రాజస్థాన్ ౨౫ నుంచి ౩౦కు పెరుగుతాయి. ౮౫౦ స్థానాల సభలో ఏ రాష్ట్రమూ ప్రస్తుత స్థానాల సంఖ్యను కోల్పోదని కేంద్రం బదులిచ్చింది.
  • కాలపట్టిక అంశం: ప్రస్తుత జనగణన ప్రామాణిక తేదీ ౨౦౨౭ మార్చి ౧ అని పీఆర్ఎస్ పేర్కొంది.
  • ఓటర్ల సమతుల్యతలో అంతరం: కేరళలో ఒక ఎంపీ సుమారు ౧౪ లక్షల ఓటర్లకు ప్రాతినిధ్యం వహిస్తుండగా, ఉత్తరప్రదేశ్ లేదా బిహార్‌లో సుమారు ౧౯ లక్షల మందికి వహిస్తారని వివరణాత్మక విశ్లేషణలు చెబుతున్నాయి.

మెయిన్స్ కోణాలు

  • ప్రాతినిధ్యం – సమాఖ్య న్యాయం: జనాభా ఆధారిత పునఃకేటాయింపు ఓటర్ల సమతుల్యతను మెరుగుపరుస్తుంది. అదే సమయంలో జనాభా నియంత్రణ కారణంగా ఫలితంగా శిక్షకు గురవుతున్న దక్షిణ రాష్ట్రాల సాపేక్ష ప్రాధాన్యాన్ని తగ్గిస్తుంది. స్థానాలనూ, రాష్ట్రాల వాటానూ ౨౫ ఏళ్లు స్తంభింపజేయడం కాంగ్రెస్ సమాధానం.
  • మహిళా రిజర్వేషన్: ఈ సూత్రం సభ సంఖ్యను పెంచకుండానే ప్రస్తుత స్థానాల్లో మూడో వంతును మహిళలకు రిజర్వ్ చేస్తుంది. మహిళా రిజర్వేషన్‌ను జనాభా ఆధారిత పునఃకేటాయింపు నుంచి వేరు చేస్తుంది.
  • ప్రక్రియలో లోపం: ప్రతిపక్షంతో అర్థవంతంగా చర్చించే ప్రయత్నం ప్రభుత్వం చేయలేదని కాంగ్రెస్ అంటోంది. సమాఖ్య ఒప్పందానికి సంబంధించిన అంశంలో అన్ని పార్టీల ప్రక్రియ లేకపోవడం అపనమ్మకాన్ని పెంచుతుంది. మూడింట రెండొంతుల మెజారిటీ లేక ౨౦౨౬ ఏప్రిల్‌లో రాజ్యాంగ సవరణ వీగిపోవడం, ఏకాభిప్రాయం లేకుండా ముందుకెళ్లడం ఎంత కష్టమో చూపిస్తుంది.
  • ఏకాభిప్రాయ రాజకీయాలు: ఇండియా కూటమి ఐక్యంగా ఉందనే వాదన, డీఎంకే తీర్మానం ప్రాంతీయ పార్టీలు ఉత్తర–దక్షిణ అక్షంపై సమీకృతమవుతున్నట్లు చూపుతున్నాయి. డీలిమిటేషన్ రాష్ట్రాల మధ్య చీలికగా మారే ప్రమాదం ఉంది.
  • ప్రత్యామ్నాయాలు: చర్చలో ఉన్న ఎంపికల్లో అన్ని రాష్ట్రాలకూ సభను దామాషా ప్రకారం సమానంగా విస్తరించడం ఒకటి, దీనివల్ల ఏ రాష్ట్ర సాపేక్ష వాటా తగ్గదు. ప్రాతినిధ్యంలో ఆర్థిక తోడ్పాటును కూడా పరిగణించాలని దక్షిణ రాష్ట్రాలు వాదిస్తున్నాయి. కాంగ్రెస్ బదులుగా "ఏ మార్పూ వద్దు" మార్గాన్ని తీసుకుంటోంది.
  • ముందుకు మార్గం: జనగణన ఫలితాలు వెలువడకముందే సంప్రదింపులు, పారదర్శకమైన కేటాయింపు సూత్రం, జనాభాను స్థిరీకరించిన రాష్ట్రాలకు రక్షణలు.

సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న

**జీఎస్౨, ౧౫ మార్కులు:** "జనాభా ఆధారిత డీలిమిటేషన్ జనాభా నియంత్రణలో విజయం సాధించిన రాష్ట్రాలను శిక్షించగలదు. స్థానాల స్తంభన రాజ్యాంగ చరిత్రను చర్చించండి. ప్రాతినిధ్యం, సమాఖ్య న్యాయం మధ్య సమతూకం సాధించే ప్రత్యామ్నాయ విధానాలను పరిశీలించండి."

సంబంధిత అంశాలు

  • అధికరణలు ౮౧, ౮౨, ౧౭౦, ౩౩౦–౩౩౨ (ఎస్సీ/ఎస్టీలకు స్థానాల రిజర్వేషన్); డీలిమిటేషన్ కమిషన్ చట్టాలు
  • ౪౨వ, ౮౪వ, ౮౭వ రాజ్యాంగ సవరణలు; ౧౦౬వ సవరణ (మహిళా రిజర్వేషన్)
  • జనాభా విధానం; రాష్ట్రాల మధ్య మొత్తం సంతానోత్పత్తి రేటు తేడాలు
  • ఆర్థిక సంఘం, ౧౯౭౧ – ౨౦౧౧ జనాభా గణాంకాల వినియోగం (సమాఖ్య ఆర్థిక అంశాలు)
  • సమాఖ్య విధానం, అంతర్రాష్ట్ర మండలి

అంశాలు: GS2రాజనీతి

ఈ నోట్స్‌ను ఎలా రాసి, తనిఖీ చేస్తాం →

21 నవంబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో