అసంపూర్ణ పరిష్కారాలు: ఎస్ఐఆర్/ఎస్ఎస్ఆర్ పునఃచేర్పు చర్యలు, సుప్రీంకోర్టు పాత్ర
ప్రచురణ:
మూలం: ది హిందూ, 20 నవంబర్, 2026
సారాంశం
- ప్రత్యేక సమగ్ర సవరణ (ఎస్ఐఆర్) ఇప్పటికే పూర్తయిన రాష్ట్రాల్లో ప్రత్యేక సంక్షిప్త సవరణ (ఎస్ఎస్ఆర్) జరిగింది. దాని తర్వాత భారత ఎన్నికల సంఘం (ఈసీఐ) సుమారు ౭౪ లక్షల పేర్లను తిరిగి జాబితాల్లో చేర్చింది. ఎస్ఎస్ఆర్ను మూడో దశ రాష్ట్రాలు/కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు కూడా విస్తరించింది. ఎస్ఐఆర్ ఇంకా జరుగుతున్న ఏడు రాష్ట్రాలు/కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో పేర్లు తొలగించిన ఓటర్ల కోసం కొత్తగా తిరిగి నమోదు చేసుకునే అవకాశాన్ని కల్పించింది.
- ఈ పరిష్కారాలు పాక్షికమైనవేనని సంపాదకీయం వాదిస్తుంది. "చివరి ఎస్ఐఆర్" జాబితాతో సరిపోల్చడం, పత్రాల డిమాండ్, "తార్కిక వ్యత్యాసాల" తనిఖీలతో సహా ఎస్ఐఆర్ మౌలిక నిర్మాణాన్ని ఇవి ముట్టుకోలేదు. ఇంటింటి సర్వేతో కూడిన ౨౦౦౨-౦౩ నమూనాకు తిరిగి వెళ్లేలా ఈసీఐపై ఒత్తిడి తేవాలని సుప్రీంకోర్టును కోరుతుంది.
- క్షేత్రస్థాయి సమస్యను మూడు అనుబంధ కథనాలు చూపిస్తున్నాయి:
- బెంగళూరు: తొలగించిన ఓటర్లు తమ పాత ఈపీఐసీ నంబర్లతోనే తుది జాబితాలో మళ్లీ కనిపించడం.
- ౩౦ నవంబరుకు ముందు ఈసీఐ కల్పించిన ప్రతి అవకాశాన్ని వినియోగించుకోవాలని తొలగించిన ఓటర్లను సుప్రీంకోర్టు కోరడం.
- ఢిల్లీలోని ముస్తఫాబాద్ నియోజకవర్గంలో ఫారం ౭ తొలగింపు దరఖాస్తులను కల్పితంగా సృష్టించారన్న ఆరోపణలు.
ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు
- అధికరణ ౩౨౪: ఓటరు జాబితాలు, ఎన్నికలపై ఈసీఐకి ఉన్న పర్యవేక్షణ, నిర్దేశం, నియంత్రణ అధికారం. అధికరణ ౩౨౬: వయోజన ఓటు హక్కు (౧౮+). అధికరణలు ౩౨౭/౩౨౮: ఎన్నికలపై వరుసగా పార్లమెంటుకు/రాష్ట్ర శాసనసభలకు ఉన్న శాసన అధికారం.
- ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, ౧౯౫౦లోని సెక్షన్ ౨౧: ప్రత్యేక సవరణతో సహా ఓటరు జాబితాల తయారీ, సవరణ. ఓటర్ల నమోదు నియమాలు, ౧౯౬౦: ఫారం ౬ (కొత్త నమోదు), ఫారం ౭ (అభ్యంతరం/తొలగింపు), ఫారం ౮ (సవరణ/నివాస మార్పు). ఓటరుగా నమోదు కోల్పోయి, ఫారం ౬ ద్వారా మళ్లీ దరఖాస్తు చేసినప్పుడు కొత్త ఈపీఐసీ నంబరు ఇవ్వాలని ఈసీఐ ఓటరు జాబితాల మాన్యువల్ నిర్దేశిస్తుంది.
- ఓటర్ల నమోదు నియమాలు, ౧౯౬౦లోని నియమం ౨౧(౧): తిరిగి వచ్చే ఓటర్ల ఫారాలను ప్రాసెస్ చేసి, పాత ఈపీఐసీ నంబర్లను పునరుద్ధరించడానికి ఈఆర్ఓ ఉపయోగించే నిబంధన.
- ఏఎస్డీడీ = గైర్హాజరు, వలస, మరణించిన, నకిలీ. ఈపీఐసీ = ఓటర్ల ఫోటో గుర్తింపు కార్డు.
- ఈఆర్ఓ (ఎస్డీఎం స్థాయి) → జిల్లా మేజిస్ట్రేట్ (మొదటి అప్పీలు) → రాష్ట్ర ప్రధాన ఎన్నికల అధికారి (రెండో అప్పీలు).
- ఎస్ఎస్ఆర్ మూడో దశలో కొత్త రక్షణలు: మరణం తప్ప ఇతర కారణాలతో తొలగించే ముందు వ్యక్తిగత నోటీసు ఇవ్వాలి. ఒక పోలింగ్ కేంద్రంలోని ఓటర్లలో తొలగింపులు ౨%కు మించితే ఈఆర్ఓ వ్యక్తిగతంగా క్రాస్-వెరిఫికేషన్ చేయాలి. ఎస్ఎస్ఆర్లో పౌరసత్వ రుజువు గానీ, పాత జాబితాలతో అనుసంధానం గానీ అవసరం లేదు.
గణాంకాలు, వివరాలు
- ఎస్ఎస్ఆర్ తర్వాత నికర చేర్పు: ౧౩ రాష్ట్రాల్లో సుమారు ౭౪ లక్షల పేర్లు. ఆ రాష్ట్రాల్లో ఓటర్ల సంఖ్య ఎస్ఐఆర్ తర్వాత ౪౯.౬౧ కోట్ల నుంచి ౪౫.౨౨ కోట్లకు తగ్గింది. ఇప్పుడు ౪౫.౯౬ కోట్లుగా ఉంది.
- మూడో దశలో ముసాయిదా తొలగింపులు సగటున ౧౭%. ఢిల్లీలో అవి ౩౨.౮%కు చేరాయి.
- కొత్త పరిష్కారాల పరిధి: ముసాయిదా జాబితాల నుంచి తొలగించిన ౧౩.౩౭ కోట్లలో సుమారు ౪.౫ కోట్లు. తమ రాష్ట్రం వెలుపలికి వెళ్లిన ఓటర్లు వీటి పరిధిలోకి రారు.
- ఎస్ఐఆర్ జాబితాలపై ఇప్పటికే ఓటు వేసిన బిహార్, పశ్చిమ బెంగాల్లలో తొలగించిన ఓటర్లకు ఎస్ఎస్ఆర్ ద్వారా ఫారం ౬తో మాత్రమే, అంటే కొత్త ఈపీఐసీ నంబర్లతో కొత్త ఓటర్లుగా మళ్లీ నమోదయ్యే అవకాశం ఉంది. దీనివల్ల వారు ఎప్పుడైనా జాబితాలో ఉన్నారనడానికి రికార్డే మిగలదు.
- ఎస్ఐఆర్ ఇంకా జరుగుతున్న ఏడు రాష్ట్రాలు/కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో (ఢిల్లీ, మహారాష్ట్రతో సహా) గణన పత్రాలు తిరిగి ఇవ్వని ఓటర్లు ఇప్పుడు వివరణతో ఇవ్వవచ్చు. రాష్ట్రం లోపల నివాసం మార్చినవారు కొత్త చిరునామా రుజువుతో గణన పత్రాన్ని ఉపయోగించవచ్చు.
- సంపాదకీయం ప్రధాన ఆరోపణలు: ఎస్ఐఆర్ నిర్మాణం యథాతథంగా ఉంది. ఓటర్లు ఇప్పటికీ "చివరి ఎస్ఐఆర్" నుంచి వివరాలు ఇవ్వాలి. వివరాలు లభ్యం కానివారు లేదా సరిపోలనివారు పౌరసత్వ పరీక్షతో సమానమైన పత్రాల డిమాండ్ను ఎదుర్కొంటారు. "తార్కిక వ్యత్యాసాల" తనిఖీల చట్టబద్ధతపై ఇంకా స్పష్టత లేదు.
- ప్రమాణంగా చూపిన అంశం: ౨౦౦౨-౦౩ ప్రత్యేక సవరణలో వలస వెళ్లినవారిని వారి కొత్త చిరునామాల్లో ఇంటింటికీ వెళ్లి గణన చేశారు.
- సుప్రీంకోర్టు, ౨౮ అక్టోబరు: తొలగించిన ఓటర్లను ఫారం ౬ ద్వారా తిరిగి నమోదు చేసుకోమని బలవంతం చేయడాన్ని "పొరపాటు"గా పేర్కొంది. గణన పత్రాలను లేదా ఫారం ౮ను (నివాస మార్పు వంటి వివరాలను నవీకరించడానికి నమోదైన ఓటర్లు వాడేది) ఉపయోగించాలని సూచించింది.
- ౧౪ నవంబరున ఈసీఐ ఇచ్చిన హామీ:
- ఏఎస్డీడీ ఓటర్లు తమ ప్రస్తుత సాధారణ నివాసాన్ని పేర్కొంటూ గణన పత్రాలు సమర్పించవచ్చు.
- వలస వెళ్లనివారు ముందే ఎందుకు దాఖలు చేయలేదో కారణాలు మాత్రం చెబితే చాలు.
- రాష్ట్రం లోపల వలస వెళ్లినవారు ఫారం ౮ దాఖలు చేయనవసరం లేదు.
- ఇప్పటికే ఫారం ౬ దాఖలు చేసినవారిపై క్రిమినల్ ప్రాసిక్యూషన్ ఉండదు.
- ౧౯ నవంబరు విచారణ (ప్రధాన న్యాయమూర్తి సూర్యకాంత్ నేతృత్వంలోని ధర్మాసనం, న్యాయమూర్తి జోయ్మాల్య బాగ్చితో కలిసి):
- ప్రత్యేక గణన ౩౦ నవంబరున ముగుస్తుంది. కోర్టు ౨ డిసెంబరున సమీక్షిస్తుంది, గడువును పొడిగించవచ్చు.
- చేర్పు, తొలగింపు, సవరణల కోసం వచ్చిన దరఖాస్తుల పట్టిక రూపంలోని లెక్కను ఈసీఐ సమర్పించాలి.
- ఈ అవకాశాన్ని వినియోగించుకుని, ఈసీఐ ఎంతవరకు సర్దుబాటు చేస్తుందో చూడాలని న్యాయమూర్తి బాగ్చి ఓటర్లకు సలహా ఇచ్చారు.
- పిటిషనర్లు కార్యకర్తలైన అంజలి భరద్వాజ్, అమృత జోహ్రి (న్యాయవాదులు ప్రశాంత్ భూషణ్, షెరిల్ డిసౌజా, నేహా రాఠీ). ఢిల్లీలో ఏఎస్డీడీ ఓటర్లను "కొత్త దరఖాస్తుదారులు"గా ఫారం ౬ దాఖలు చేయమని బలవంతం చేశారని, ఇది తప్పుడు ప్రాతినిధ్యమని, జైలు శిక్షకు దారితీసే నేరమని వారు చెప్పారు.
- భూషణ్: గణన పత్రాల పంపిణీ, సేకరణ ౧౯ నవంబరున మాత్రమే మొదలవుతున్నాయి. ౪౭ లక్షల ఏఎస్డీడీ ఓటర్లకు ౧౨ రోజులు సరిపోవు. ౨౮ అక్టోబరు సూచనలు క్షేత్రస్థాయిలో దాదాపుగా అమలు కాలేదని ఆయన ఆరోపించారు.
- బెంగళూరు (ది హిందూ పరిశోధన):
- తొలగింపు కోసం ఏఎస్డీడీ కింద జాబితా చేసిన కనీసం ౧,౬౩౫ మంది తమ పాత ఈపీఐసీ నంబర్లతో తుది జాబితాలో ఉన్నారు. ఇవి ౨౮ శాసనసభ నియోజకవర్గాల్లో, నాలుగు ఏఎస్డీడీ వర్గాల్లోనూ ఉన్నాయి.
- చాలామంది అసలు నియోజకవర్గాలకు భిన్నమైన నియోజకవర్గాల్లో కనిపిస్తున్నారు. ఉదాహరణ: రాజరాజేశ్వరి నగర్లో నమోదై, మరణించినట్లు గుర్తించిన పాటిల్ గిరినాథ్ ఇప్పుడు ఆనేకల్లో ఓటరుగా కనిపిస్తున్నారు.
- వీరిని నిజంగా తొలగించి ఫారం ౬ ద్వారా తిరిగి నమోదు చేసి ఉంటే కొత్త ఈపీఐసీ నంబర్లు వచ్చేవి. కాబట్టి ఎస్ఐఆర్ ఏరివేయవలసిన నమోదులను జాబితా ఇంకా అట్టిపెట్టుకుంది.
- ముస్తఫాబాద్ (ఢిల్లీ) "దెయ్యం ఫారం ౭లు":
- ఆరోపణలను ధ్రువీకరించి, పరిష్కార చర్యలు తీసుకోవాలని అధికారులను కోర్టు ఆదేశించింది. పోలీసులు ఎఫ్ఐఆర్ నమోదు చేయకపోతే సంబంధిత పరిధి మేజిస్ట్రేట్ను సంప్రదించాలని కాంగ్రెస్ నాయకుడు అలీ మెహదీని (న్యాయవాది షరీఖ్ అహ్మద్) కోరింది.
- మరణించారని, గైర్హాజరని లేదా శాశ్వతంగా వలస వెళ్లారని తొలగింపు కోసం ప్రతిపాదించిన ఓటర్లు సజీవంగా, తమ నమోదైన చిరునామాల్లోనే ఉన్నట్లు తేలింది. దరఖాస్తుదారులుగా పేర్కొన్నవారు ఆ ఫారాలను తాము దాఖలు చేయలేదని, సంతకం చేయలేదని చెబుతున్నారు.
- అధికారులు పరిశీలించిన ౩౭ దరఖాస్తుల్లో ౩౬ తప్పుడువి లేదా కల్పితమైనవిగా తేలాయి. తొలగింపు దరఖాస్తులు దాఖలైన ౨౮ మంది ఓటర్లను ది హిందూ ప్రత్యక్షంగా గుర్తించింది.
- అనర్హ పేరును అట్టిపెట్టుకోవడం వల్ల ఎంతగా జాబితా సమగ్రత దెబ్బతింటుందో, లేని వాస్తవం ఆధారంగా లేదా ఎవరూ చేయని అభ్యంతరం ఆధారంగా అర్హుడైన ఓటరును తొలగించడం వల్ల కూడా అంతే దెబ్బతింటుందని పిటిషన్ వాదించింది.
స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం
- ఓటరు జాబితాల తయారీని పర్యవేక్షించి, నియంత్రించే సర్వాధికారం ఈసీఐకి ఉంది (అధికరణ ౩౨౪). నమోదు హక్కుకు పునాది సార్వజనీన వయోజన ఓటు హక్కు, అంటే అధికరణ ౩౨౬. ౧౮ ఏళ్లు పైబడి, సాధారణంగా అక్కడ నివసిస్తూ, చట్టప్రకారం అనర్హత లేని పౌరుడు ఓటరుగా నమోదుకు అర్హుడు.
- ఇక్కడ ఉన్న ఉద్విగ్నత జాబితా "శుద్ధత" (మరణించిన, వలస వెళ్లిన, నకిలీ, అనర్హ నమోదుల తొలగింపు), "సమ్మిళితత్వం" (అర్హుడైన ఏ పౌరుడూ మిగిలిపోకుండా చూడటం) మధ్యది. నోటీసు, విచారణ, రుజువు భారం, పౌరసత్వాన్ని ఎవరు నిర్ణయిస్తారు అనే ప్రక్రియాపరమైన అంశాలు ఇక్కడ కీలకం.
- ఈ సమతుల్యతను న్యాయస్థానాలు పర్యవేక్షిస్తాయి. సహజ న్యాయం, ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, ౧౯౫౦, ఓటర్ల నమోదు నియమాలు, ౧౯౬౦ అధికరణ ౩౨౪ కింద ఉన్న విచక్షణ ఎంతవరకు వెళ్లవచ్చో పరిమితం చేస్తాయి.
సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౨ – పాలిటీ: రాజ్యాంగ సంస్థలు (ఈసీఐ); ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం; ఎన్నికలు, ఎన్నికల సంస్కరణలు; ఎన్నికల పాలనలో న్యాయవ్యవస్థ పాత్ర
నేపథ్యం
ఓటరు జాబితాల ప్రత్యేక సమగ్ర సవరణ (ఎస్ఐఆర్)
భారత ఎన్నికల సంఘం
అదనపు నేపథ్యం
- ఈసీఐ ఎస్ఐఆర్ ప్రజంటేషన్ ప్రకారం, మొదటి దశ బిహార్లో పూర్తయింది. రెండో దశ ౧౨ రాష్ట్రాలు/కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో మొదలు కావలసి ఉంది. అర్హతను నిరూపించడానికి సూచించిన పత్రాల్లో జనన ధ్రువపత్రం, పాస్పోర్టు, మెట్రిక్యులేషన్ సర్టిఫికెట్, అటవీ హక్కుల సర్టిఫికెట్ ఉన్నాయి.
- నిజమైన ఓటర్లను తొలగించేందుకు ఫారం ౭ దుర్వినియోగం కాకుండా దరఖాస్తులను జాగ్రత్తగా పరిశీలించాలని ఈసీఐ మార్గదర్శకాలు ఇప్పటికే ఆదేశిస్తున్నాయి. జాబితాల తుది ప్రచురణ తర్వాత, ఫారం ౭ ఆధారంగా లేదా ఓటరు స్వయంగా చేసిన తొలగింపు అభ్యర్థన ఆధారంగా మాత్రమే తొలగించడానికి ఈసీఐ సూచనలు అనుమతిస్తాయి. ముస్తఫాబాద్లో వచ్చిన "దెయ్యం ఫారం ౭" ఆరోపణలకు ఇది నేరుగా సంబంధించినది.
- ఇలాంటి పరిస్థితుల్లో దాఖలు చేసిన ఫారం ౬ను స్వయంగా తప్పుడు ప్రకటనగా పరిగణించరాదని ఈసీఐ స్పష్టం చేసింది. ఓటరు గతంలో జాబితాలో ఉన్నాడన్న కారణంతోనే ఈఆర్ఓ ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, ౧౯౫౦లోని సెక్షన్ ౩౧ కింద చర్య ప్రారంభించకూడదని కూడా పేర్కొంది. ఓటరు మరో నియోజకవర్గంలో ఇప్పటికే నమోదై ఉండకపోవడం, ప్రకటన మిగతా విషయాల్లో చట్టబద్ధంగా ఉండటం అనే షరతులపైనే ఈ రక్షణ వర్తిస్తుంది. ఇది పిటిషనర్ల "నేరపూరిత చర్య" వాదనకు ఇచ్చిన స్పందన.
మెయిన్స్ కోణాలు
- సమ్మిళితత్వం – శుద్ధత: ఈ పరిష్కారాలు ప్రక్రియాపరమైన తాత్కాలిక సర్దుబాట్లే. ప్రస్తుత నియమం ౨౧(౧) కింద ఫారాలను పునరుద్ధరిస్తున్నారు. అయినా తొలగించిన ౧౩.౩౭ కోట్ల పేర్లలో ౪.౫ కోట్లకే ఇవి వర్తిస్తాయి. ఇతర రాష్ట్రాలకు వలస వెళ్లినవారు, ఎస్ఐఆర్ ముగిసిన రాష్ట్రాలు ఇందులో లేవు. ఫారం ౬ ద్వారా "కొత్త ఓటరు"గా తిరిగి రావడం వల్ల ఓటు హక్కు చరిత్రే చెరిగిపోతుంది. పాత ఈపీఐసీలు మిగిలి ఉన్నాయన్న బెంగళూరు ఆధారాలు రికార్డుల నిర్వహణలో అంతర్గత అస్థిరత ఉందని చూపిస్తున్నాయి.
- రుజువు భారం, పౌరసత్వం: ఎస్ఎస్ఆర్ ఎలాంటి పౌరసత్వ రుజువునూ కోరదని హామీ ఇస్తోంది. కానీ "చివరి ఎస్ఐఆర్" సరిపోలిక, ప్రత్యామ్నాయ పత్రాల నిబంధన ఆచరణలో భారాన్ని ఓటరుపైకి మళ్లిస్తున్నాయి. పౌరసత్వ నిర్ధారణ ఈఆర్ఓ ఓటరు జాబితా విధి కాదు. అది అధికరణ ౩౨౬లోని సమ్మిళిత ఊహకు పొసగదు.
- తొలగింపు యంత్రాంగం దుర్వినియోగం: దెయ్యం ఫారం ౭లు (ముస్తఫాబాద్లో ౩౭లో ౩౬ కల్పితమైనవి) అభ్యంతర యంత్రాంగాన్ని ఆయుధంగా ఎలా మార్చవచ్చో చూపిస్తున్నాయి. రక్షణలను (ఫారం ౭ పరిశీలన, వ్యక్తిగత నోటీసు, ౨% క్రాస్-వెరిఫికేషన్ పరిమితి) ఆడిట్ చేయాలి, శిక్షాత్మక చర్యలతో ముగించాలి.
- న్యాయ పర్యవేక్షణ, గడువులు: సుప్రీంకోర్టు నిరంతర మాండమస్ పర్యవేక్షకుడిలా వ్యవహరిస్తోంది (౨౮ అక్టోబరు పరిశీలన, ౧౪ నవంబరు హామీ, ౨ డిసెంబరు సమీక్ష). ౪౭ లక్షల ఏఎస్డీడీ ఓటర్లకు ౧౨ రోజుల గడువు ఉండటం వల్ల, ప్రక్రియాపరమైన న్యాయం నిజమైనదా, నామమాత్రమా అనే ప్రశ్న తలెత్తుతోంది.
- సమాఖ్య, రాజకీయ ప్రభావాలు: బిహార్, పశ్చిమ బెంగాల్లు ఎస్ఐఆర్ జాబితాలపై ఇప్పటికే ఓటు వేశాయి. దీనివల్ల ఫలితాల చట్టబద్ధతపైన, ఈసీఐ జవాబుదారీతనం, తటస్థతపైన ప్రశ్నలు వస్తున్నాయి. అధికరణ ౩౨౪ స్వతంత్రత వీటిని ఊహిస్తుంది.
- ముందుకు మార్గం: కొత్త చిరునామాల్లో ఇంటింటికీ గణన చేసే ౨౦౦౨-౦౩ నమూనాకు తిరిగి వెళ్లడం సంపాదకీయం సూచించిన పరిష్కారం. ఇతర సూచనలు: తొలగించిన వారందరికీ పాత ఈపీఐసీని, రికార్డును పునరుద్ధరించడం, "తార్కిక వ్యత్యాసం" గుర్తింపులపై చట్టపరమైన స్పష్టత, పారదర్శకమైన ఏఎస్డీడీ జాబితాలు, తొలగింపులపై స్వతంత్ర ఆడిట్లు.
సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న
**జీఎస్౨, ౧౫ మార్కులు:** "ఓటరు జాబితాల ప్రత్యేక సమగ్ర సవరణను జాబితాల శుద్ధత, సార్వజనీన వయోజన ఓటు హక్కు మధ్య సమతుల్యతకు పరీక్షగా అభివర్ణించారు. ఇటీవలి సుప్రీంకోర్టు జోక్యాలను ప్రస్తావిస్తూ, ఎన్నికల సంఘం అధికారాలను, అవసరమైన రక్షణలను పరిశీలించండి."
సంబంధిత అంశాలు
- అధికరణ ౩౨౪ (ఈసీఐ అధికారాలు, స్వతంత్రత); అధికరణలు ౩౨౫-౩౨౬ (ఒకే ఓటరు జాబితా, వయోజన ఓటు హక్కు)
- ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, ౧౯౫౦ (జాబితాలు, అర్హతలు, సెక్షన్లు ౧౬, ౧౯, ౨౧, ౩౧) – ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, ౧౯౫౧ (ఎన్నికల నిర్వహణ)తో పోలిక
- పౌరసత్వ చట్టం, ౧౯౫౫, ౧౯౮౭/౨౦౦౩ సవరణలు (పత్రాల ఆధారిత "పౌరసత్వ పరీక్ష" చర్చకు సంబంధించినవి)
- ఎన్నికల సంస్కరణలు: ఈపీఐసీ–ఆధార్ అనుసంధానం (ఫారం ౬బి), ఈసీఐనెట్, బీఎల్ఓలు, బూత్ స్థాయి ఏజెంట్ల పాత్ర
- ఈసీఐ చర్యలపై న్యాయసమీక్ష; పాలనాపరమైన నిర్ణయాల్లో సహజ న్యాయం
అంశాలు: GS2రాజనీతి
20 నవంబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో