మాదకద్రవ్య రహిత సమాజం దిశగా భారత ప్రయత్నాలను బలోపేతం చేస్తున్న మాదకద్రవ్యాల డిమాండ్ తగ్గింపు జాతీయ కార్యాచరణ ప్రణాళిక
మూలం: PIB (పత్రికా సమాచార కార్యాలయం) · మూలాన్ని చదవండి ↗
సారాంశం
సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖకు చెందిన ఒక సీనియర్ అధికారి, ఎన్ఏపీడీడీఆర్ ద్వారా మాదకద్రవ్యాలపై ఆధారపడటం విషయంలో మంత్రిత్వ శాఖ అనుసరిస్తున్న విధానాన్ని వివరించారు. మద్యపానం మరియు మాదకద్రవ్యాల దుర్వినియోగంపై మంత్రిత్వ శాఖ ౧౯౮౫-౮౬ నుంచి ఒక పథకాన్ని నిర్వహిస్తోంది.
ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు
- అధికరణ ౪౭ (ఆదేశిక సూత్రం): ఔషధ అవసరాలకు తప్ప మత్తు కలిగించే పానీయాలు, ఆరోగ్యానికి హానికరమైన మాదకద్రవ్యాల నిషేధం.
- ఎన్ఏపీడీడీఆర్: సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ సమగ్ర పథకం; కేంద్ర రంగ విభాగాలతో కూడిన కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకంగా అమలు.
- దీని రెండు లక్ష్యాలు (ప్రకటన ప్రకారం): మాదకద్రవ్యాల డిమాండ్ తగ్గింపు (నివారణ, అవగాహన, గుర్తింపు, కౌన్సెలింగ్, చికిత్స, పునరావాసం) మరియు కళంకభావన, వివక్ష తగ్గింపు.
- మద్యపానం, మాదకద్రవ్య దుర్వినియోగంపై పాత పథకం: ౧౯౮౫-౮౬ నుంచి; ౨౦౨౦ ఏప్రిల్ ౧ నుంచి ఎన్ఏపీడీడీఆర్లో విలీనం.
- భారతదేశంలో మాదకద్రవ్య వినియోగ పరిమాణం మరియు తీరుపై జాతీయ సర్వే: మొదటి జాతీయ సర్వే; ౨౦౧౮లో ఎయిమ్స్ న్యూఢిల్లీలోని ఎన్డీడీటీసీ నిర్వహించింది; ౨౦౧౯ ఫిబ్రవరిలో విడుదలైంది.
- నషా ముక్త్ భారత్ అభియాన్: ౨౦౨౦ ఆగస్టు ౧౫న ప్రారంభం (ఎన్ఏపీడీడీఆర్లో ఒక భాగం).
- ఎన్డీపీఎస్ చట్టం, ౧౯౮౫ సరఫరా వైపు చట్టం; ఎన్ఏపీడీడీఆర్ డిమాండ్ వైపు.
గణాంకాలు, వివరాలు
- మద్యం వినియోగదారులు: సుమారు ౧౬ కోట్లు; వీరిలో హానికరమైన లేదా ఆధారపడిన వినియోగానికి సహాయం అవసరమైనవారు ౫.౭ కోట్లకు పైగా.
- గంజాయి వినియోగదారులు: సుమారు ౩.౧ కోట్లు; సుమారు ౨౫ లక్షల మంది ఆధారపడినవారు.
- ఓపియాయిడ్ వినియోగదారులు: సుమారు ౨.౨౬ కోట్లు; ఓపియాయిడ్ వినియోగానికి సహాయం అవసరమైనవారు దాదాపు ౭౭ లక్షలు.
- మాదకద్రవ్య వినియోగ రుగ్మతల బారినపడినవారు: ౭ కోట్లకు పైగా; వీరిలో దాదాపు ౧.౨ కోట్ల మంది పిల్లలు, ౫౮ లక్షల మంది మహిళలు ఉన్నారు.
- ఈ గణాంకాలు ౨౦౧౯లో విడుదలైన ౨౦౧౮ సర్వేవి. ప్రకటనలో కొత్త సర్వే, వ్యయం లేదా సాధించిన ఫలితాల గణాంకాలు ఇవ్వలేదు.
- మద్యపాన, మాదకద్రవ్య దుర్వినియోగ నివారణ పథకం ౧౯౮౫-౮౬ నుంచి అమలులో ఉంది.
స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం
మాదకద్రవ్యాల విధానానికి రెండు విభాగాలున్నాయి. సరఫరా తగ్గింపు (ఎన్డీపీఎస్ చట్టం, ౧౯౮౫ కింద చట్ట అమలు) మరియు డిమాండ్ తగ్గింపు (నివారణ, చికిత్స, పునరావాసం). వీటిలో రెండోదానికి సామాజిక న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖ నాయకత్వం వహిస్తుంది. రాజ్యాంగపరమైన ఆధారాన్ని అధికరణ ౪౭ అందిస్తుంది; ఇది ఔషధ అవసరాలకు తప్ప మత్తు కలిగించే పానీయాలను, ఆరోగ్యానికి హానికరమైన మాదకద్రవ్యాలను నిషేధించే దిశగా కృషి చేయాలని రాజ్యానికి నిర్దేశిస్తుంది. ఆధునిక విధానం ఆధారపడటాన్ని ఆరోగ్య మరియు సామాజిక సమస్యగా పరిగణిస్తుంది; అందుకే కళంకభావన తగ్గింపు, తిరిగి సమాజంలో కలపడం విధాన లక్ష్యాలుగా స్పష్టంగా ఉన్నాయి.
సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౨ – సామాజిక న్యాయం: బలహీన వర్గాల సంక్షేమ పథకాలు, ఆరోగ్యం మరియు మానవ వనరుల అంశాలు; జీఎస్౨ – రాజనీతి: ఆదేశిక సూత్రాలు (అధికరణ ౪౭); జీఎస్౩ – అంతర్గత భద్రత (మాదకద్రవ్యాల డిమాండ్ వర్సెస్ సరఫరా తగ్గింపు), సంబంధిత కోణంగా.
నేపథ్యం
మాదకద్రవ్యాల డిమాండ్ తగ్గింపు జాతీయ కార్యాచరణ ప్రణాళిక (ఎన్ఏపీడీడీఆర్)
అధికరణ ౪౭ (ఆదేశిక సూత్రాలు)
అదనపు నేపథ్యం
- ఎన్ఏపీడీడీఆర్లో భాగమైన నషా ముక్త్ భారత్ అభియాన్ (ఎన్ఎంబీఏ) ను ౨౦౨౦ ఆగస్టు ౧౫న గుర్తించిన ౨౭౨ అత్యంత బలహీన జిల్లాల్లో ప్రారంభించారు; ౨౦౨౩ ఆగస్టు నుంచి అన్ని జిల్లాలకు విస్తరించారు. ప్రస్తుత ప్రకటనలో ఎన్ఎంబీఏ ప్రస్తావన లేదు.
- వ్యసన విముక్తి కేంద్రాల వంటి సంస్థల పర్యవేక్షణ, మూల్యాంకనం, సామాజిక తనిఖీ కోసం ఎన్ఏపీడీడీఆర్ నిధుల్లో ఒక శాతాన్ని కేటాయించారు.
- కోలుకుంటున్న వినియోగదారులకు జీవనోపాధి మరియు నైపుణ్య కార్యక్రమాలను మంత్రిత్వ శాఖ పీఎం-దక్ష్ పథకం సహా ఇతర మార్గాల ద్వారా నిర్వహించాలి.
మెయిన్స్ కోణాలు
- ప్రజారోగ్య దృక్కోణం: ఆధారపడటం తీవ్రత (కోట్ల మంది వినియోగదారులు, ఓపియాయిడ్ చికిత్స అవసరమైన లక్షల మంది) చూస్తే, ఫలితాలను నిర్ణయించేది అవగాహన మాత్రమే కాక చికిత్స సామర్థ్యం, అందుబాటు కూడా అని తెలుస్తుంది. ముందస్తు గుర్తింపు, కౌన్సెలింగ్, చికిత్స, పునరావాసం ఒక గొలుసులా సాగాలని ప్రకటన నొక్కి చెబుతుంది.
- కళంకభావన ఒక అడ్డంకి: కళంకభావన తగ్గింపును ప్రధాన లక్ష్యంగా చేయడం ద్వారా, వివక్ష భయం వల్ల ప్రజలు చికిత్సకు, కోలుకున్న తర్వాత సామాజిక పునరేకీకరణకు దూరమవుతున్నారని గుర్తించినట్లవుతుంది. చికిత్సంత ముఖ్యమైనది అనుకూల సామాజిక వాతావరణమని ప్రకటన పేర్కొంది.
- బలహీన వర్గాలు: పిల్లలు (సుమారు ౧.౨ కోట్లు), మహిళలు (౫౮ లక్షలు) గురించిన సర్వే గణాంకాలు వయస్సు, లింగ సున్నితత్వంతో కూడిన సేవల అవసరాన్ని సూచిస్తున్నాయి.
- రాజ్యాంగ ఆధారం మరియు సమాఖ్యవాదం: అధికరణ ౪౭ రాజ్యాంగపరమైన ఆధారం. కేంద్ర ప్రాయోజిత రూపకల్పనకు రాష్ట్రాలు, స్వచ్ఛంద సంస్థల అమలు సామర్థ్యం అవసరం; దీనివల్ల అమలు రాష్ట్రాల వారీగా అసమానంగా ఉంటుంది.
- డిమాండ్-సరఫరా సమతుల్యత: ఎన్డీపీఎస్ చట్రం కింద అమలుకు డిమాండ్ తగ్గింపు పూరకంగా ఉంటుంది. శిక్షాత్మక సరఫరా వైపు చర్యలపై అతిగా ఆధారపడితే చికిత్స నిర్లక్ష్యానికి గురికావచ్చు.
- సమాచార లోపం: ప్రకటనలో ఉన్న తాజా జాతీయ సమాచారం ౨౦౧౮ నాటిది; కాబట్టి కొత్త సర్వే జోక్యాలను లక్ష్యంగా చేయడానికి, ఫలితాలను కొలవడానికి సహాయపడుతుంది.
సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న
**జీఎస్౨, ౧౦ మార్కులు:** "మాదకద్రవ్య దుర్వినియోగాన్ని కేవలం శాంతిభద్రతల సమస్యగా కాకుండా, ప్రజారోగ్య మరియు సామాజిక సవాలుగా ఎక్కువగా చూస్తున్నారు. మాదకద్రవ్యాల డిమాండ్ తగ్గింపు జాతీయ కార్యాచరణ ప్రణాళిక సందర్భంలో చర్చించండి."
సంబంధిత అంశాలు
- ఎన్డీపీఎస్ చట్టం, ౧౯౮౫ మరియు ఎన్డీపీఎస్ విధానం, ౨౦౧౨; మాదకద్రవ్యాల నియంత్రణ బ్యూరో
- రాజ్య విధాన ఆదేశిక సూత్రాలు (అధికరణలు ౩౭, ౪౭)
- నషా ముక్త్ భారత్ అభియాన్; మానసిక ఆరోగ్య సంరక్షణ చట్టం, ౨౦౧౭
- కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలు వర్సెస్ కేంద్ర రంగ పథకాలు
- భద్రతా కోణం కోసం గోల్డెన్ క్రెసెంట్ మరియు గోల్డెన్ ట్రయాంగిల్ (మాదకద్రవ్యాల అక్రమ రవాణా మార్గాలు)
అంశాలు: GS2
18 నవంబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో