BrainParrot

సుప్రీంకోర్టు హెచ్చరిక: ఆధార్ ముఖ గుర్తింపు ప్రమాణీకరణ అందుబాటు సమస్యపై ధిక్కరణ చర్యలు

GS2పూర్తి నోట్ప్రచురణ:

మూలం: ది హిందూ, 17 నవంబర్, 2026

సారాంశం

  • న్యాయవాది అమర్ జైన్ దాఖలు చేసిన దరఖాస్తుపై జస్టిస్ జె.బి. పార్దీవాలా నేతృత్వంలోని సుప్రీంకోర్టు ధర్మాసనం నోటీసు జారీ చేసింది. కేంద్ర ప్రభుత్వం, సంబంధిత అధికారులు సమగ్రంగా స్పందించకపోతే ధిక్కరణ చర్యలు తీసుకుంటామని హెచ్చరించింది.
  • అంధులు, తక్కువ దృష్టి ఉన్నవారిలో చాలామంది ఇప్పటికీ ఆధార్ ముఖ గుర్తింపు ప్రమాణీకరణను స్వతంత్రంగా పూర్తిచేయలేకపోతున్నారని దరఖాస్తు పేర్కొంది. దీనివల్ల ఈ-కేవైసీ అడ్డుపడుతోంది. దరఖాస్తు ప్రకారం ఈ-కేవైసీ కేవలం ముఖ గుర్తింపు ప్రమాణీకరణపైనే ఆధారపడుతోంది.
  • డిజిటల్ సేవల అందుబాటును సులభతరం చేయడానికి దివ్యాంగుల కోసం ఆదేశాలిచ్చిన ప్రజ్ఞా ప్రసూన్ వర్సెస్ భారత యూనియన్ (౨౦౨౫) తీర్పును అమలు చేయలేదని ఇది ఆరోపిస్తోంది.
  • ౨౦౨౬ అక్టోబర్ ౧ నుంచి రాయితీ గృహ వంటగ్యాస్ రీఫిల్లకు బయోమెట్రిక్ ఆధార్ ప్రమాణీకరణను తప్పనిసరి చేస్తూ పెట్రోలియం మంత్రిత్వ శాఖ ఇచ్చిన ఆదేశంపై వేరుగా దాఖలైన సవాలుపై కూడా కోర్టు స్పందన కోరింది.

UPSC ప్రాసంగికత: ప్రాసంగికత: ✅ జీఎస్౨ రాజ్యవ్యవస్థ — దివ్యాంగుల హక్కులు, అధికరణ ౨౧, డిజిటల్ పాలన, న్యాయపరమైన అమలు

ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు

  • ఆధార్ చట్టం, ౨౦౧౬: సెక్షన్ ౭ (రాయితీలు, ప్రయోజనాలు, సేవలకు ఆధార్); యూఐడీఏఐ చట్టబద్ధ అథారిటీ.
  • ఆధార్ కింద ఈ-కేవైసీ: ఓటీపీ మరియు/లేదా బయోమెట్రిక్ విధానాలు మాత్రమే.
  • ముఖ గుర్తింపు ప్రమాణీకరణను యూఐడీఏఐ ౨౦౨౧ అక్టోబర్ ౧౫న అదనపు విధానంగా ప్రారంభించింది.
  • ప్రజ్ఞా ప్రసూన్ వర్సెస్ భారత యూనియన్ (౨౦౨౫): డిజిటల్ అందుబాటు అధికరణ ౨౧లో భాగం; సంబంధిత వ్యాజ్యకర్త అమర్ జైన్.
  • ఆర్‌పీడబ్ల్యూడీ చట్టం, ౨౦౧౬: సహేతుక సర్దుబాటు, వివక్షరాహిత్యం.
  • కోర్టు ధిక్కరణ: అధికరణలు ౧౨౯ (సుప్రీంకోర్టు), ౨౧౫ (హైకోర్టులు); కోర్టు ధిక్కరణ చట్టం, ౧౯౭౧.
  • పిటిషన్‌లో పేర్కొన్న నియంత్రణ సంస్థలు: ఆర్‌బీఐ, సెబీ, పీఎఫ్‌ఆర్‌డీఏ, ఐఆర్‌డీఏఐ, ట్రాయ్, టెలికాం శాఖ, ఎంఈఐటీవై.

గణాంకాలు, వివరాలు

  • తదుపరి విచారణ నాలుగు వారాల్లో జరగనుంది.
  • దరఖాస్తును న్యాయవాది అమర్ జైన్ (అడ్వకేట్-ఆన్-రికార్డ్ ఇలా శీల్) దాఖలు చేశారు. ఈ అడ్డంకులను తాను స్వయంగా ఎదుర్కొన్నానని ఆయన చెబుతున్నారు. ఆయన అనుబంధంలో ౨౦౨౬ అక్టోబర్‌లో క్రెడిట్ కార్డు కోసం ఒక ప్రైవేటు రంగ బ్యాంకు ఆయన ఈ-కేవైసీని తిరస్కరించినట్లు ఉంది.
  • కొత్త ఆధార్ యాప్‌లోని ముఖ గుర్తింపు ఇంటర్‌ఫేస్‌కు ఫ్రేమ్‌లోకి శ్రద్ధగా చూసే కళ్లు అవసరమని, అంధులు అలా చేయలేరని దరఖాస్తు చెబుతోంది.
  • యాప్‌లు, వెబ్‌సైట్లు, సాఫ్ట్‌వేర్‌లపై అందుబాటు ఫిర్యాదులకు ఫిర్యాదు పరిష్కార యంత్రాంగం లేదని పేర్కొంది. నియంత్రిత సంస్థల్లో అందుబాటు తనిఖీలు, నోడల్ అధికారులు, తిరస్కరించిన కేవైసీ దరఖాస్తులపై మానవ సమీక్ష, అమలు పర్యవేక్షణ "కనిపించడం లేదు".
  • డిజిటల్ మౌలిక సదుపాయాలు, సేవలు దివ్యాంగులతో సహా అందరికీ, ఇతర అట్టడుగు వర్గాలకూ అందుబాటులో ఉండాలని కోర్టు ౨౦౨౫లో గమనించింది.
  • కోరిన ఉపశమనం: ౨౦౨౫ తీర్పును పూర్తిగా అమలు చేయాలని కేంద్రాన్ని, ఆర్‌బీఐ, ఎంఈఐటీవై, ట్రాయ్, టెలికాం శాఖ, సెబీ, పీఎఫ్‌ఆర్‌డీఏ, ఐఆర్‌డీఏఐలను ఆదేశించాలి; నియంత్రణ లేని వేదికలపై ఫిర్యాదులను ఎలా నిర్వహిస్తారో, నియంత్రిత సంస్థలను ఎలా పర్యవేక్షిస్తారో మంత్రిత్వ శాఖ నుంచి వివరణ కోరాలి.
  • వేరే దరఖాస్తు: ౨౦౨౬ అక్టోబర్ ౧ నుంచి రాయితీ గృహ వంటగ్యాస్ రీఫిల్లకు బయోమెట్రిక్ ఆధార్ ప్రమాణీకరణను తప్పనిసరి చేస్తూ (సెప్టెంబర్‌లో పత్రికా ప్రకటన ద్వారా ప్రకటించిన) పెట్రోలియం మరియు సహజ వాయువు మంత్రిత్వ శాఖ ఆదేశాన్ని ఇది సవాలు చేస్తోంది. దీనిపై కూడా కోర్టు స్పందన కోరింది.

స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం

సంక్షేమ పథకాలు, ఆర్థిక సేవల్లో పౌరులను భాగస్వాములను చేయడమే డిజిటల్ గుర్తింపు వ్యవస్థల లక్ష్యం. ప్రమాణీకరణ ఇంటర్‌ఫేస్ చూపు, శరీర భంగిమ లేదా నిర్దిష్ట ముఖ కదలికను ఊహించుకుంటే దివ్యాంగులు బయటపడిపోతారు. న్యాయస్థానాలు దీనిని కేవలం సాంకేతిక సమస్యగా కాకుండా హక్కుల సమస్యగా చూస్తాయి. డిజిటల్ సేవల అందుబాటు అధికరణ ౨౧ కింద జీవించే హక్కులో భాగమని ప్రజ్ఞా ప్రసూన్ (౨౦౨౫)లో సుప్రీంకోర్టు తీర్పు చెప్పింది. దీనివల్ల అందరినీ కలుపుకొనిపోయే వ్యవస్థలను రూపొందించాల్సిన సానుకూల బాధ్యత ప్రభుత్వంపై, నియంత్రణ సంస్థలపై పడుతుంది. ప్రస్తుత విచారణ అమలు పరిశీలన, అంటే ౨౦౨౫లో ఇచ్చిన ఆదేశాలు క్షేత్రస్థాయిలో పాటిస్తున్నారా అనేది చూడటం. నియంత్రణ సంస్థలకు ఇచ్చిన న్యాయపరమైన ఆదేశాలను తప్పనిసరిగా పాటించాలని ధిక్కరణ హెచ్చరిక సూచిస్తోంది.

సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౨ – రాజ్యవ్యవస్థ & పాలన: ప్రాథమిక హక్కులు (అధికరణలు ౧౪, ౨౧), దివ్యాంగుల హక్కులు, ఈ-పాలన, జవాబుదారీతనం; న్యాయవ్యవస్థ పాత్ర, ధిక్కరణ అధికారం; చట్టబద్ధ/నియంత్రణ సంస్థలు.

నేపథ్యం

ఆధార్ ప్రమాణీకరణ మరియు ఈ-కేవైసీ (యూఐడీఏఐ)

దివ్యాంగుల హక్కుల (ఆర్‌పీడబ్ల్యూడీ) చట్టం, ౨౦౧౬ మరియు డిజిటల్ అందుబాటు హక్కు

అదనపు నేపథ్యం

  • ౨౦౨౬ అక్టోబర్ ౧౫న జస్ట్ రైట్స్ ఫర్ చిల్డ్రన్ అలయన్స్ వర్సెస్ ఎస్. హరీష్ కేసులో ఇంటర్నెట్‌ను పొందే, వినియోగించే హక్కు అధికరణ ౨౧తో కలిపి చదివిన అధికరణ ౧౯(౧)(ఎ) కింద ప్రాథమిక హక్కు అని సుప్రీంకోర్టు తీర్పు చెప్పింది. ఇది పిల్లల భద్రతకు సంబంధించిన (సీఎస్‌ఈఏఎం) కేసు; ప్రజ్ఞా ప్రసూన్‌లోని డిజిటల్ అందుబాటు తర్కంపైనే ఇది ఆధారపడింది.
  • రాజీవ్ రతూరి వర్సెస్ భారత యూనియన్ (౨౦౨౪) కేసులో ఆర్‌పీడబ్ల్యూడీ నియమాలు, ౨౦౧౭లోని నియమం ౧౫ ఆర్‌పీడబ్ల్యూడీ చట్టం, ౨౦౧౬కు విరుద్ధమని కోర్టు కొట్టివేసింది. అందుబాటును అధికరణలు ౧౪, ౧౯, ౨౧ కింద హక్కుల వినియోగంలో అంతర్భాగంగా పరిగణించింది.

మెయిన్స్ కోణాలు

  • హక్కుల ఆధారిత డిజిటల్ చేరిక: ఈ-కేవైసీ నుంచి మినహాయింపు అంటే బ్యాంకింగ్, రుణం, ఇతర సేవల నుంచి మినహాయింపు. "సాధారణ" వినియోగదారును ఊహించి చేసిన రూపకల్పన అధికరణలు ౧౪, ౨౧ కింద వాస్తవిక సమానత్వాన్ని, ఆర్‌పీడబ్ల్యూడీ బాధ్యతలను ఉల్లంఘిస్తుంది.
  • అమలులో అంతరం: ఒక చారిత్రక తీర్పు తర్వాత అమలు జరగలేదంటూ కొత్త పిటిషన్ దాఖలవడం, ధర్మాసనం ధిక్కరణ హెచ్చరిక చేయడం జరిగింది. పర్యవేక్షణ లేకుంటే న్యాయపరమైన ఆదేశాల పరిమితులు ఇక్కడ కనిపిస్తాయి; క్షేత్రస్థాయిలో ఫిర్యాదు యంత్రాంగం, తనిఖీలు, నోడల్ అధికారులు కనిపించడం లేదు.
  • అనేక నియంత్రణ సంస్థలు, ఒకే సమస్య: కేవైసీ నియమాలు ఆర్‌బీఐ, సెబీ, పీఎఫ్‌ఆర్‌డీఏ, ఐఆర్‌డీఏఐ, ట్రాయ్, టెలికాం శాఖల మధ్య చెల్లాచెదురుగా ఉన్నాయి; ఆధార్ నియమాలు యూఐడీఏఐ/ఎంఈఐటీవై పరిధిలో ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా నియంత్రణ లేని వేదికలకు ఏకీకృత అందుబాటు ఫిర్యాదు మార్గం లేదని పిటిషన్ చెబుతోంది. సమన్వయంతో కూడిన నోడల్ చట్రం అవసరం.
  • బయోమెట్రిక్ ఆదేశాలు, మినహాయింపు ప్రమాదం: వంటగ్యాస్ ఆదేశం ఒక ప్రాథమిక రాయితీకి బయోమెట్రిక్ ఆధారపడటాన్ని పెంచుతోంది. ప్రమాణీకరణ విఫలమైతే (ఓటీపీ/ప్రత్యామ్నాయ బయోమెట్రిక్స్) తాత్కాలిక ప్రత్యామ్నాయ విధానాలను యూఐడీఏఐ మార్గదర్శకాలే నిర్దేశిస్తున్నాయి. ఇలాంటి ప్రత్యామ్నాయాలు అంధ వినియోగదారులకు పనిచేస్తాయా అన్నదే పరీక్ష.
  • సాంకేతిక రూపకల్పన నైతికత: కనురెప్ప వేయడం లేదా చూపు ఆధారంగా చేసే "సజీవత" తనిఖీలు స్వభావరీత్యా దివ్యాంగులపై వివక్ష చూపేవి. సార్వత్రిక రూపకల్పన, దివ్యాంగులతో వినియోగదారు పరీక్షలు, తిరస్కరణలపై మానవ సమీక్ష పరిష్కారాలు.
  • ముందుకు వెళ్లే మార్గం: తప్పనిసరి అందుబాటు తనిఖీలు, నియమిత నోడల్ అధికారులు, తిరస్కరించిన ఈ-కేవైసీపై మానవ సమీక్ష, ప్రత్యామ్నాయ ప్రమాణీకరణ పద్ధతులు, కోర్టుకు కాలానుగుణ అమలు నివేదికలు.

సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న

**జీఎస్౨, ౧౫ మార్కులు:** "డిజిటల్ గుర్తింపు, ఈ-కేవైసీ వ్యవస్థలు తాము సేవ చేయాల్సిన వారినే బయటకు నెట్టేయగలవు. డిజిటల్ అందుబాటుపై ఇటీవలి సుప్రీంకోర్టు ఆదేశాల వెలుగులో, భారతదేశ డిజిటల్ ప్రజా మౌలిక సదుపాయాలను దివ్యాంగులకు అనుకూలంగా మార్చడంలో ఉన్న సవాళ్లను పరిశీలించండి."

సంబంధిత అంశాలు

  • అధికరణ ౨౧ మరియు దాని విస్తరణ (గోప్యత, గౌరవం, డిజిటల్ అందుబాటు); కె.ఎస్. పుట్టస్వామి (ఆధార్) తీర్పులు
  • ఆర్‌పీడబ్ల్యూడీ చట్టం, ౨౦౧౬: సహేతుక సర్దుబాటు, దివ్యాంగుల చీఫ్ కమిషనర్
  • కేవైసీపై ఆర్‌బీఐ మాస్టర్ ఆదేశం; వీడియో కేవైసీ (వీ-సీఐపీ)
  • సమాచారం/ఇంటర్నెట్ ప్రాథమిక హక్కుగా (౨౦౨౬ అక్టోబర్ తీర్పు)
  • కోర్టు ధిక్కరణ చట్టం, ౧౯౭౧

అంశాలు: GS2రాజనీతి

ఈ నోట్స్‌ను ఎలా రాసి, తనిఖీ చేస్తాం →

17 నవంబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో