BrainParrot

భారతదేశ హరిత చట్టానికి స్నాప్‌షాట్లు కాదు, ఆధారరేఖలు కావాలి

GS3పూర్తి నోట్ప్రచురణ:

మూలం: ది హిందూ, 16 నవంబర్, 2026

సారాంశం

  • ఆగస్టు ౨౨న సుప్రీంకోర్టు జాతీయ హరిత ట్రిబ్యునల్ ౨౦౧౭ డిసెంబరు తీర్పును రద్దు చేసింది. ఆ తీర్పు ౨౦౧౬ ప్రపంచ సాంస్కృతిక ఉత్సవ నిర్వాహకులను యమునా వరద మైదానానికి జరిగిన నష్టానికి బాధ్యులుగా పేర్కొంది.
  • కోర్టు వాదన: "కాలుష్యకారకుడే చెల్లించాలి" కింద బాధ్యత విధించాలంటే కాలుష్యకారకుడిని గుర్తించి నష్టాన్ని అతనికి ఆపాదించాలి. వరద మైదానం అప్పటికే దెబ్బతిని ఉంది. సన్నాహక పనుల వల్ల అదనపు నష్టం జరిగిందా అని ట్రిబ్యునల్ అడిగి ఉండాల్సింది, కానీ అది ఆ ప్రశ్నకు సమాధానం ఇవ్వలేదు.
  • రచయిత ఈ సూత్రంతో ఏకీభవిస్తారు. అయితే ఈ తర్కంలో ఒక లోపం ఉందని వాదిస్తారు. జాతీయ హరిత ట్రిబ్యునల్ చట్టంలోని సెక్షన్ ౧౭(౨) (బాధ్యత పంపిణీ) విస్మరించబడింది. నిర్వాహకులను నిర్దోషులుగా తేల్చడానికి ఆధారపడిన సాక్ష్యం కూడా బలహీనంగా ఉంది.
  • ప్రభుత్వ భూమిని అప్పగించే సమయంలోనే తప్పనిసరి ఆధారరేఖ సర్వే చేయాలని రచయిత ప్రతిపాదిస్తారు.

UPSC ప్రాసంగికత: ప్రాసంగికత: ✅ జీఎస్౩ పర్యావరణం — పర్యావరణ చట్టం, జాతీయ హరిత ట్రిబ్యునల్, కాలుష్యకారకుడే చెల్లించాలి సూత్రం, వరద మైదానాల పరిరక్షణ

ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు

  • ౨౦౧౦ జాతీయ హరిత ట్రిబ్యునల్ చట్టం: సెక్షన్ ౧౫ ఉపశమనం, పరిహారం, పునరుద్ధరణను వివరిస్తుంది. సెక్షన్ ౧౭ బాధ్యతను వివరిస్తుంది. నష్టం అనేక కార్యకలాపాల సంయుక్త ప్రభావమైతే సెక్షన్ ౧౭(౨) సమానత్వ ప్రాతిపదికన పంపిణీకి అనుమతిస్తుంది. సెక్షన్ ౨౦ ప్రకారం ట్రిబ్యునల్ సుస్థిర అభివృద్ధి, ముందుజాగ్రత్త సూత్రం, కాలుష్యకారకుడే చెల్లించాలి సూత్రాలను వర్తింపజేయాలి.
  • "పునరుద్ధరణ" అంటే ప్రదేశాన్ని దాని పూర్వ స్థితికి తీసుకురావడం. సెక్షన్ ౧౫ అందించేది ఇదే. "ఉన్నతీకరణ" దానిని మెరుగుపరచడం. రచయిత వాదించినట్లు అది సెక్షన్ ౧౫ పరిధికి వెలుపల ఉంది.
  • కాలుష్యకారకుడే చెల్లించాలి సూత్రం గుర్తించదగిన కాలుష్యకారకుడు ఉన్నాడని ముందే భావిస్తుంది. హాని ఎవరికి ఆపాదించబడుతుందో ఆ పక్షంపైనే బాధ్యత ఉంటుంది. తరువాత ఆ ప్రదేశాన్ని ఆక్రమించిన వారిపై కాదు.
  • కోస్టారికా–నికరాగ్వా సరిహద్దులోని రక్షిత చిత్తడి నేలపై ౨౦౧౮లో ఇచ్చిన పరిహార తీర్పులో అంతర్జాతీయ న్యాయస్థానం పూర్వ స్థితి రుజువు కాలేదని తేల్చింది. క్లెయిమ్‌ను తగ్గించింది, అయినా ఒక మొత్తాన్ని పరిహారంగా ఇచ్చింది. నిర్దోషిగా విడుదల చేయడం కంటే అంచనా ఆధారిత పరిహారమే మేలు అనడానికి వ్యాసం దీనిని పూర్వ ఉదాహరణగా చూపుతుంది.
  • ఆ భూమిని ఢిల్లీ అభివృద్ధి ప్రాధికార సంస్థ (డీడీఏ) కేటాయించింది. అప్పీలుదారు వ్యక్తి వికాస్ కేంద్ర ఇండియా. ఇది ఆర్ట్ ఆఫ్ లివింగ్ ఇంటర్నేషనల్ సెంటర్‌ను నిర్వహిస్తోంది.

గణాంకాలు, వివరాలు

  • ఉత్సవం ౨౦౧౬ మార్చి ౧౧ నుంచి ౧౩ వరకు ఢిల్లీలోని డీఎన్‌డీ ఫ్లైవేకు ఎగువన ఉన్న ౨౫ హెక్టార్ల క్రియాశీల వరద మైదానంపై జరిగింది.
  • ఆగస్టు ౨౨ నాటి సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ౨౦౧౭ డిసెంబరు నాటి జాతీయ హరిత ట్రిబ్యునల్ తీర్పును రద్దు చేసింది. నిర్వాహకులు పర్యావరణ పరిహారంగా జమ చేసిన ౫ కోట్ల రూపాయలను ప్రాధికార సంస్థ తిరిగి చెల్లించాలి.
  • ౨౦౧౬ మార్చి ౯న, ఉత్సవానికి రెండు రోజుల ముందు, ౫ కోట్ల రూపాయల డిపాజిట్, పునరుద్ధరణ వ్యయం షరతులతో ఉత్సవం కొనసాగడానికి ట్రిబ్యునల్ అనుమతించింది. ఆ మధ్యంతర ఉత్తర్వు వరద మైదానం "తీవ్రంగా మార్చబడింది" అని నమోదు చేసింది. ఇది ౧౮ రోజుల ముందు నియమించిన కమిటీ చేసిన ఒకే ఒక్క స్థల సందర్శనపై ఆధారపడింది, కారణాలు ఇవ్వలేదు.
  • వాగ్దానం చేసిన కారణాలు ఎప్పుడూ రాలేదు. ప్రతి వాదనకూ అవకాశం ఉందని ట్రిబ్యునల్ నెల తరువాత స్పష్టం చేసింది. అయినా నిర్వాహకులు అప్పీలు చేయలేదనే కారణంతో తన నిర్ధారణను పునఃపరిశీలించడానికి ౨౦ నెలల పాటు నిరాకరించింది.
  • భూమి అప్పటికే దెబ్బతిని ఉందనడానికి సాక్ష్యాలు:
  • ౨౦౧౪ ఏప్రిల్ నాటి నిపుణుల నివేదిక వరద మైదానం నాశనమైందని వర్ణించింది;
  • ట్రిబ్యునల్ ౨౦౧౫ జూలై ఉత్తర్వు దాని పునరుద్ధరణ ఆదేశాలు అమలు కాలేదని నమోదు చేసింది;
  • ౨౦౧౫ డిసెంబరులో నిర్వాహకులు ౨౫ నుంచి ౩౦ ఎకరాల్లో నిర్మాణ శిథిలాలు ఉన్నాయని నివేదించారు, వాటిని తొలగించడానికి ప్రాధికార సంస్థ అనుమతించింది.
  • ౨౦౧౬ నవంబరులో మొదటి కమిటీ ఉత్సవానికి ముందు ప్రదేశపు పర్యావరణ స్థితిని అంచనా వేయలేమని చెప్పింది. నాలుగు నెలల క్రితమే అది దానిని నమ్మకంగా, వివరంగా వర్ణించింది. అయినా సంపూర్ణ పర్యావరణ ఉన్నతీకరణను సిఫార్సు చేసింది. ట్రిబ్యునల్ దానిని ఆదేశించింది, ఆ భూమిపై ఎప్పుడూ లేని జీవవైవిధ్య పార్కు ఖర్చును కూడా చేర్చింది.
  • ౨౦౧౫ డిసెంబరు నుంచి ౨౦౧౬ ఫిబ్రవరి వరకు జరిగిన సన్నాహక పనుల వల్ల అప్పటికే దెబ్బతిన్న వరద మైదానానికి అదనపు నష్టం జరిగిందా అని కోర్టు ప్రశ్నను రూపొందిస్తుంది. ట్రిబ్యునల్ ఆ ప్రశ్నకు సమాధానం ఇవ్వాల్సిందని కోర్టు అభిప్రాయం.
  • తీర్పులో సెక్షన్ ౧౭ పూర్తిగా పునరుత్పత్తి చేయబడింది, అయినా ఉపసెక్షన్ (౨) విశ్లేషణలో ఏ పాత్రా పోషించదు.
  • నిర్వాహకులను నిర్దోషులుగా తేల్చడానికి వాడిన సామగ్రి రెండవ కమిటీ నుంచి వచ్చింది. దానిని ౨౦౧౭ జూలైలో ఏర్పాటు చేశారు, అందులో ప్రాధికార సంస్థ, రెండు రాష్ట్రాల నీటిపారుదల శాఖల అధికారులు ఉన్నారు. దాని నిర్ధారణలు:
  • ప్రదేశంలో గడ్డి, నిలిచిన నీరు ఉన్నాయి, శిథిలాలు లేవు;
  • కేటాయించిన ప్రాంతంలో చెప్పుకోదగిన చిత్తడి నేల లేదు;
  • ముందు, తరువాత గూగుల్ ఎర్త్ చిత్రాల్లో తేడా తక్కువ;
  • నేల గట్టిపడటం లేదు.
  • ఆ సామగ్రిలో రచయిత గుర్తించిన బలహీనతలు:
  • చిత్తడి నేల నిర్ధారణ వృత్తాకార తర్కం. చిత్తడి నేలలు, పల్లాలను పూడ్చి చదును చేశారనేదే కేసు. అందువల్ల ౧౬ నెలల తరువాత చేసే తనిఖీలో ఏ విధంగానైనా చిత్తడి నేల కనిపించదు.
  • చిత్రాల పోలిక ౨౦౧౫ సెప్టెంబరు ౫ నాటి ఉపగ్రహ ఛాయాచిత్రంపై ఆధారపడింది. కొన్ని పేజీల ముందే తీర్పు ఆ చిత్రాన్ని నమ్మదగనిదిగా పరిగణిస్తుంది.
  • నేల గట్టిపడిన విషయం మొదటి కమిటీ నిర్ధారణలను పరిశీలించినంత కఠినంగా పరిశీలించలేదు. రికార్డులో పద్ధతి, లోతు, పోలిక కోసం తీసుకున్న నేల వివరాలు లేవు.
  • ప్రదేశంలో ర్యాంపులు, రోడ్లు, గట్టిపరిచిన మట్టి, తేలియాడే వంతెనలు నిర్మించారు. సన్నాహక నిర్మాణం జరిగిందని నిర్వాహకులు ఖండించడం లేదు.
  • నిర్వాహకుల సొంత కాంట్రాక్టులు, మట్టి, నింపుడు సామగ్రి బిల్లులు, యంత్రాల లాగ్‌లు, గట్టిపరిచే నిర్దేశాలు ఎవరూ అడగలేదు.
  • ౨౦౧౬లో ట్రిబ్యునల్ ముందుకు కేసు తెచ్చిన మనోజ్ మిస్రా అది పరిష్కారమయ్యే వరకు జీవించలేదు. ఈ కేసుకు సుమారు పది సంవత్సరాలు పట్టింది.

స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం

  • "కాలుష్యకారకుడే చెల్లించాలి" సూత్రం ప్రకారం పర్యావరణ హానికి కారకుడైన పక్షమే దాని పరిష్కార వ్యయాన్ని భరించాలి. ఈ సూత్రం కారణ సంబంధానికి ఉన్న సాక్ష్యమంత బలంగానే ఉంటుంది.
  • ఒక ప్రదేశం అసలు స్థితి నమోదు కాకపోతే నష్టాన్ని ఎవరికీ ఆపాదించలేం. దీనివల్ల పాత క్షీణత తరువాతి నష్టానికి రక్షణగా నిలుస్తుంది. అందువల్ల అత్యంత క్షీణించిన ఉమ్మడి వనరులను మరింత క్షీణింపజేయడం అన్నింటికంటే సులభమవుతుంది.
  • జాతీయ హరిత ట్రిబ్యునల్ చట్టం సంయుక్త లేదా సంచిత కారణాల కోసం ఒక సాధనాన్ని ఇస్తుంది (సమానత్వ ప్రాతిపదికన పంపిణీ, సెక్షన్ ౧౭(౨)). "నిర్దోషులుగా విడుదల" చేసే ముందు కోర్టులు దీనిని పరిశీలించాలి.
  • పునరుద్ధరణ (సెక్షన్ ౧౫) అంటే భూమిని దాని పూర్వ స్థితికి తీసుకురావడం. అంతకు మించి మెరుగుపరచడం వేరే విషయం.

సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౩ – పర్యావరణం: పరిరక్షణ, పర్యావరణ ప్రభావం, కాలుష్యం; పర్యావరణ చట్ట సూత్రాలు | జీఎస్౨ – రాజ్యవ్యవస్థ: చట్టబద్ధ పాక్షిక-న్యాయ సంస్థలు (జాతీయ హరిత ట్రిబ్యునల్), న్యాయవ్యవస్థ | ప్రిలిమ్స్ – పర్యావరణం: కాలుష్యకారకుడే చెల్లించాలి, ముందుజాగ్రత్త సూత్రం, వరద మైదానాలు, చిత్తడి నేలలు

నేపథ్యం

జాతీయ హరిత ట్రిబ్యునల్ (ఎన్జీటీ)

కాలుష్యకారకుడే చెల్లించాలి సూత్రం

అదనపు నేపథ్యం

  • ౨౦౧౫ జనవరి ౧౩న వెలువడిన మనోజ్ మిశ్రా వర్సెస్ కేంద్ర ప్రభుత్వం (ఒరిజినల్ దరఖాస్తు సంఖ్య ౬, ౨౦౧౨) తీర్పు ఢిల్లీలో యమునా పునరుజ్జీవనానికి ఆదేశాలు ఇచ్చింది. వ్యాసం ఈ పేరును "మనోజ్ మిస్రా" అని రాస్తుంది.
  • అదే తీర్పు యమునా ఒడ్డున వ్యర్థాలు పారబోయడంపై కాలుష్యకారకుడే చెల్లించాలి సూత్రాన్ని వర్తింపజేసింది. అక్కడ శిథిలాలు లేదా వ్యర్థాలు పారబోసిన వారికి, శిథిలాల యజమానితో సహా, బాధ్యతను ౫ లక్షల రూపాయలుగా నిర్ణయించింది.
  • యమునా ఆదేశాలను సంక్షిప్తం చేసిన ట్రిబ్యునల్ తరువాతి ఉత్తర్వులు వరద మైదానంలో నిర్మాణ శిథిలాల డంపింగ్‌ను నిషేధిస్తాయి. అక్కడ ఆహార పంటల సాగును కూడా నిషేధిస్తాయి.
  • ౨౦౧౫ తీర్పు వెనుక ఉన్న నిపుణుల కమిటీ ఆక్రమణలు, ఘన వ్యర్థాల తొలగింపును సిఫార్సు చేసింది. వరద మైదానాల పునఃస్వాధీనం, నాలుగు దశల్లో జీవవైవిధ్య పార్కుల ఏర్పాటును కూడా సిఫార్సు చేసింది.
  • యమునా వరద మైదానం విషయంలో ఆర్ట్ ఆఫ్ లివింగ్ ఫౌండేషన్‌పై ట్రిబ్యునల్ మొదట విధించిన ౫ కోట్ల రూపాయల "పర్యావరణ పరిహారం" దాని ముఖ్యమైన తీర్పుల జాబితాలో ఉంది.

మెయిన్స్ కోణాలు

  • కాలుష్యకారకుడే చెల్లించాలి సూత్రానికి ఆపాదింపు అవసరం: బాధ్యత బాధ్యులైన పక్షంపైనే పడాలని సుప్రీంకోర్టు చెప్పింది సరైనదే. కానీ ఆధారరేఖ తెలియనప్పుడు కఠినమైన ఆపాదింపు వల్ల హాని పరిష్కారం కాకుండా మిగిలిపోవచ్చు.
  • ఎన్జీటీ ప్రక్రియా లోపాలు: మధ్యంతర ఉత్తర్వు కారణాలు లేకుండా ఇచ్చారు, ఒకే స్థల సందర్శనపై ఆధారపడింది, ౨౦ నెలల పాటు పునఃపరిశీలించలేదు. ఉత్సవానికి ముందు స్థితిని అంచనా వేయలేమని కమిటీ తరువాత చెప్పింది. బలహీన ప్రక్రియ పర్యావరణ అమలును దెబ్బతీస్తుంది, తీర్పు రద్దుకు కారణాలు ఇస్తుంది.
  • పరిహార ఆదేశాల్లో అతిక్రమణ: "ఉన్నతీకరణ", జీవవైవిధ్య పార్కును ఆదేశించడం సెక్షన్ ౧౫ కింద పునరుద్ధరణ పరిధిని దాటుతుంది. ట్రిబ్యునల్ అధికారం దానికి విస్తరించదు.
  • సెక్షన్ ౧౭(౨) విస్మరణ: సంయుక్త లేదా వేరు చేయలేని నష్టానికి సమానత్వ ప్రాతిపదికన పంపిణీని చట్టం ఇప్పటికే అందిస్తోంది. దానిపై చర్చించకపోవడం చట్టం మూసివేసిన ఖాళీని తెరిచి ఉంచుతుంది.
  • సాక్ష్యాల పరిశీలనలో అసమానత: మొదటి కమిటీ నిర్ధారణలను కఠినంగా పరీక్షించారు, కానీ నిర్దోషులుగా తేల్చిన కమిటీ నిర్ధారణలను పరీక్షించలేదు (కేవలం అధికారులతో కూడిన బృందం, వృత్తాకార చిత్తడి నేల నిర్ధారణ, నమ్మదగని చిత్రం, నమోదు చేయని గట్టిపడే తనిఖీ). ఇంజనీరింగ్ రికార్డులను (కాంట్రాక్టులు, నింపుడు బిల్లులు, యంత్రాల లాగ్‌లు) ఎవరూ కోరలేదు.
  • క్షీణించిన ఉమ్మడి వనరుల సమస్య: ఉమ్మడి వనరు ఎంత క్షీణించి ఉంటే, దానిని మరింత క్షీణింపజేయడం అంత సురక్షితమవుతుంది. నదిని రక్షించడంలో గతంలో జరిగిన వైఫల్యమే తదుపరి ఆక్రమణదారుకు రక్షణగా మారుతుంది.
  • ముందుకు వెళ్లే మార్గం:
  • వరద మైదానం లేదా అలాంటి ప్రభుత్వ భూమి స్వాధీనం చేతులు మారే రోజే, దరఖాస్తుదారు ఖర్చుతో ఆధారరేఖ సర్వేను తప్పనిసరి చేయాలి (గుర్తించిన బిందువుల వద్ద స్థాయిలు, నేల సాంద్రత, నీటి శోషణ; వృక్షసంపద, నీటి వనరుల పటం; తేదీ వేసిన ఛాయాచిత్రాలు). దీనిపై అధికారి, ఆక్రమణదారు ఇద్దరూ సంతకం చేయాలి;
  • ఆధారరేఖను తిరిగి పొందలేని చోట, అంతర్జాతీయ న్యాయస్థానం చేసినట్లు, నిర్దోషిగా విడుదల చేయడం కంటే అంచనా ఆధారిత పరిహారానికి ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలి.

సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న

**జీఎస్ పేపర్ ౩, ౧౫ మార్కులు:** "'కాలుష్యకారకుడే చెల్లించాలి' సూత్రం హానిని కాలుష్యకారకుడికి ఆపాదించాలని కోరుతుంది. యమునా వరద మైదానం (ప్రపంచ సాంస్కృతిక ఉత్సవం) వ్యాజ్యం సందర్భంలో, ఆధారరేఖ పర్యావరణ పరిస్థితులు నమోదు కాని చోట ఈ సూత్రాన్ని వర్తింపజేయడంలో ఉన్న ఇబ్బందులను పరిశీలించండి, సంస్థాగత సంస్కరణలను సూచించండి."

సంబంధిత అంశాలు

  • కాలుష్యకారకుడే చెల్లించాలి, ముందుజాగ్రత్త సూత్రం, ప్రజా విశ్వస్త సిద్ధాంతం (అధికరణ ౨౧; అధికరణ ౪౮ఏ; అధికరణ ౫౧ఏ(జీ))
  • పర్యావరణ ప్రభావ అంచనా; జాతీయ హరిత ట్రిబ్యునల్ అధికార పరిధి, అధికారాలు
  • వరద మైదానాలు, చిత్తడి నేలల నియంత్రణ (చిత్తడి నేలల నియమాలు)
  • యమునా పునరుజ్జీవనం, ఎన్‌ఎంసీజీ
  • పర్యావరణ తీర్పు ప్రక్రియలో సాక్ష్య భారం, నిపుణుల కమిటీలు

అంశాలు: GS3పర్యావరణం

ఈ నోట్స్‌ను ఎలా రాసి, తనిఖీ చేస్తాం →

16 నవంబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో