ఇరకాటంలో (హసీనా తిరిగి రావాలన్న ప్రణాళిక, భారత్-బంగ్లాదేశ్ విభేదం)
ప్రచురణ:
మూలం: ది హిందూ, 13 నవంబర్, 2026
సారాంశం
- బంగ్లాదేశ్ మాజీ ప్రధాని షేక్ హసీనా ప్రస్తుతం భారత్లో ప్రవాసంలో ఉన్నారు. ఆమె ఈ వారం ఢిల్లీలోని బంగ్లాదేశ్ హైకమిషన్ ద్వారా కొత్త బంగ్లాదేశ్ పాస్పోర్టు, జాతీయ గుర్తింపు కార్డు కోసం దరఖాస్తు చేశారు. దీంతో ఆమె ఢాకాకు తిరిగి వెళ్తారనే ఊహాగానాలు పెరిగాయి. డిసెంబర్లో తిరిగి వెళ్తానని ఆమె చెప్పారు.
- ఢాకా ఈ అభ్యర్థనను తిరస్కరించింది. ఆ దేశ విదేశీ వ్యవహారాల సలహాదారు "ఉగ్రవాది"కి పాస్పోర్టు ఇవ్వబోమని, నేరస్థుల అప్పగింత ఒప్పందం కింద ఆమెను తిరిగి రప్పించాలని కోరతామని అన్నారు.
- ౧౭–౧౮ నవంబర్న జరగాల్సిన భారత్-బంగ్లాదేశ్ కాన్సులర్ చర్చలు వాయిదా పడ్డాయి. ప్రధానంగా ఆమె ప్రకటన వల్ల తలెత్తిన ఉద్రిక్తతలే కారణం. గంగా జలాల ఒప్పందం పొడిగింపు చర్చలు కూడా నిలిచిపోయాయి.
ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు
- భారత్-బంగ్లాదేశ్ నేరస్థుల అప్పగింత ఒప్పందం: ౨౦౧౩, ౨౦౧౬లో సవరణ. ౬వ అధికరణ – రాజకీయ నేరాల మినహాయింపు. భారత్లో నేరస్థుల అప్పగింత చట్టం, ౧౯౬౨ దీనిని నియంత్రిస్తుంది.
- గంగా జలాల ఒప్పందం: ౧౨ డిసెంబర్ ౧౯౯౬న ౩౦ సంవత్సరాలకు సంతకం; వేసవి కాలం ౧ జనవరి–౩౧ మే; ఫరక్కా బ్యారేజ్ (పశ్చిమ బెంగాల్, ౧౯౭౫); సంయుక్త నదీ కమిషన్ (౧౯౭౨ నుంచి).
- సంపాదకీయం ప్రకారం ఈ ఒప్పందం "వచ్చే నెల" ౨౦౨౬ డిసెంబర్లో ముగుస్తుంది.
- సంపాదకీయం పేర్కొన్న భూ సరిహద్దు దాటే కేంద్రం పెట్రాపోల్ (పశ్చిమ బెంగాల్).
- కాన్సులర్ చర్చలు: రెండు దేశాల విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖల డైరెక్టర్ జనరల్ స్థాయిలో జరుగుతాయి. ఐదో విడత ఢాకాలో జరగాల్సి ఉంది.
- పేర్కొన్న పార్టీలు: అవామీ లీగ్ (హసీనా పార్టీ), బీఎన్పీ (ప్రధాని తారిక్ రెహమాన్ నేతృత్వంలో ప్రస్తుత అధికార పార్టీ), జమాత్-ఎ-ఇస్లామీ (ప్రతిపక్షం).
గణాంకాలు, వివరాలు
- మూకలు తన ప్రభుత్వాన్ని కూల్చివేసిన తర్వాత హసీనా ౨౦౨౪ ఆగస్టు ౫న భారత్కు పారిపోయారు. వేలాది విద్యార్థులపై అణచివేతకు ఆదేశించినందుకు ఆమెను ఒక ట్రైబ్యునల్ తర్వాత దోషిగా తేల్చి, మరణశిక్ష విధించింది. ఆమె వయసు ౭౯ సంవత్సరాలు. భారత్లో ఆమె గత ప్రవాసం ౧౯౭౫–౧౯౮౧ మధ్య సాగింది.
- పాస్పోర్టు, జాతీయ గుర్తింపు కార్డు అభ్యర్థన: ఈ వారం ఢిల్లీలోని బంగ్లాదేశ్ హైకమిషన్ ద్వారా చేశారు; వార్తా కథనం ప్రకారం లండన్కు చెందిన ఒక న్యాయ సంస్థ నవంబర్ ౯న హైకమిషన్కు లేఖ రాసింది.
- బంగ్లాదేశ్ వైఖరి: "ఉగ్రవాది"కి పాస్పోర్టు ఇవ్వబోమని విదేశీ వ్యవహారాల సలహాదారు హుమాయున్ కబీర్ అన్నారు. ఆమె తిరిగి రావడాన్ని నేరస్థుల అప్పగింత ఒప్పందం ద్వారా, "ఖైదీ బదిలీ ప్రక్రియ"గా కోరతామని తెలిపారు.
- హసీనా తన తిరిగి వచ్చే ప్రణాళికను ౨౦౨౬ ఆగస్టు ౫న ఢిల్లీలో వర్చువల్ విలేకరుల సమావేశంలో ప్రకటించారు. ఈ విలేకరుల సమావేశం వల్ల బంగ్లాదేశ్ ప్రధాని భారత పర్యటన ఆకస్మికంగా రద్దయింది.
- వాయిదా పడిన చర్చలు: నవంబర్ ౧౭–౧౮న ఢాకాలో జరగాల్సిన ఐదో కాన్సులర్ చర్చలు. ఇవి రెండు సంవత్సరాలకు పైగా వ్యవధి తర్వాత జరిగే మొదటి సమావేశం అయ్యేవి; చివరిది ఆమె ప్రభుత్వం పడిపోవడానికి కొన్ని నెలల ముందు, ౨౦౨౪ మే ౨౯న న్యూఢిల్లీలో జరిగింది.
- ప్రణాళిక చేసిన అంశాలు: సరిహద్దు నిర్వహణ, వీసా విధానాలు, రెండు వైపులా నిర్బంధంలో ఉన్న పౌరులను స్వదేశానికి పంపడం.
- వీసాలు: ౨౦౨౪ ఆగస్టు ఉద్రిక్తతల తర్వాత బాగా తగ్గాయి. ముఖ్యంగా ౨౦౨౬ ఫిబ్రవరిలో తారిక్ రెహమాన్ ఎన్నికైన తర్వాత, గత కొన్ని నెలల్లో భారత్ బంగ్లాదేశీయులకు వీసాలను క్రమంగా పెంచింది.
- ఢాకాలో దేశీయ రాజకీయాలు: అవామీ లీగ్ను నిషేధించడంపై ఉభయ పక్షాల ఏకాభిప్రాయం ఉంది. బీఎన్పీ ప్రభుత్వం ఆమెపై మరణశిక్ష అమలు ప్రక్రియను ప్రారంభించాల్సి వస్తుంది, అంతర్జాతీయ వ్యతిరేకతను ఎదుర్కొంటుంది. ప్రభుత్వం మెతకగా వ్యవహరిస్తోందని జమాత్-ఎ-ఇస్లామీ ఆరోపిస్తోంది. ఆమె తిరిగి వస్తే నిరసనలు, హింస చెలరేగవచ్చని భయపడుతున్నారు.
- గంగా జలాల ఒప్పందం వచ్చే నెల ముగుస్తుంది; పొడిగింపు చర్చలు ఈ వివాదానికి బలయ్యాయి.
- తన వాదన వినిపించడానికి, అవామీ లీగ్ను పునర్నిర్మించడానికి తిరిగి వెళ్లాలని ఆశిస్తున్నట్లు హసీనా ది హిందూతో సహా ఇంటర్వ్యూల్లో చెబుతున్నారు. ఆమెపై రాజకీయ వర్గాల్లో ఉన్న ఆగ్రహం దృష్ట్యా ఇది అసంభవమని సంపాదకీయం పేర్కొంది.
- ఆమె ౧౯౮౧ తిరిగి రాక, ౧౯౭౫–౮౧ ప్రవాసం తర్వాత జరిగింది; ఆ ప్రవాసం ఆమె తండ్రి షేక్ ముజిబుర్ రెహమాన్, కుటుంబంలోని దాదాపు అందరి హత్యతో మొదలైంది. ఇప్పటి పరిస్థితి చాలా భిన్నమని సంపాదకీయం నొక్కి చెబుతుంది.
- సంపాదకీయం హసీనాను భారత్ "గౌరవ అతిథి"గా వర్ణిస్తుంది. ఆమె ఢాకాకు విమానంలో వెళ్లడాన్ని లేదా పెట్రాపోల్ వద్ద సరిహద్దు దాటడాన్ని ప్రభుత్వం భౌతికంగా ఆపలేదని, ఆమె సరిహద్దు దాటాక ఆమె పరిస్థితి నుంచి చేతులు దులుపుకోలేదని అది పేర్కొంటుంది.
స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం
ఒక దేశీయ రాజకీయ ప్రవాసం ద్వైపాక్షిక సమస్యగా ఎలా మారుతుందో ఈ ఉదంతం చూపిస్తుంది. భారత్ బాధ్యతలు నేరస్థుల అప్పగింత ఒప్పందం (రాజకీయ నేరాల మినహాయింపుతో), నేరస్థుల అప్పగింత చట్టం, ౧౯౬౨ నుంచి వస్తాయి. కానీ భారత్ ప్రయోజనం ఢాకాతో స్థిరమైన సంబంధాలను కొనసాగించడంలో ఉంది.
- నేరస్థుల అప్పగింత ఒప్పంద ఆధారిత, దేశాల మధ్య జరిగే చట్టపరమైన ప్రక్రియ. పారిపోయిన వ్యక్తి ఉనికి ఆతిథ్య దేశానికి దౌత్యపరమైన పావుగా కూడా ఉపయోగపడుతుంది.
- జలాల పంపకం, సరిహద్దులు, వీసాలు, కాన్సులర్ అంశాలు అన్నీ రాజకీయ సంబంధాల నాణ్యతపై ఆధారపడతాయి. ఇక్కడ ఒకే అంశం అనేక మార్గాలను ఒకేసారి అడ్డుకుంటోంది.
సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౨ – అంతర్జాతీయ సంబంధాలు: భారత్ మరియు పొరుగు దేశాలు; ద్వైపాక్షిక సమూహాలు, ఒప్పందాలు; జీఎస్౨ – రాజ్యవ్యవస్థ: నేరస్థుల అప్పగింత చట్టం, ఆశ్రయం; ప్రిలిమ్స్ – రాజ్యవ్యవస్థ (ఒప్పందం, చట్టపరమైన చట్రం)
నేపథ్యం
భారత్-బంగ్లాదేశ్ నేరస్థుల అప్పగింత ఒప్పందం
భారత్-బంగ్లాదేశ్ గంగా జలాల ఒప్పందం, ౧౯౯౬ (ఫరక్కా ఒప్పందం)
అదనపు నేపథ్యం
- ఒప్పంద పునరుద్ధరణపై బిహార్ ఆందోళన వ్యక్తం చేసింది. వరదలు, పూడిక, వేసవిలో నీటి లభ్యతకు సంబంధించి రక్షణలు కావాలని కోరుతోంది.
- భారత్, బంగ్లాదేశ్ ౫౪ సరిహద్దు నదులను పంచుకుంటున్నాయి.
- తీస్తా జలాల పంపకం ప్రశ్న ఇంకా పరిష్కారం కాలేదు. ౨౦౧౧ మధ్యంతర ఏర్పాటును పశ్చిమ బెంగాల్ వ్యతిరేకించడంతో పక్కనపెట్టారు, దానిపై సంతకాలు జరగలేదు.
మెయిన్స్ కోణాలు
- భారత్ సందిగ్ధం: హసీనా ఢాకాకు విమానంలో వెళ్లడాన్ని లేదా పెట్రాపోల్ వద్ద సరిహద్దు దాటడాన్ని భారత్ భౌతికంగా ఆపలేదని, ఆమె అవతలికి వెళ్లాక ఆమె పరిస్థితి నుంచి చేతులు దులుపుకోలేదని సంపాదకీయం చెబుతుంది.
- ఢాకా సందిగ్ధం: బీఎన్పీ ప్రభుత్వ కఠిన ప్రకటనలకు ఆమెను తిరిగి రప్పించాలన్న కోరిక తోడు కాదు. ఎందుకంటే మరణశిక్ష అమలు ప్రక్రియ అంతర్జాతీయ విమర్శలకు దారితీస్తుంది, చర్య తీసుకోకపోతే జమాత్-ఎ-ఇస్లామీ బలపడుతుంది.
- చట్టపరమైన కోణం: ఒప్పందంలోని ౬వ అధికరణ రాజకీయ నేరాల మినహాయింపు, ౮వ అధికరణ సద్భావ నిబంధన తిరస్కరించడానికి భారత్కు వెసులుబాటు ఇస్తాయి. దీనికి విరుద్ధంగా, హత్య వంటి నేరాలను రాజకీయమైనవిగా పరిగణించరాదని ౬(౨) అధికరణ చెబుతుంది. ఢాకా ఈ ప్రక్రియను "ఖైదీ బదిలీ ప్రక్రియ"గా వర్ణిస్తూ నేరస్థుల అప్పగింత ఒప్పందాన్ని ప్రస్తావించింది.
- సహకారంపై ప్రభావం: వాయిదా పడిన కాన్సులర్ చర్చలు (వీసాలు, సరిహద్దు నిర్వహణ, స్వదేశానికి పంపడం), నిలిచిపోయిన గంగా ఒప్పందం చర్చలు అంశాల మధ్య అనుసంధానాన్ని చూపుతాయి. విభేదానికి ముందు వీసాల సాధారణీకరణ పురోగమిస్తోంది.
- పొరుగుకే ప్రథమ ప్రాధాన్యం పరీక్ష: ద్వైపాక్షిక సంబంధాల మెరుగుదలకు దౌత్య ప్రయత్నాలను రెట్టింపు చేస్తూనే, హసీనా క్షేమాన్ని కూడా చూడాలన్నది సంపాదకీయం సూచన. ప్రధాని రెహమాన్ను ఆమె విమర్శించిన విలేకరుల సమావేశాన్ని ఆపకూడదన్న ప్రభుత్వ నిర్ణయం ఆయన పర్యటన రద్దుకు దారితీసిందని అది గుర్తుచేస్తుంది.
- మానవతా, ఆశ్రయ నియమాలు: భారత్కు సాధారణ శరణార్థుల చట్టం లేదు; ప్రముఖ ప్రవాసుల విషయంలో నిర్ణయాలను కేసుల వారీగా తీసుకుంటారు.
సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న
**జీఎస్౨, ౧౫ మార్కులు:** "భారత్లో హసీనా ఉనికి భారత్-బంగ్లాదేశ్ సంబంధాలను దెబ్బతీసింది. భారత్ ముందున్న చట్టపరమైన, దౌత్యపరమైన ఎంపికలను పరిశీలించండి; బంగ్లాదేశ్లో తన విస్తృత ప్రయోజనాలను ఎలా కాపాడుకోగలదో సూచించండి."
సంబంధిత అంశాలు
- నేరస్థుల అప్పగింత చట్టం, ౧౯౬౨; నాన్-రిఫౌల్మెంట్ సూత్రం; రాజకీయ ఆశ్రయం
- భారత్-బంగ్లాదేశ్ భూ సరిహద్దు ఒప్పందం (౨౦౧౫); తీస్తా జలాల వివాదం
- సింధు జలాల ఒప్పందం (జల ఒప్పందాల గతిశీలతను పోల్చడానికి); సంయుక్త నదీ కమిషన్
- పొరుగుకే ప్రథమ ప్రాధాన్యం విధానం; సార్క్/బిమ్స్టెక్
అంశాలు: GS2రాజనీతి
13 నవంబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో