BrainParrot

సుప్రీంకోర్టు మరణశిక్ష కేసుల్లో న్యాయబద్ధ ప్రక్రియను ఎలా తీర్చిదిద్దింది

GS2పూర్తి నోట్ప్రచురణ:

మూలం: ది హిందూ, 4 నవంబర్, 2026

సారాంశం

  • మరణశిక్ష వ్యతిరేక దినోత్సవం (అక్టోబర్ ౧౦) సందర్భంగా సుప్రీంకోర్టు మాజీ న్యాయమూర్తి ఒకరు, బచన్ సింగ్ (౧౯౮౦) తీర్పులోని రక్షణలు నాలుగు దశాబ్దాల్లో ఎలా అమలయ్యాయో విశ్లేషించారు.
  • వ్యక్తిగత పరిస్థితుల ఆధారంగా శిక్ష విధించడం, సంస్కరణ అసాధ్యమని నిరూపించాల్సిన రాజ్య బాధ్యత అనే రెండూ మరణశిక్ష రాజ్యాంగబద్ధంగా నిలవడానికి షరతులని ఆయన వాదిస్తున్నారు.
  • సుప్రీంకోర్టు ఇటీవల నేరం నుంచి శిక్ష విధింపు ప్రక్రియలోని న్యాయబద్ధతకు దృష్టి మళ్లించిందని ఆయన గమనించారు. విచారణ కోర్టుల పద్ధతి మాత్రం దాదాపు మారలేదు. నిర్దోషులుగా విడుదలయ్యే కేసులు అధిక శాతం ఉండటం దర్యాప్తు వ్యవస్థలో తప్పులకు అవకాశం ఉందని చూపుతోంది.

UPSC ప్రాసంగికత: ప్రాసంగికత: ✅ జీఎస్౨ రాజ్యవ్యవస్థ — న్యాయవ్యవస్థ, ప్రాథమిక హక్కులు (అధికరణలు ౧౪/౨౧), క్రిమినల్ న్యాయ సంస్కరణ; జీఎస్౪ (శిక్ష నైతికత)

ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు

  • బచన్ సింగ్ వర్సెస్ పంజాబ్ రాష్ట్రం (౧౯౮౦): రాజ్యాంగ ధర్మాసనం; మరణశిక్షను సమర్థించింది; యావజ్జీవ శిక్ష నియమం, మరణశిక్ష మినహాయింపు; "ప్రత్యేక కారణాలు" అవసరం.
  • సీఆర్‌పీసీ సెక్షన్ ౩౫౪(౩), ఇప్పుడు బీఎన్ఎస్ఎస్, ౨౦౨౩ సెక్షన్ ౩౯౩(౩): మరణశిక్షకు "ప్రత్యేక కారణాలు" అవసరం.
  • పరీక్ష: యావజ్జీవ శిక్ష "సందేహానికి తావులేకుండా పూర్తిగా మూసుకుపోయినప్పుడు" మాత్రమే మరణశిక్ష. వ్యక్తిగత పరిస్థితుల ఆధారిత శిక్ష విధింపులో నేరాన్ని, నేరస్థుడిని ఇద్దరినీ తూకం వేస్తారు.
  • సంస్కరణ అవకాశం లేదని సాక్ష్యాలతో నిరూపించాల్సిన భారం రాజ్యంపై ఉంది.
  • మచ్చి సింగ్ (౧౯౮౩) విచారణను నేరం వైపు మళ్లించింది. ఈ విషయాన్ని కోర్టే సంగీత్ వర్సెస్ హర్యానా రాష్ట్రం (౨౦౧౩)లో అంగీకరించింది.
  • రవ్జీ వర్సెస్ రాజస్థాన్ రాష్ట్రం (డిసెంబర్ ౧౯౯౫, ఇద్దరు న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం) శిక్షను నేర స్వభావం, తీవ్రతే నిర్ణయిస్తాయని, నేరస్థుడి పరిస్థితులు కాదని పేర్కొంది. సంతోష్ కుమార్ బరియార్ వర్సెస్ మహారాష్ట్ర రాష్ట్రం (౨౦౦౯) దానిని బచన్ సింగ్ను పట్టించుకోకుండా ఇచ్చిన తీర్పుగా పేర్కొంది. సంస్కరణ సాధ్యం కానప్పుడు మాత్రమే యావజ్జీవ శిక్ష "సందేహానికి తావులేకుండా పూర్తిగా మూసుకుపోతుంది" అని కూడా బరియార్ స్పష్టం చేసింది.
  • మనోజ్ వర్సెస్ మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రం (౨౦౨౨): మానసిక ఆరోగ్య మూల్యాంకనాలు, కస్టడీలో ప్రవర్తనపై నివేదికలు, ప్రొబేషన్ అధికారి నివేదికను రాజ్యం సమర్పించాలని కోరే "ఆచరణాత్మక మార్గదర్శకాలు".
  • వసంత సంపత్ దుపారే వర్సెస్ భారత యూనియన్ (౨౦౨౫): మనోజ్కు అనుగుణమైన శిక్ష విధింపు విచారణ అధికరణలు ౧౪, ౨౧ నుంచి వస్తుంది. అది లేని మరణశిక్ష రాజ్యాంగ విరుద్ధం, తుది తీర్పు అయిన తర్వాత కూడా తిరిగి తెరవవచ్చు.
  • వారిస్ వర్సెస్ మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రం (సెప్టెంబర్ ౨౦౨౬): బాలికపై అత్యాచారం, హత్య నేర నిర్ధారణ సమర్థించారు. అయితే సంస్కరణ అవకాశాన్ని తోసిపుచ్చే సాక్ష్యాన్ని రాజ్యం చూపలేదని మరణశిక్షను తగ్గించారు.
  • మరణశిక్ష కేసుల్లో సంస్కరణను లక్ష్యంగా ౨౬౨వ లా కమిషన్ నివేదిక (౨౦౧౫) సమర్థించింది.
  • శిక్ష విధింపు సామగ్రిని సమర్పించడానికి నిజమైన, అర్థవంతమైన అవకాశం పొందే రక్షణ పక్ష హక్కుపై స్వయంప్రేరిత రిట్ పిటిషన్‌ను రాజ్యాంగ ధర్మాసనానికి నివేదించారు.

గణాంకాలు, వివరాలు

  • ౩౦౬ మరణశిక్షలపై (౨౦౧౮–౨౦౨౦) జరిగిన దేశవ్యాప్త అధ్యయనంలో ౩౬.౧ శాతం నేర నిర్ధారణ జరిగిన రోజే, ౧౮.౪ శాతం మరుసటి రోజే విధించినట్లు తేలింది. చాలా కేసుల్లో రక్షణ పక్షం వాదించలేదు, తగ్గింపు సాక్ష్యాలనూ సమర్పించలేదు.
  • ౨౦౨౫లో విచారణ కోర్టులు ౧౨౮ మందికి మరణశిక్ష విధించాయి. అమలును అంచనా వేయగలిగిన కేసుల్లో ౯౫.౧౮ శాతం కేసుల్లో మనోజ్ ప్రక్రియను పాటించలేదు.
  • గత దశాబ్దంలో హైకోర్టులు, సుప్రీంకోర్టు తేల్చిన మరణశిక్షల్లో దాదాపు మూడో వంతు నిర్దోషులుగా విడుదలతో ముగిశాయి.
  • ౨౦౨౫లోనే సుప్రీంకోర్టు తేల్చిన ౧౯ మరణశిక్ష కేసుల్లో ౧౦ కేసుల్లో నిందితులను నిర్దోషులుగా విడుదల చేసింది. తీవ్రంగా లోపభూయిష్టమైన దర్యాప్తులు, ప్రాసిక్యూషన్లను పదేపదే గమనించింది.
  • దుపారేలో దర్యాప్తులు తరచుగా "అస్పష్టంగా రాబట్టిన ఒప్పుకోళ్లు", "సందేహాస్పద కచ్చితత్వం గల" ఫోరెన్సిక్ సామగ్రిపై ఆధారపడతాయని సుప్రీంకోర్టు అంగీకరించింది.
  • రవ్జీని ౧౯౯౬ మేలో, సుర్జా రామ్‌ను ౧౯౯౭ ఏప్రిల్‌లో ఉరితీశారు. కనీసం మరో ఆరు మరణశిక్ష కేసుల్లో రవ్జీని అనుసరించారని బరియార్ (౨౦౦౯) పేర్కొంది.
  • ౨౦౧౨లో ౧౪ మంది పదవీ విరమణ చేసిన న్యాయమూర్తులు ఆ రెండు ఉరితీతలను స్వతంత్ర భారతంలో తెలిసిన "అత్యంత తీవ్రమైన న్యాయ వైఫల్యం"గా అభివర్ణించారు.
  • "న్యాయమూర్తులు ఎప్పుడూ రక్తపిపాసులు కాకూడదు" అని బచన్ సింగ్ స్వయంగా హెచ్చరించింది.

స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం

  • మరణశిక్ష రాజ్యాంగబద్ధమే. అయితే ప్రక్రియ అధికరణ ౨౧ ప్రకారం న్యాయమైనదిగా, సహేతుకంగా ఉండాలి, అధికరణ ౧౪ ప్రకారం ఏకపక్షంగా ఉండకూడదు.
  • యావజ్జీవ కారాగార శిక్ష సాధారణ నియమం, మరణశిక్ష మినహాయింపు. మినహాయింపునకు తీర్పులో "ప్రత్యేక కారణాలు" అవసరం.
  • శిక్ష విధింపు, నేర నిర్ధారణ నుంచి వేరుగా ఉండే దశ. కోర్టు నేరంతో పాటు నేరస్థుడి పరిస్థితులను (వయస్సు, మానసిక స్థితి, సంస్కరణ అవకాశం) కూడా పరిగణించాలి.
  • అందువల్ల ఏకపక్షమైన, తిరిగి సరిదిద్దలేని శిక్షకు వ్యతిరేకంగా శిక్ష విధింపు విచారణ నాణ్యతే నిర్ణయాత్మక రక్షణ అవుతుంది.

సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౨ – రాజ్యవ్యవస్థ: న్యాయవ్యవస్థ; ప్రాథమిక హక్కులు (అధికరణలు ౧౪, ౨౧); జీఎస్౨ – పాలన: క్రిమినల్ న్యాయ వ్యవస్థ సంస్కరణ. వ్యాసం/జీఎస్౪: ప్రతీకారం వర్సెస్ సంస్కరణ.

నేపథ్యం

బచన్ సింగ్ వర్సెస్ పంజాబ్ రాష్ట్రం (౧౯౮౦), "అరుదైన వాటిలో అరుదైనది" సిద్ధాంతం

క్షమాభిక్ష అధికారాలు (సంబంధిత అంశం)

అదనపు నేపథ్యం

  • లా కమిషన్ ౩౫వ నివేదిక (౧౯౬౭) మరణశిక్షను కొనసాగించాలని సమర్థించింది. ౨౬౨వ నివేదిక (౨౦౧౫) ఉగ్రవాద సంబంధిత నేరాలు, రాజ్యంపై యుద్ధం చేయడం మినహా మిగతా అన్ని నేరాలకు రద్దు చేయాలని సిఫారసు చేసింది.
  • సంతోష్ కుమార్ బరియార్ (౨౦౦౯)లో, దోషి సంస్కరణకు లేదా పునరావాసానికి ఎందుకు అనర్హుడో వివరించే స్పష్టమైన సాక్ష్యాన్ని కోర్టులు ఇవ్వాలని సుప్రీంకోర్టు చెప్పింది. ఈ సాక్ష్యం అవసరం శిక్ష విధింపులో నిష్పాక్షికతకు తప్పనిసరని ౨౬౨వ నివేదిక పేర్కొంది.

మెయిన్స్ కోణాలు

  • సిద్ధాంతపరమైన పక్కదారి: మరణశిక్షకు ప్రత్యేక కారణాలు కావాలని బచన్ సింగ్ చెప్పింది. కానీ మచ్చి సింగ్ ఆచరణలో యావజ్జీవ శిక్షను ఎంచుకోవడానికి కారణాలు అడిగింది. రవ్జీ మరింత ముందుకు వెళ్లి నేరాన్నే నిర్ణయాత్మకం చేసింది. ఆ సూత్రం కట్టుబడే చట్టానికి విరుద్ధమని సుప్రీంకోర్టు తర్వాత (బరియార్, ౨౦౦౯) పేర్కొంది. అయినా ఆ సూత్రంపై ఇద్దరిని ఉరితీశారు.
  • "అరుదైన వాటిలో అరుదైనది" నుంచి ప్రక్రియా హక్కుల వైపు: అర్థవంతమైన శిక్ష విధింపు విచారణను సుప్రీంకోర్టు ఇప్పుడు అధికరణ ౨౧లో భాగంగా పరిగణిస్తోంది. ఇది ప్రక్రియా రక్షణల నమూనా (మనోజ్ → దుపారే). లోపభూయిష్ట విచారణ జరిగితే తుది తీర్పును సమీక్షించవచ్చని కూడా ఇది చెబుతుంది.
  • అమలులో అంతరం: ౨౦౨౫ గణాంకాలు (౧౨౮ శిక్షలు, ౯౫.౧౮ శాతం పాటించకపోవడం), ౨౦౧౮–౨౦ అధ్యయనం (అదే రోజు, మరుసటి రోజు శిక్షలు) విచారణ కోర్టులు ఇప్పటికీ చట్టాన్ని అమలు చేయడం లేదని చూపుతున్నాయి.
  • వ్యవస్థాగత తప్పిదాల అవకాశం: దాదాపు మూడో వంతు కేసుల్లో, ౨౦౨౫లో సుప్రీంకోర్టు కేసుల్లో ౧౯కి ౧౦ చోట్ల నిర్దోషులుగా విడుదల కావడం లోపభూయిష్ట దర్యాప్తు, బలవంతపు ఒప్పుకోళ్లు, బలహీన ఫోరెన్సిక్ సాక్ష్యాలను చూపుతోంది. తప్పులకు అవకాశం ఉన్న వ్యవస్థలో తిరిగి సరిదిద్దలేని శిక్షను నిర్ణయిస్తున్నారు.
  • సంస్కరణ వర్సెస్ ప్రతీకారం: సంస్కరణ అసాధ్యమని చూపే భారం రాజ్యంపై ఉంది (వారిస్). తీవ్రత ఒక్కటే యావజ్జీవ శిక్ష అవకాశాన్ని మూసివేయలేదు. రవ్జీ చూపినట్లు, క్రూరమైన నేరాలపై ప్రజల ఆవేదన చట్టబద్ధమైన హేతువును అధిగమించకూడదు.
  • ముందుకు మార్గం: విచారణ కోర్టులకు శిక్షణ, తగ్గింపు పరిస్థితులపై దర్యాప్తు, ప్రొబేషన్ నివేదికల ద్వారా మనోజ్ను అమలు చేయాలి. దర్యాప్తు, ఫోరెన్సిక్ ప్రమాణాలను సంస్కరించాలి. శిక్ష విధింపు సామగ్రిని సమర్పించే రక్షణ పక్ష హక్కును పెండింగ్‌లో ఉన్న రాజ్యాంగ ధర్మాసనం తేలుస్తుంది.

సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న

**జీఎస్౨, ౧౫ మార్కులు:** "మరణశిక్షను మినహాయింపుగా మార్చడమే 'అరుదైన వాటిలో అరుదైనది' సిద్ధాంతం లక్ష్యం. అయినా శిక్ష విధింపు పద్ధతి అస్థిరంగానే ఉంది. *బచన్ సింగ్* తర్వాత సుప్రీంకోర్టు ప్రక్రియా రక్షణలు మరణశిక్ష విధింపులో న్యాయబద్ధ ప్రక్రియను ఎలా నిలబెట్టడానికి ప్రయత్నించాయో విమర్శనాత్మకంగా పరిశీలించండి."

సంబంధిత అంశాలు

  • అధికరణలు ౧౪, ౨౧, ౭౨, ౧౬౧ (క్షమాభిక్ష అధికారాలు); క్యూరేటివ్ పిటిషన్
  • బీఎన్ఎస్ఎస్ ౨౦౨౩ శిక్ష విధింపు నిబంధనలు; సీఆర్‌పీసీ సెక్షన్ ౨౩౫(౨) విచారణలు
  • మరణశిక్షపై భారత లా కమిషన్ నివేదికలు (౩౫వ, ౨౬౨వ)
  • న్యాయమైన విచారణ, ఫోరెన్సిక్ సంస్కరణ, పోలీసు దర్యాప్తు సంస్కరణలు
  • సంస్కరణాత్మక వర్సెస్ ప్రతీకారాత్మక శిక్షా సిద్ధాంతాలు (జీఎస్౪/వ్యాసం)

అంశాలు: GS2రాజనీతి

ఈ నోట్స్‌ను ఎలా రాసి, తనిఖీ చేస్తాం →

4 నవంబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో