BrainParrot

౨౦౪౭ నాటికి తీర, జలమార్గ సరకు రవాణా వాటాను రెట్టింపు చేసి ౧౨ శాతానికి చేర్చే ప్రణాళికను వివరించిన సర్బానంద సోనోవాల్

GS3పూర్తి నోట్ప్రచురణ: · నవీకరణ:

మూలం: PIB (పత్రికా సమాచార కార్యాలయం) · మూలాన్ని చదవండి ↗

సారాంశం

ఒడిశాలోని పూరీలో జరిగిన సంప్రదింపుల కమిటీ సమావేశంలో కేంద్ర మంత్రి సర్బానంద సోనోవాల్ మాట్లాడారు. భారతదేశ సరకు రవాణాలో తీరప్రాంత నౌకాయానం, అంతర్గత జలమార్గాల సంయుక్త వాటాను ౨౦౪౭ నాటికి ౬ శాతం నుంచి ౧౨ శాతానికి రెట్టింపు చేయాలని ప్రభుత్వం లక్ష్యంగా పెట్టుకుందని ఆయన చెప్పారు.

UPSC ప్రాసంగికత: ప్రాసంగికత: ✅ జీఎస్౩ ఆర్థిక వ్యవస్థ – మౌలిక సదుపాయాలు (ఓడరేవులు, నౌకాయానం, జలమార్గాలు, లాజిస్టిక్స్), పర్యావరణ సహ-ప్రయోజనాలు

ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు

  • లక్ష్యాలు: సరకు రవాణాలో తీరప్రాంత, అంతర్గత జలమార్గాల వాటా ౨౦౪౭ నాటికి ౬ శాతం నుంచి ౧౨ శాతానికి; ౨౦౨౯ నాటికి ౧౦ లక్షల సముద్ర క్రూజ్ ప్రయాణికులు.
  • తీరప్రాంత సరకు ప్రోత్సాహక పథకం: ౨౦౨౬-౨౭ బడ్జెట్‌లో ప్రకటించారు. సరకు యజమానులు, తీరప్రాంత నౌకల నిర్వాహకులు, బహుళ-విధాన రవాణా నిర్వాహకులకు ప్రోత్సాహకాలు ఇస్తుంది (బహుళ-విధాన అంటే నౌక, రైలు, రోడ్డు వంటి ఒకటి కంటే ఎక్కువ మార్గాల్లో సరకు రవాణా చేయడం).
  • క్రూజ్ భారత్ మిషన్: సెప్టెంబర్ ౨౦౨౪లో ప్రారంభమైంది. మార్చి ౨౦౨౯ నాటికి ౧౦ లక్షల సముద్ర క్రూజ్ ప్రయాణికులు, ౪ లక్షల ఉద్యోగాలు లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.
  • పూరీ అంతర్జాతీయ క్రూజ్ టెర్మినల్: ఒడిశా ప్రభుత్వంతో కలిసి పారాదీప్ ఓడరేవు ప్రాధికార సంస్థ అభివృద్ధి చేస్తుంది.
  • జాతీయ జలమార్గం-౫ (ఒడిశా): పారిశ్రామిక, గనుల కేంద్రాలను (తాల్చేర్, కళింగనగర్) తూర్పు తీర ఓడరేవులతో అనుసంధానించడం దీని ఉద్దేశం.
  • భారతదేశ తీరరేఖ ౧౧,౦౦౦ కి.మీ.కు మించి ఉంది.
  • నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ: ఓడరేవులు, నౌకాయానం, జలమార్గాల మంత్రిత్వ శాఖ. సంబంధిత సంస్థలు: భారత అంతర్గత జలమార్గాల ప్రాధికార సంస్థ (చట్టబద్ధ సంస్థ), సాగరమాల కార్యక్రమం.
  • సంప్రదింపుల కమిటీ: సమావేశం పూరీలో జరిగింది. మంత్రి అధ్యక్షత వహించారు; సహాయ మంత్రి శంతను ఠాకూర్, ఎనిమిది మంది ఎంపీలు హాజరయ్యారు.

గణాంకాలు, వివరాలు

  • భారత ఓడరేవుల్లో తీరప్రాంత సరకు ౧౨ ఏళ్లలో ౭౪ నుంచి ౧౭౭ మిలియన్ మెట్రిక్ టన్నులకు పెరిగింది; వృద్ధి సుమారు ౧౪౦ శాతం.
  • ఆర్థిక సంవత్సరం ౨౦౨౫-౨౬లో క్రూజ్ రాకపోకలు: ౪,౬౨,౬౬౧ సముద్ర క్రూజ్ ప్రయాణికులు, ౨౧౨ నౌకల రాకపోకలు. ౨౦౧౩-౧౪ నుంచి ప్రయాణికులు ౫.౫ రెట్లు, నౌకల రాకపోకలు ౨.౧ రెట్లు పెరిగాయి.
  • నదీ క్రూజ్: ౧౬ జాతీయ జలమార్గాల్లో ౨౦ సర్క్యూట్లు నడుస్తున్నాయి; దశలవారీ అభివృద్ధి కోసం మరో ౫౧ గుర్తించారు. ౧౪౩ నదీ క్రూజ్ టెర్మినళ్లు, ల్యాండింగ్ పాయింట్లు పనిచేస్తున్నాయి.
  • సంయుక్త ప్రభావం (మంత్రి అంచనా ప్రకారం): ౫,౬౦,౦౦౦కు పైగా ఉద్యోగాలు, ౧౬ మిలియన్ మెట్రిక్ టన్నుల కార్బన్ డయాక్సైడ్ ఆదా.
  • పూరీ అంతర్జాతీయ క్రూజ్ టెర్మినల్ వ్యయం: సుమారు ౧,౫౦౦ కోట్ల రూపాయలు.
  • జాతీయ జలమార్గం-౫ అభివృద్ధి వ్యయం: ౧౩,౦౦౦ కోట్ల రూపాయలకు పైగా ఉంటుందని అంచనా.
  • సముద్ర రంగంలో పరివర్తనకు "గత ౧౨ ఏళ్లు" కారణమని మంత్రి పేర్కొన్నారు.
  • వ్యాసం ఈ రెండు కార్యక్రమాలను "ప్రతిపాదితం" అని పేర్కొంది. వాస్తవానికి క్రూజ్ భారత్ మిషన్ సెప్టెంబర్ ౨౦౨౪లో ప్రారంభమైంది, తీరప్రాంత సరకు ప్రోత్సాహక పథకాన్ని ౨౦౨౬-౨౭ బడ్జెట్‌లో ప్రకటించారు. ౨౦౨౬ ప్రకటనలను వీటిని విస్తరించి అమలులోకి తెచ్చే ప్రయత్నంగా చదవాలి.

స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం

భారతదేశ సరకు రవాణాలో రోడ్డు, రైలు మార్గాలదే ఆధిపత్యం. దీనివల్ల లాజిస్టిక్స్ వ్యయాలు, ఉద్గారాలు పెరుగుతున్నాయి. జల రవాణా టన్ను-కిలోమీటరుకు చౌక, పైగా పరిశుభ్రమైనది. అందువల్ల తీరప్రాంత నౌకాయానం, అంతర్గత జలమార్గాల వైపు రవాణా విధానాన్ని మళ్లించడం పోటీతత్వానికి, వాతావరణ లక్ష్యాలకు తోడ్పడుతుంది. భారతదేశానికి ౧౧,౦౦౦ కి.మీ.కు పైగా తీరరేఖ ఉంది. ఇది సుదూర ప్రాంతాలకు సరకులను మరింత పరిశుభ్రంగా చేరవేయడానికి సహజ ప్రయోజనమని వ్యాసం పేర్కొంది. విధాన సాధనాల్లో ఇవి ఉన్నాయి:

  • ప్రోత్సాహకాలు (తీరప్రాంత సరకు ప్రోత్సాహక పథకం),
  • నియంత్రణ (తీరప్రాంత నౌకాయాన చట్టం, ౨౦౨౫),
  • మౌలిక సదుపాయాలు (జాతీయ జలమార్గాలు, క్రూజ్ టెర్మినళ్లు),
  • పర్యాటకం, నీలి ఆర్థిక వ్యవస్థ అభివృద్ధి (క్రూజ్ భారత్ మిషన్).

సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౩ – ఆర్థిక వ్యవస్థ: మౌలిక సదుపాయాలు (ఓడరేవులు, జలమార్గాలు), లాజిస్టిక్స్ వ్యయం, పెట్టుబడి నమూనాలు | జీఎస్౩ – పర్యావరణం: హరిత రవాణా, ఉద్గారాల తగ్గింపు | జీఎస్౨ – పాలన: పార్లమెంటరీ సంప్రదింపుల కమిటీలు; కేంద్ర–రాష్ట్ర సమన్వయం

నేపథ్యం

క్రూజ్ భారత్ మిషన్

తీరప్రాంత సరకు ప్రోత్సాహక పథకం

తీరప్రాంత నౌకాయాన చట్టం, ౨౦౨౫

అంతర్గత జలమార్గాల చట్రం

సాగరమాల

అదనపు నేపథ్యం

  • బడ్జెట్‌లో జాతీయ జలమార్గం-౫: ౨౦౨౬-౨౭ బడ్జెట్‌లో ఐదేళ్లలో ౨౦ కొత్త జాతీయ జలమార్గాలను అందుబాటులోకి తెస్తామని ప్రకటించారు. ఒడిశాలోని జాతీయ జలమార్గం-౫తో ఇది మొదలవుతుంది. ఇది తాల్చేర్, అంగుల్ ఖనిజ ప్రాంతాలను, కళింగనగర్‌ను పారాదీప్, ధామ్రా ఓడరేవులతో కలుపుతుంది.
  • జాతీయ జలమార్గం-౫ వివరాలు: జాతీయ జలమార్గం-౫ (౫౮౮ కి.మీ.)లో తాల్చేర్–పారాదీప్/ధామ్రా మధ్య ౩౩౨ కి.మీ. భాగానికి ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు. ఇది ౨,౦౦౦ డెడ్‌వెయిట్ టన్నుల నౌకల కోసం కనీసం ౩.౦ మీటర్ల లోతు ఉండేలా రూపొందించారు. దీనిని ౨౫ నవంబర్ ౨౦౦౮న జాతీయ జలమార్గంగా ప్రకటించారు. ఒక మంత్రిత్వ శాఖ పేజీ ప్రకారం టన్నుకు వ్యయం ౬౫౮ రూపాయలు కాగా, రైలులో ఇది ౧,౦౨౫ రూపాయలు.
  • క్రూజ్ సదుపాయాల కల్పన: క్రూజ్ నౌకలకు సరకు నౌకల కంటే ముందుగా బెర్తింగ్ ప్రాధాన్యం ఇస్తారు. విదేశీ క్రూజ్ నౌకలకు కేబోటేజ్ ఆంక్షలను మినహాయించారు. దీనివల్ల అవి దేశీయ ఓడరేవుల మధ్య భారత పౌరులను తీసుకెళ్లవచ్చు. (కేబోటేజ్ అంటే ఒక ప్రాంతం లోపల రవాణా సేవలు నడిపే హక్కు.)
  • టెర్మినళ్లు: విశాఖపట్నం (సెప్టెంబర్ ౨౦౨౩), ముంబై (సెప్టెంబర్ ౨౦౨౫), చెన్నై (జూన్ ౨౦౨౬)లలోని అంతర్జాతీయ క్రూజ్ టెర్మినళ్లను ఉన్నతీకరించి అందుబాటులోకి తెచ్చారు.

మెయిన్స్ కోణాలు

  • లాజిస్టిక్స్ వ్యయం, పోటీతత్వం: భారీ సరకును జల మార్గానికి మళ్లిస్తే టన్నుకు వ్యయం తగ్గుతుంది, రోడ్డు, రైలు రద్దీ తగ్గుతుంది. ఒడిశా అంతర్భాగం నుంచి ఖనిజ, పారిశ్రామిక సరకును ఓడరేవులకు తీసుకెళ్లేలా జాతీయ జలమార్గం-౫ను రూపొందించారు.
  • పర్యావరణం: ౧౬ మిలియన్ టన్నుల కార్బన్ డయాక్సైడ్ ఆదా అవుతుందని మంత్రి అంచనా వేశారు; ఇది భారతదేశ వాతావరణ నిబద్ధతలకు తోడ్పడుతుంది. డ్రెడ్జింగ్, టెర్మినళ్లకు పర్యావరణ అనుమతి, పర్యావరణ రక్షణ చర్యలు (నదీ జీవవైవిధ్యం, డ్రెడ్జ్ చేసిన పదార్థం పారవేత) అవసరం.
  • ఉద్యోగాలు, పర్యాటకం: సరకు రవాణా, క్రూజ్ రంగాల్లో ౫,౬౦,౦౦౦కు పైగా ఉద్యోగాలు అంచనా. క్రూజ్ వృద్ధి (ప్రయాణికులు ౫.౫ రెట్లు) ఊపును చూపుతుంది, కానీ ౨౦౨౯ నాటి ౧౦ లక్షల లక్ష్యంతో పోలిస్తే ౪,౬౨,౬౬౧ ప్రయాణికులు ఇంకా తక్కువే.
  • ప్రాంతీయ అభివృద్ధి: జాతీయ జలమార్గం-౫, పూరీ టెర్మినల్, పారాదీప్ ఓడరేవు ద్వారా ఒడిశాకు లాభం. కేంద్ర–రాష్ట్ర భాగస్వామ్యమే (ఒడిశా ప్రభుత్వంతో పారాదీప్ ఓడరేవు ప్రాధికార సంస్థ) అమలు నమూనా.
  • ప్రోత్సాహక రూపకల్పన: రవాణా విధానంలో మార్పుకు మౌలిక సదుపాయాలతో పాటు డిమాండ్ వైపు కూడా కృషి అవసరం కాబట్టి, తీరప్రాంత సరకు ప్రోత్సాహక పథకం సరకు యజమానులు, నౌకల నిర్వాహకులు, బహుళ-విధాన నిర్వాహకులను లక్ష్యంగా చేసుకుంటుంది. మొదటి/చివరి మైలు అనుసంధానం, వ్యయమే సరకు పంపేవారు మారతారో లేదో నిర్ణయిస్తాయి.
  • సవాళ్లు: నదుల్లో కాలానుగుణ ప్రవాహం, తక్కువ లోతు, వంతెనల ఎత్తు పరిమితులు, టెర్మినల్ మౌలిక సదుపాయాలు, ఓడరేవులు-కస్టమ్స్-ఇమిగ్రేషన్ మధ్య నియంత్రణ సమన్వయం, ౬ శాతం నుంచి ౧౨ శాతానికి పెంచే లక్ష్యానికి (౨౦౪౭) ఉన్న సుదీర్ఘ కాలపరిమితి.
  • పాలన: పార్లమెంటరీ సంప్రదింపుల కమిటీలు విధానాలకు సూచనలు ఇవ్వడానికి ఎంపీలకు వేదికను అందిస్తాయి. ఎంపీలు ప్రణాళికలను ప్రశంసించారని, సూచనలు ఇచ్చారని వ్యాసం పేర్కొంది.

సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న

**జీఎస్౩ (ఆర్థిక వ్యవస్థ/మౌలిక సదుపాయాలు), ౧౫ మార్కులు:** "భారతదేశ సరకు రవాణా మిశ్రమంలో తీరప్రాంత నౌకాయానం, అంతర్గత జలమార్గాలు ఇంకా తగినంతగా వినియోగం కావడం లేదు. వాటి వాటాను పెంచడానికి తీసుకుంటున్న విధాన చర్యలను చర్చించండి. శాశ్వత రవాణా విధాన మార్పును సాధించడంలో ఎదురయ్యే సవాళ్లను కూడా వివరించండి."

సంబంధిత అంశాలు

  • సాగరమాల, మారిటైమ్ ఇండియా విజన్ ౨౦౩౦, మారిటైమ్ అమృత్ కాల్ విజన్ ౨౦౪౭
  • జాతీయ లాజిస్టిక్స్ విధానం, పీఎం గతిశక్తి, ప్రత్యేక సరకు రవాణా కారిడార్లు
  • ప్రధాన ఓడరేవుల ప్రాధికార సంస్థల చట్టం ౨౦౨౧; జాతీయ జలమార్గాల చట్టం ౨౦౧౬; కేబోటేజ్ నిబంధనలు
  • నీలి ఆర్థిక వ్యవస్థ; తీరప్రాంత నియంత్రణ (సీఆర్‌జెడ్), డ్రెడ్జింగ్ నిబంధనలు

అంశాలు: GS3

ఈ నోట్స్‌ను ఎలా రాసి, తనిఖీ చేస్తాం →

3 నవంబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో