BrainParrot

౨౧వ శతాబ్దంలో సైనిక సన్నద్ధతకు కీలక రక్షణ సామర్థ్యాల స్వదేశీ ఉత్పత్తి, స్వతంత్ర నిర్వహణ కీలకం: ఢిల్లీ డిఫెన్స్ డైలాగ్ ౨౦౨౬లో రక్షణ మంత్రి

GS3పూర్తి నోట్ప్రచురణ: · నవీకరణ:

మూలం: PIB (పత్రికా సమాచార కార్యాలయం) · మూలాన్ని చదవండి ↗

సారాంశం

రక్షణ మంత్రి రాజ్‌నాథ్ సింగ్ ౩ నవంబర్ ౨౦౨౬న ఎంపీ-ఐడీఎస్ఏలో మూడవ ఢిల్లీ రక్షణ సంభాషణను (డీడీడీ) ప్రారంభించారు. రెండు రోజుల ఈ కార్యక్రమం ౩–౪ నవంబర్ తేదీల్లో జరుగుతోంది. దీని ఇతివృత్తం "రక్షణ సంస్కరణలు, ఆత్మనిర్భరత, సహకారాలు, ఎగుమతులు".

UPSC ప్రాసంగికత: ప్రాసంగికత: ✅ జీఎస్౩ భద్రత (రక్షణ సాంకేతికత, స్వదేశీకరణ); జీఎస్౩ ఆర్థిక వ్యవస్థ (రక్షణ పరిశ్రమ, ఎగుమతులు); జీఎస్౨ అంతర్జాతీయ సంబంధాలు (రక్షణ భాగస్వామ్యాలు)

ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు

  • ఢిల్లీ రక్షణ సంభాషణ ౨౦౨౬: మూడవ సంచిక, ఎంపీ-ఐడీఎస్ఏ నిర్వహణ, ౩–౪ నవంబర్ ౨౦౨౬న జరిగింది. ఇతివృత్తం: రక్షణ సంస్కరణలు, ఆత్మనిర్భరత, సహకారాలు, ఎగుమతులు.
  • తొలి డీడీడీ ౨౦౨౪లో (ఇతివృత్తం: అనుకూల రక్షణ), రెండవది ౨౦౨౫లో (ఇతివృత్తం: నూతన తరం సాంకేతికత) జరిగాయి.
  • ౨౦౨౫ను రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖలో "సంస్కరణల సంవత్సరం"గా పాటించారు (దృష్టి: సంయుక్తత, సమీకరణ, ఉద్భవిస్తున్న సాంకేతికతలు, ఆవిష్కరణ, దేశీయ పారిశ్రామిక పర్యావరణ వ్యవస్థ).
  • ఓఎఫ్‌బీని ఏడు డీపీఎస్‌యూలుగా కార్పొరేటీకరించారు. రక్షణ పారిశ్రామిక కారిడార్లను ఏర్పాటు చేశారు.
  • ప్రైవేట్ రంగ భాగస్వామ్యాన్ని ప్రముఖంగా పేర్కొన్న కార్యక్రమాలు: అధునాతన మధ్యస్థ పోరాట విమానం (ఏఎంసీఏ), ప్రొపల్షన్ వ్యవస్థలు, ఏటాగ్స్, ఫిరంగి మందుగుండు సామగ్రి, నౌకానిర్మాణం.
  • డీడీడీ ఇతివృత్తంలోని స్తంభాలు: సంస్కరణలు, ఆత్మనిర్భరత, సహకారాలు, ఎగుమతులు. వీటిని వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తికి పరస్పరం బలపరిచే స్తంభాలుగా మంత్రి పేర్కొని, వికసిత భారత్ ౨౦౪౭తో అనుసంధానించారు.
  • భాగస్వామ్య నమూనా: సేకరణ, లైసెన్సు తయారీ, సాంకేతికత బదిలీ నుంచి సహ-అభివృద్ధి, సహ-ఉత్పత్తి, ఉమ్మడి ఆవిష్కరణ వైపు మార్పు.
  • ఎగుమతుల పరిధి: నిర్వహణ, మరమ్మతు, శిక్షణ, లాజిస్టిక్స్, సాంకేతిక సహకారం వరకు విస్తరించడం.
  • ఎంపీ-ఐడీఎస్ఏకు నవంబర్ ౨౦౨౧లో మనోహర్ పారికర్ పేరు పెట్టారు.

గణాంకాలు, వివరాలు

  • రక్షణ ఉత్పత్తి: ఆర్థిక సంవత్సరం ౨౦౨౫-౨౬లో సుమారు ౧.౭౮ లక్షల కోట్ల రూపాయల రికార్డు.
  • రక్షణ ఎగుమతులు: ౩౮,౪౨౪ కోట్ల రూపాయలు. భారతీయ ఉత్పత్తులు ౮౦కి పైగా దేశాలకు చేరుతున్నాయి.
  • ౨౦౨౯ నాటికి లక్ష్యాలు: రక్షణ ఉత్పత్తిలో ౩ లక్షల కోట్ల రూపాయలు, రక్షణ ఎగుమతుల్లో ౫౦,౦౦౦ కోట్ల రూపాయలు.
  • యుద్ధతంత్ర ధోరణి: యుద్ధభూమి ఇప్పుడు అంతరిక్షం, సైబర్ స్థలం, డిజిటల్ రంగానికి విస్తరించింది. సంప్రదాయ, అసంప్రదాయ యుద్ధాల మధ్య గీత మసకబారుతోంది. చవక డ్రోన్లు, స్వయంచాలిత వ్యవస్థలు ఖరీదైన వేదికలకు సవాలు విసురుతున్నాయి. వేగవంతమైన ఆవిష్కరణ, భారీ స్థాయి తయారీ, తిరిగి నింపుకునే సామర్థ్యం అధునాతన ఆయుధాలంత ముఖ్యమైనవి.
  • పరిశోధన-అభివృద్ధి వైఖరి: రక్షణ దళాలు పరిశోధన-అభివృద్ధిలో భాగస్వాములుగా ఉండాలి. తక్షణ కార్యాచరణ అవగాహనలతో పరిశోధన మరీ దగ్గరగా నడవకూడదు; అంచనాలను ప్రశ్నించే స్వేచ్ఛ పరిశోధన-అభివృద్ధికి ఉండాలి. ఆవిష్కరణలు ప్రయోగశాలలు, నమూనాల నుంచి ఉత్పత్తి, చేర్పు దశకు చేరాలి.
  • సన్నాహక కృషి: ఎంపీ-ఐడీఎస్ఏ ప్రొపల్షన్ వ్యవస్థలు, రక్షణ ఎగుమతులపై రెండు సన్నాహక చర్చాగోష్ఠులను, తొలి ఆసియాన్-భారత్ రక్షణ థింక్ ట్యాంక్ ఫోరంను నిర్వహించింది.
  • హాజరైనవారు: రాయబారి సుజన్ ఆర్. చినాయ్ (డైరెక్టర్ జనరల్, ఎంపీ-ఐడీఎస్ఏ); సీఐఎస్‌సీ ఎయిర్ మార్షల్ తేజీందర్ సింగ్; అదనపు కార్యదర్శి దీప్తి మోహిల్ చావ్లా.
  • పాల్గొన్నవారు: విధాన నిర్ణేతలు, రక్షణ దళాలు, పరిశ్రమ, ఒరిజినల్ ఎక్విప్‌మెంట్ తయారీదారులు, ఎంఎస్ఎంఈలు, స్టార్టప్‌లు, విద్యా సంస్థలు, థింక్ ట్యాంక్‌లు, విదేశీ ప్రముఖులు.
  • సంస్కరణలు, సహకారం, ఎగుమతులు లేకుండా స్వావలంబన సాధిస్తే భారత సాంకేతిక పరిధులు, పారిశ్రామిక స్థాయి, ప్రపంచ పోటీ సామర్థ్యం పరిమితమవుతాయి (నాలుగు అంశాలనూ కలిపి ముందుకు తీసుకెళ్లాలన్న మంత్రి వాదన).
  • వృద్ధికి చోదకాలుగా పేర్కొన్నవి: నిరంతర విధాన సరళీకరణ, సరళీకృతం చేయడం, ప్రమాణీకరణ. ఇవి అంతర్జాతీయ అవకాశాలకు ఎంఎస్ఎంఈలు స్పందించడానికి తోడ్పడ్డాయి.

స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం

ఇక్కడి స్థిర భావన రక్షణ రంగంలో ఆత్మనిర్భరత ద్వారా వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తి. ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ఆయుధ దిగుమతిదారుల్లో భారత్ ఒకటి. దిగుమతులపై ఆధారపడటం వల్ల సరఫరా గొలుసు, నిర్వహణ సంబంధిత ప్రమాదాలు ఉంటాయి. దీనికి ప్రభుత్వ పరిష్కారంలో పరస్పర అనుసంధానమైన నాలుగు భాగాలు ఉన్నాయి:

  • సంస్కరణలు: సంస్థాగత, ప్రక్రియాపరమైనవి. ఉదాహరణకు కార్పొరేటీకరణ, కారిడార్లు, మెరుగైన కొనుగోలు వాతావరణం.
  • దేశీయ సామర్థ్యం: రూపకల్పన, తయారీ, మేధో సంపత్తి హక్కులు, జీవితచక్ర మద్దతు.
  • సహకారం: కేవలం కొనుగోలు లేదా లైసెన్సు ఉత్పత్తికి బదులు సహ-అభివృద్ధి, సహ-ఉత్పత్తి.
  • ఎగుమతులు: పరిమాణం, పోటీ సామర్థ్యం.

నిజమైన స్వావలంబన అంటే రూపకల్పన చేసే జ్ఞానం, నిర్మించే సాంకేతికత, మెరుగుపరిచే మేధో సంపత్తి హక్కులు, ఒక వేదికను దాని జీవితచక్రమంతటా నిర్వహించగల సామర్థ్యం అన్నీ సొంతంగా ఉండటమని మంత్రి నిర్వచించారు. దీనినే "సాంకేతిక సార్వభౌమత్వం" అంటారు.

సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౩ – భద్రత: బాహ్య రాజ్య శక్తుల పాత్ర, రక్షణ విధానం; జీఎస్౩ – విజ్ఞానశాస్త్రం, సాంకేతికత: సాంకేతికత స్వదేశీకరణ, రక్షణ సాంకేతికత; జీఎస్౩ – ఆర్థిక వ్యవస్థ: పారిశ్రామిక విధానం, పెట్టుబడి నమూనాలు; జీఎస్౨ – అంతర్జాతీయ సంబంధాలు: భారత్ భాగస్వామిగా ఉన్న ద్వైపాక్షిక సమూహాలు, ఒప్పందాలు

నేపథ్యం

మనోహర్ పారికర్ రక్షణ అధ్యయన, విశ్లేషణ సంస్థ (ఎంపీ-ఐడీఎస్ఏ)

ఆయుధ కర్మాగారాల బోర్డు (ఓఎఫ్‌బీ) కార్పొరేటీకరణ

ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యం కోసం పేర్కొన్న కార్యక్రమాలు

అదనపు నేపథ్యం

  • గత సంచికలు: ౧౨ నవంబర్ ౨౦౨౪న జరిగిన తొలి డీడీడీ ఇతివృత్తం "అనుకూల రక్షణ: ఆధునిక యుద్ధతంత్రంలో మారుతున్న రంగాన్ని అధిగమించడం". ౨౦౨౫ నవంబర్‌లో జరిగిన ౨౦౨౫ సంచిక ఇతివృత్తం "రక్షణ సామర్థ్య అభివృద్ధికి నూతన తరం సాంకేతికతను వినియోగించడం".
  • డిజిటల్ సార్వభౌమత్వం: ౨౦౨౫ సంచికలో మంత్రి "డిజిటల్ సార్వభౌమత్వం" కోసం వాదించారు. అంటే ఆధునిక వేదికలను నడిపే అల్గారిథమ్‌లు, డేటా, చిప్‌లపై నియంత్రణ. ౨౦౨౬లో సాంకేతిక సార్వభౌమత్వం కోసం ఇచ్చిన పిలుపు ఈ వైఖరికి కొనసాగింపు.
  • సన్నాహక కార్యక్రమం: తొలి ఆసియాన్-భారత్ రక్షణ థింక్ ట్యాంక్ ఫోరం ౨౦౨౬ అక్టోబర్ ౧౪–౧౫ తేదీల్లో ఎంపీ-ఐడీఎస్ఏలో జరిగింది. ౨౦౨౫ అక్టోబర్‌లో కౌలాలంపూర్‌లో జరిగిన ఆసియాన్-భారత్ రక్షణ మంత్రుల అనధికారిక సమావేశంలో మంత్రి చేసిన ప్రతిపాదన ఫలితంగా ఇది జరిగింది.
  • మంత్రిత్వ శాఖ దృక్పథం: ౨౦౨౬ సంభాషణలో మంత్రి ప్రభుత్వ చర్యలను మూడు కోణాల్లో వివరించారు: బడ్జెట్, మూలధన కొనుగోళ్లు, స్వావలంబన; సాంకేతికత; మానవ మూలధనం. ఆర్థిక సంవత్సరం ౨౦౨౬-౨౭ రక్షణ బడ్జెట్‌ను రికార్డు స్థాయిలో ౭.౮౫ లక్షల కోట్ల రూపాయలకు పెంచినట్లు చెప్పారు. ఇందులో మూలధన వ్యయం (ఆధునికీకరణ, మూలధన కొనుగోళ్లు) ౨.౧౯ లక్షల కోట్ల రూపాయలు.

మెయిన్స్ కోణాలు

  • కేవలం దిగుమతి ప్రత్యామ్నాయం కాక సాంకేతిక సార్వభౌమత్వం: నిజమైన స్వావలంబన అంటే రూపకల్పన, తయారీ, మేధో సంపత్తి హక్కులు, జీవితచక్ర నిర్వహణపై యాజమాన్యం. దీనివల్ల కీలక అవసరాలు బయటి ఆధారాలకు "బందీలు" కావు. దిగుమతి చేసుకున్న వేదికల వల్ల తలెత్తే విడిభాగాలు, ఉన్నతీకరణలు, ఆంక్షల ప్రమాదాలను ఇది పరిష్కరిస్తుంది.
  • యుద్ధ స్వభావంలో మార్పు: డ్రోన్లు, స్వయంచాలిత వ్యవస్థలు, అంతరిక్ష, సైబర్ రంగాల్లో ఆవిష్కరణ వేగం, భారీ ఉత్పత్తికి ప్రాధాన్యం ఉంటుంది. అందుకే తిరిగి నింపుకునే సామర్థ్యం, వేగవంతమైన మోహరింపుపై ఈ ఒత్తిడి.
  • సంస్థాగత సంస్కరణలు, ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యం: ఓఎఫ్‌బీ కార్పొరేటీకరణ, రక్షణ కారిడార్లు, ప్రైవేట్ పరిశ్రమ, ఎంఎస్ఎంఈలు, స్టార్టప్‌లు, విద్యా సంస్థలకు అవకాశాలు విస్తృత పారిశ్రామిక పునాదిని నిర్మించడానికి ఉద్దేశించినవి. అభివృద్ధి కాలపరిమితులు, ప్రైవేట్ సంస్థలకు నిశ్చిత డిమాండ్, నాణ్యత, ప్రొపల్షన్, ఏరోస్పేస్ రంగాల్లో అధిక మూలధన అవసరం వంటివి సవాళ్లు.
  • పరిశోధన-అభివృద్ధి రూపకల్పన: వినియోగదారుల డిమాండ్లతో మాత్రమే నడిచే పరిశోధన గుర్తింపు పొందిన సమస్యలనే పరిష్కరిస్తుందని మంత్రి హెచ్చరించారు. కార్యాచరణ సూచనలు, మేధో స్వేచ్ఛ మధ్య సమతౌల్యం కావాలన్నారు. నమూనాలను చేర్చిన వ్యవస్థలుగా మార్చడమే అసలు పరీక్ష.
  • వ్యూహాత్మక సాధనంగా ఎగుమతులు: ఎగుమతులు పర్యావరణ వ్యవస్థ పరిపక్వతకు నిదర్శనమని, శాశ్వత భాగస్వామ్యాలకు పునాదని వర్ణించారు. నిర్వహణ, మరమ్మతు, శిక్షణ వరకు విస్తరించడం దీర్ఘకాలిక సంబంధాలను, పరిమాణ ప్రయోజనాలను సృష్టిస్తుంది. లక్ష్యాలు (౨౦౨౯ నాటికి ౫౦,౦౦౦ కోట్ల రూపాయలు) కొలవగల ప్రమాణాన్ని నిర్దేశిస్తాయి.
  • మెరుగైన నిబంధనలపై సహకారం: భారత రూపకల్పన భాగస్వామ్యం, మేధో సంపత్తి హక్కుల పంపిణీ, సరఫరా గొలుసు ప్రాప్యతతో కూడిన సహ-అభివృద్ధి, సహ-ఉత్పత్తి. భారత మార్కెట్, పారిశ్రామిక పునాది, ప్రతిభ బేరసారాల్లో భారత్ బలాలు.
  • పరిమితులు, విమర్శ: ఆత్మనిర్భరత ఒంటరితనానికి దారితీయకూడదు. స్వావలంబన అంటే ప్రపంచం నుంచి వెనక్కి తగ్గడం కాదని మంత్రే చెప్పారు. ప్రొపల్షన్ వంటి కీలక సాంకేతికతల కోసం విదేశీ భాగస్వాములపై ఆధారపడటమే అంతరం; ప్రొపల్షన్ వ్యవస్థలపై దృష్టి దీనిని పూరించడానికే.

సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న

**జీఎస్౩ (భద్రత/ఆర్థిక వ్యవస్థ), ౧౫ మార్కులు:** "'రక్షణలో స్వావలంబన అంటే కేవలం అసెంబుల్ చేయడం కాదు, రూపకల్పన చేయడం, ఉత్పత్తి చేయడం, మెరుగుపరచడం, నిర్వహించడం అనే సామర్థ్యం.' దీనిని సాధించడానికి భారత రక్షణ రంగంలో చేపట్టిన సంస్కరణలను, ఇంకా మిగిలి ఉన్న సవాళ్లను పరిశీలించండి."

సంబంధిత అంశాలు

  • రక్షణ కొనుగోలు విధానం, ఐడెక్స్, అదితి, సానుకూల స్వదేశీకరణ జాబితాలు, రక్షణలో మేక్ ఇన్ ఇండియా
  • రక్షణ పారిశ్రామిక కారిడార్లు (ఉత్తర్ ప్రదేశ్, తమిళనాడు); డీఆర్‌డీఓ, ప్రైవేట్ పరిశ్రమ పాత్ర
  • సంయుక్త థియేటర్ కమాండ్లు/సంయుక్తత; సీడీఎస్, సైనిక వ్యవహారాల విభాగం
  • భారత రక్షణ భాగస్వామ్యాలు, హిందూ-పసిఫిక్ సహకారం; ఆసియాన్-భారత్ రక్షణ సంబంధాలు (ఏడీఎంఎం-ప్లస్)

అంశాలు: GS3

ఈ నోట్స్‌ను ఎలా రాసి, తనిఖీ చేస్తాం →

3 నవంబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో