BrainParrot

బంగ్లాదేశ్: డిసెంబర్‌లో గడువు ముగిసేలోపు కొత్త గంగా ఒప్పందం కోసం భారత్‌పై ఒత్తిడి

GS2పూర్తి నోట్ప్రచురణ: · నవీకరణ:

మూలం: ది హిందూ, 30 అక్టోబర్, 2026

సారాంశం

౧౯౯౬ నాటి భారత్–బంగ్లాదేశ్ గంగా జలాల పంపిణీ ఒప్పందం ౨౦౨౬ డిసెంబర్ ౧౨న ముగుస్తుంది. ఒప్పందం పునరుద్ధరణపై చర్చలు జరపాలని తాము చేసిన అభ్యర్థనకు భారత్ ఇంకా బదులివ్వలేదని ఢాకా చెబుతోంది. నదీ సంబంధిత అంశాలు సంయుక్త నదుల కమిషన్ (జేఆర్‌సీ) పరిధిలోకి వస్తాయని ఢిల్లీ అంటోంది. ఎండాకాలంలో కొరత మరింత తీవ్రమవుతుందని బంగ్లాదేశ్ భయపడుతోంది. అదే జరిగితే బరింద్, పద్మ ప్రాంతంలోని పదుల మిలియన్ల మంది జీవనోపాధి దెబ్బతింటుంది. ౨౦౨౪లో షేక్ హసీనా పదవీచ్యుతురాలైన తర్వాత ద్వైపాక్షిక సంబంధాలు దెబ్బతినడం ఈ చర్చలపై నీడలా కమ్ముకుంది.

UPSC ప్రాసంగికత: ప్రాసంగికత: ✅ జీఎస్౨ — భారత్–పొరుగు దేశాలు; ద్వైపాక్షిక ఒప్పందాలు; సరిహద్దు నదులు

ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు

  • ఫరక్కా వద్ద గంగా జలాల పంపిణీ ఒప్పందం: ౧౯౯౬ డిసెంబర్ ౧౨న సంతకాలు (౩౦ ఏళ్ల చెల్లుబాటు).
  • పంపిణీ కాలం ఎండాకాలం; పంపిణీ కేంద్రం ఫరక్కా బ్యారేజీ. బంగ్లాదేశ్‌లో గంగను పద్మ అంటారు.
  • జేఆర్‌సీ: భారత్–బంగ్లాదేశ్ మధ్య జల పంపిణీని పర్యవేక్షించే సంస్థ. ౧౯౭౨లో ఏర్పాటైంది.
  • ఫరక్కా బ్యారేజీ: గంగ, పశ్చిమ బెంగాల్, ౧౯౭౫. దీని పొడవు ౨.౨ కి.మీ., బంగ్లాదేశ్ సరిహద్దుకు సుమారు ౨౦ కి.మీ. ఎగువన ఉందని వ్యాసం పేర్కొంది.
  • గంగ పొడవు ౨,౫౨౫ కి.మీ. భారత్, బంగ్లాదేశ్ ౫౪ సరిహద్దు నదులను పంచుకుంటాయి.
  • సుందర్‌బన్స్ ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద మడ అడవి, ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం. గోరై నది అందులోకి మంచినీటిని తీసుకెళ్తూ ఉప్పునీటి చొరబాటును పరిమితం చేయడానికి తోడ్పడుతుంది.
  • తీస్తా జల పంపిణీ ప్రతిపాదన భారత్–బంగ్లాదేశ్ మధ్య పెండింగ్‌లో ఉన్న వేరే ఒప్పందం.
  • ౧౯౯౬ ఒప్పందంలో ఆటోమేటిక్ పొడిగింపు నిబంధన లేదు.

గణాంకాలు, వివరాలు

  • పరీవాహక జనాభా: ప్రపంచంలో అత్యధిక జనాభా ఉన్న నదీ పరీవాహక ప్రాంతంలో ౬౫౫ మిలియన్ల మంది, వీరిలో బంగ్లాదేశ్‌లో ౫౦ మిలియన్లకు పైగా (ప్రపంచ బ్యాంకు, వ్యాసంలో ఉటంకించినది).
  • ఒప్పందం గడువు ముగింపు: డిసెంబర్ ౧౨ (౨౦౨౬). ౧౯౯౬ ఒప్పందంలో ఆటోమేటిక్ పొడిగింపు నిబంధన లేదు.
  • జేఆర్‌సీ: చివరి సాంకేతిక చర్చలు మేలో (౨౦౨౬). అధికారికంగా ధ్రువీకరించిన చివరి మంత్రిస్థాయి జేఆర్‌సీ సమావేశం ౨౦౨౨లో, ౧౨ ఏళ్ల విరామం తర్వాత జరిగింది.
  • తీస్తా జల పంపిణీ ఒప్పందం: ౨౦౧౧ నుంచి నిలిచిపోయింది.
  • బంగ్లాదేశ్ వైఖరి, రషీద్ అల్ మహమూద్ తితుమీర్ (ప్రధానమంత్రి సలహాదారు, జల పంపిణీపై సాంకేతిక కమిటీ అధిపతి) ప్రకారం: "పరస్పర ప్రయోజనం, గౌరవం" ఆధారంగా కొత్త ఒప్పందం.
  • జేఆర్‌సీ మాజీ సభ్యుడు మాలిక్ ఫిదా ఎ. ఖాన్ ప్రకారం భారత్ ఎగువన "అదనపు ఆనకట్టలు" నిర్మించింది. వాతావరణ మార్పు నిబంధనలు ఉండాలని, మొత్తం నదీ పరీవాహక ప్రాంతాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకోవాలని ఆయన కోరుతున్నారు.
  • భారత విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ వైఖరి: "నదీ సంబంధిత అంశాలపై చర్చలు" జేఆర్‌సీ పరిధిలోకి వస్తాయి. పునరుద్ధరణ కోసం తాము చేసిన అభ్యర్థనకు భారత్ స్పందించలేదని బంగ్లాదేశ్ చెబుతోంది.
  • హసీనా: మానవత్వానికి వ్యతిరేకంగా నేరాల కింద గైర్హాజరీలో మరణశిక్ష విధించారు; ౨౦౨౪ తిరుగుబాటు నుంచి భారత్‌లో నివసిస్తున్నారు. ఒప్పందం ముగిసే నెల అయిన డిసెంబర్‌లో బంగ్లాదేశ్‌కు తిరిగి వస్తానని ఆమె ప్రతినబూనారు.
  • బంగ్లాదేశ్ ప్రధానమంత్రి తారిక్ రెహమాన్ గడువుకు ముందు భారత్‌ను సందర్శించవచ్చని వార్తలు వచ్చాయి. ఏ పర్యటనా ధ్రువీకరణ కాలేదు.
  • గత గడువు ముగింపు: ౧౯౭౭ ఏర్పాటు ఒక దశాబ్దం తర్వాత రద్దయ్యాక, కనీసం మూడు నదులు దాదాపు ఎండిపోయాయి (షేక్ రోకన్, రివరైన్ పీపుల్). వాటిలో గోరై ఒకటి.
  • గంగా–కొబాదక్ నీటిపారుదల ప్రాజెక్టు: ౯౫౫ చ.కి.మీ. భూమికి నీరందించేలా రూపొందించారు, బంగ్లాదేశ్‌లో అతిపెద్దది. ఒప్పందం లేని సంవత్సరాల్లో "నీటి కొరత వల్ల పనిచేయకుండా పోయింది". ఒప్పందం ఉన్నప్పటికీ ఇది ౫౫౦ చ.కి.మీ.కు కుంచించుకుపోయింది (బీఎస్ఎస్).
  • పద్మా బ్యారేజీ: మేలో ఢాకా ఆమోదించింది. వ్యయం ౨.౮ బిలియన్ అమెరికన్ డాలర్లు, ౧౧౩ మెగావాట్ల జలవిద్యుత్ కేంద్రంతో.
  • క్షేత్రస్థాయి ప్రభావాలు: బరింద్ ప్రాంతంలో ఏడాదికి దాదాపు మూడు నెలలు ప్రవాహం కనిపించదు (బికాశ్ సోరెన్, ౭౨). గత సీజన్‌లో పంటలు విఫలమై ఇద్దరు రైతులు ఆత్మహత్య చేసుకున్నారు. చేపల పట్టుబడి తగ్గింది, కొందరు మత్స్యకారులు చెరువుల్లో చేపల పెంపకానికి మారారు.
  • కోత: చపాయినవాబ్‌గంజ్‌లో ఇటీవలి సంవత్సరాల్లో నది ౩ కి.మీ. వెడల్పు పెరిగి, దాదాపు రెట్టింపు పరిమాణమైంది (జల అభివృద్ధి బోర్డు). గ్రామస్థురాలు రెహానా ఖాతూన్ వరదల్లో తన ఇంటిని కోల్పోయి ఇప్పుడు వెదురు ఆశ్రయంలో నివసిస్తున్నారు. ఆ గాయం పిల్లల్లో ఇంకా మిగిలి ఉందని ఆమె అంటున్నారు.
  • నిపుణుల హెచ్చరికలు: ఒప్పందం కుదరకపోతే ఒప్పందం లేని సంవత్సరాల కంటే దారుణమైన పరిస్థితి ఏర్పడుతుందని రోకన్ అంచనా వేస్తున్నారు, ఎందుకంటే ఇరువైపులా మంచినీటి డిమాండ్ పెరిగింది. ప్రొఫెసర్ చౌధురి సర్వర్ జహాన్ (రాజ్‌షాహి విశ్వవిద్యాలయం, భూగర్భశాస్త్రం) వినాశకర పరిణామాలు ఉంటాయని హెచ్చరిస్తున్నారు.
  • వాతావరణ ఒత్తిడి: బంగ్లాదేశ్ ఆర్థిక వ్యవస్థ వ్యవసాయంపై ఆధారపడినది; మారుతున్న ప్రవాహాలు, ఎండాకాలపు కొరత, తీవ్రమైన వర్షాకాల వరదల వల్ల అది ఇప్పటికే దెబ్బతింటోంది.

స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం

ఎగువ, దిగువ నదీతీర దేశాల మధ్య జల పంపిణీ ఒప్పందాలు మూడు అంశాలపై ఆధారపడతాయి:

  • పంపిణీ సూత్రం;
  • కనీస ప్రవాహానికి హామీలు;
  • ఆనకట్టలు, వాతావరణ మార్పు, జీవావరణంతో సహా మొత్తం పరీవాహక ప్రాంత నిర్వహణ.

నిర్ణీత కాలపరిమితి ఉండి, ఆటోమేటిక్ పునరుద్ధరణ నిబంధన లేని ఒప్పందం గడువు ముగిసే చోట ఒక ప్రమాదకర అంచును సృష్టిస్తుంది. తదుపరి ఒప్పందం లేకపోతే దిగువ నదీతీర దేశానికి చట్టబద్ధ హక్కు ఉండదు, వివాద పరిష్కార యంత్రాంగమూ ఉండదు. ఈ ద్వైపాక్షిక రాజకీయాలు తీస్తా ఒప్పందం, అనుసంధానత, భారత "పొరుగు దేశాలకు తొలి ప్రాధాన్యం" విధానం విశ్వసనీయతపై కూడా ప్రభావం చూపుతాయి.

సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౨ — అంతర్జాతీయ సంబంధాలు: భారత్–పొరుగు దేశాలు; భారత ప్రయోజనాలను ప్రభావితం చేసే ద్వైపాక్షిక ఒప్పందాలు. జీఎస్౧/ప్రిలిమ్స్ — భూగోళశాస్త్రం: భారతదేశ నదీ వ్యవస్థ (గంగా–పద్మ, బ్రహ్మపుత్ర–జమునా–మేఘనా వ్యవస్థ), నదీజలాల పంపిణీ.

నేపథ్యం

గంగా జలాల పంపిణీ ఒప్పందం, ౧౯౯౬

ఫరక్కా బ్యారేజీ

సంయుక్త నదుల కమిషన్ (జేఆర్‌సీ)

అదనపు నేపథ్యం

  • ౨౦౨౬ ఎండాకాలంలో ఇరు దేశాల అధికారులు గంగ, పద్మ నదుల్లో నీటిమట్టాలను సంయుక్తంగా కొలవడం ప్రారంభించారు. కాలానుగుణ ప్రవాహ తీరును అంచనా వేయడానికి ఇవి మే ౩౧ వరకు ప్రతి ౧౦ రోజులకు ఒకసారి నిర్వహించాల్సి ఉంది.
  • కొలత కేంద్రాలు: బంగ్లాదేశ్‌లో పద్మపై ఉన్న హార్డింజ్ వంతెన, భారత్‌లో ఫరక్కా.
  • ఒప్పందం ౩౦ ఏళ్లు చెల్లుబాటవుతుంది; పరస్పర అంగీకారంతో పునరుద్ధరించవచ్చు, దాని పంపిణీ ఏర్పాట్లను కాలానుగుణంగా సమీక్షించవచ్చు (ఒప్పందంలోని సమీక్ష అధికరణం ప్రకారం ఐదేళ్ల వ్యవధి). దీనికి ఆటోమేటిక్ పొడిగింపు లేదు.

మెయిన్స్ కోణాలు

  • చట్టపరమైన అంచు: ఒప్పందంలో ఆటోమేటిక్ పొడిగింపు నిబంధన లేదు, కాబట్టి డిసెంబర్ ౧౨న గడువు ముగిస్తే చట్టబద్ధ పంపిణీ చట్రం ఉండదు. ౧౯౭౫–౭౭, ౧౯౮౭ తర్వాతి విరామాలే ఉదాహరణ: మూడు నదులు దాదాపు ఎండిపోయాయి, గోరై క్షీణత వల్ల సముద్ర మట్టాలు పెరిగేకొద్దీ సుందర్‌బన్స్ ఉప్పునీటి చొరబాటుకు గురైంది.
  • ద్వైపాక్షిక రాజకీయాలు: ౨౦౨౪లో హసీనా నిష్క్రమణ నుంచి సంబంధాలు దెబ్బతిన్నాయి. గైర్హాజరీలో మరణశిక్ష, ఆమె భారత్‌లో ఉండటం, డిసెంబర్‌లో తిరిగి వస్తానన్న ప్రతిజ్ఞ ఒప్పందం ముగిసే నెలతోనే ముడిపడ్డాయి. పునరుద్ధరణ కోసం తమ అభ్యర్థనకు బదులు లేదని ఢాకా అంటోంది. ఢిల్లీ ఈ అంశాన్ని జేఆర్‌సీకి మళ్లిస్తోంది; జేఆర్‌సీ మంత్రిస్థాయి సమావేశాలు అరుదు (౧౨ ఏళ్ల విరామం తర్వాత ౨౦౨౨లో), చివరి సాంకేతిక చర్చలు మేలో జరిగాయి. తీస్తా ఒప్పందం ౨౦౧౧ నుంచి నిలిచిపోయింది.
  • కొత్త ఒప్పంద సారాంశం: బంగ్లాదేశ్ వాతావరణ మార్పు నిబంధనలు, మొత్తం పరీవాహక ప్రాంత కవరేజీ కోరుతోంది, ఎగువన "అదనపు ఆనకట్టలు" ఉన్నాయని ఉటంకిస్తోంది. ఫరక్కా-మాత్రమే సూత్రం కాకుండా పరస్పర ప్రయోజనం, గౌరవం కూడా కోరుతోంది. భారత్ ఫరక్కా/కోల్‌కతా ఓడరేవు అవసరాలను, బిహార్, పశ్చిమ బెంగాల్ తమ డిమాండ్ ఒత్తిళ్లను, తన ఎగువ నదీతీర వ్యూహాన్ని సమతుల్యం చేయాలి.
  • పర్యావరణ, జీవనోపాధి ప్రమాదాలు: బరింద్ ఎండిపోవడం, రైతుల ఆత్మహత్యలు, నదీ మత్స్య సంపద కుప్పకూలడం, కోత (చపాయినవాబ్‌గంజ్‌లో నది ౩ కి.మీ. వెడల్పైంది), సుందర్‌బన్స్. ఇవి నీటిని భారత్‌కు కూడా మానవ భద్రత, వలసల అంశంగా మారుస్తున్నాయి.
  • బంగ్లాదేశ్ ప్రత్యామ్నాయ వ్యూహం: ౧౧౩ మెగావాట్ల కేంద్రంతో ౨.౮ బిలియన్ డాలర్ల పద్మా బ్యారేజీ, గంగా ప్రవాహాలను స్వదేశంలోనే ఒడిసిపట్టడానికి అది పెట్టుబడి పెడుతోందని సూచిస్తోంది. ఒప్పందం ఉన్నా గంగా–కొబాదక్ కుంచించుకుపోవడం అవసరాలు పూర్తిగా తీరలేదని చూపుతోంది.
  • ముందుకు సాగే మార్గం: సమగ్రమైన, పరీవాహక ప్రాంతమంతటికీ వర్తించే, వాతావరణ స్పృహ ఉన్న ఒప్పందంపై చర్చలు జరిగే వరకు జేఆర్‌సీ మంత్రిస్థాయి సమావేశాన్ని, స్వల్పకాలిక పొడిగింపును వేగవంతం చేయాలి. సంయుక్త సమాచార పారదర్శకత, పర్యావరణ ప్రవాహ నిబంధనలు, వివాద పరిష్కార యంత్రాంగాన్ని చేర్చాలి. తీస్తా, కుశియారా, ఇతర నదులపై (౫౪ ఉమ్మడి నదులు) పురోగతితో దీనిని జోడించాలి.

సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న

**జీఎస్౨, ౧౫ మార్కులు:** "౧౯౯౬ గంగా జలాల పంపిణీ ఒప్పందం గడువు ముగియడం భారత్ జల నిర్వహణతో పాటు పొరుగు దేశాల దౌత్యానికి కూడా పరీక్ష. ఇందులోని అంశాలను చర్చించి, బంగ్లాదేశ్‌తో మన్నికైన జల పంపిణీ ఏర్పాటుకు ముందుకు సాగే మార్గాన్ని సూచించండి."

సంబంధిత అంశాలు

  • భారత్–బంగ్లాదేశ్ సంబంధాలు: తీస్తా, భూ సరిహద్దు, అనుసంధానత, ౨౦౨౪ తర్వాత రాజకీయ మార్పు
  • సరిహద్దు నదీ ఒప్పందాలు: సింధు జలాల ఒప్పందం, మహాకాళి ఒప్పందం, బ్రహ్మపుత్ర, చైనా
  • సుందర్‌బన్స్: రామ్సర్/ప్రపంచ వారసత్వం, ఉప్పునీటి చొరబాటు, మడ అడవులు
  • అంతర్జాతీయ జల చట్టంలో నదీతీర హక్కుల సూత్రాలు
  • భారత నదీ వ్యవస్థలు: గంగా, బ్రహ్మపుత్ర పరీవాహక ప్రాంతాలు, ఫరక్కా, కోల్‌కతా ఓడరేవు

అంశాలు: GS2భూగోళశాస్త్రం

ఈ నోట్స్‌ను ఎలా రాసి, తనిఖీ చేస్తాం →

30 అక్టోబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో