న్యూఢిల్లీ "సమతుల్య విన్యాసం" రష్యా విశ్వాసాన్ని క్షీణింపజేసే ప్రమాదం (అభిప్రాయం)
మూలం: ది హిందూ, 28 అక్టోబర్, 2026
సారాంశం
- బిష్కెక్లో జరిగిన షాంఘై సహకార సంస్థ శిఖరాగ్ర సమావేశం (౩౧ ఆగస్టు–౧ సెప్టెంబర్ ౨౦౨౬), న్యూఢిల్లీలో జరిగిన బ్రిక్స్ శిఖరాగ్ర సమావేశం (౧౨–౧౩ సెప్టెంబర్ ౨౦౨౬) సందర్భంగా భారత్ రెండు ఆశ్చర్యకర అడుగులు వేసిందని రచయిత వాదించారు. ఇరాన్పై జరిగిన దాడులను విమర్శించిన బిష్కెక్ ప్రకటనను భారత్ ఆమోదించింది. ఉక్రెయిన్ యుద్ధాన్ని ముగించాలని ప్రధాని మోదీ పుతిన్ను బహిరంగంగా కోరారు.
- దీనిని బహుపక్ష సమన్వయ (మల్టీ-అలైన్మెంట్) విధానంపై ఒత్తిడిగా ఆయన చూశారు. రష్యా, చైనాలను సర్దుబాటు చేయడం, బ్రిక్స్ అధ్యక్ష బాధ్యతను విజయవంతం చేయడం, వాషింగ్టన్కు భరోసా ఇవ్వడం అనే మూడింటినీ భారత్ ఒకేసారి చేయడానికి ప్రయత్నిస్తోంది.
- ఆయన నిర్ధారణ: ఈ "ప్రదర్శనాత్మక" దౌత్యం ఎంపిక చేసుకున్నదిగా కనిపించడం వల్ల రష్యా విశ్వాసాన్ని క్షీణింపజేయవచ్చు. రష్యా చైనా వైపు మరింతగా మొగ్గుతుండగా, భారత్–రష్యా సంబంధం లావాదేవీల స్వభావంగా మారుతోంది.
ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు
- ఎస్సీఓ: స్థాపన ౨౦౦౧; ౧౦ సభ్యదేశాలు; భారత్ చేరిక ౨౦౧౭; సచివాలయం బీజింగ్లో; ఆర్ఏటీఎస్ తాష్కెంట్లో.
- ౨౬వ ఎస్సీఓ శిఖరాగ్ర సమావేశం: బిష్కెక్, కిర్గిజ్స్తాన్, ౩౧ ఆగస్టు–౧ సెప్టెంబర్ ౨౦౨౬; బిష్కెక్ ప్రకటన. తదుపరి అధ్యక్ష బాధ్యత పాకిస్తాన్ది.
- ౧౮వ బ్రిక్స్ శిఖరాగ్ర సమావేశం: న్యూఢిల్లీ, ౧౨–౧౩ సెప్టెంబర్ ౨౦౨౬; న్యూఢిల్లీ ప్రకటన; భారత్కు నాలుగో బ్రిక్స్ అధ్యక్ష బాధ్యత. ౨౦౨౭లో బ్రిక్స్కు చైనా అధ్యక్షత వహిస్తుంది.
- సమర్కండ్ ఎస్సీఓ శిఖరాగ్ర సమావేశం, ౧౬ సెప్టెంబర్ ౨౦౨౨: పుతిన్తో మోదీ చేసిన "ఇది యుద్ధాల యుగం కాదు" వ్యాఖ్య.
- భారత్–రష్యా: ప్రత్యేక, విశేష వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యం; ౨౦౦౦ అక్టోబర్నాటి వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్య ప్రకటన.
- సంపాదకీయంలో భారత్–పాకిస్తాన్ సంఘర్షణకు సూచనా బిందువు ఆపరేషన్ సిందూర్ (౨౦౨౫).
- వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తి / బహుపక్ష సమన్వయం భారత విదేశాంగ విధాన సిద్ధాంతం.
- వ్యాసం ప్రకారం, భారత్ లాగే ఇరాన్ కూడా ఎస్సీఓ, బ్రిక్స్ రెండింటిలోనూ సభ్యదేశం.
గణాంకాలు, వివరాలు
- బిష్కెక్ ప్రకటన (భారత్ ఆమోదించినది):
- ఇరాన్పై దాడులను అంతర్జాతీయ చట్టాల ఉల్లంఘనగా ఖండించింది;
- ఇరాన్ సార్వభౌమత్వాన్ని, ప్రాదేశిక సమగ్రతను పునరుద్ఘాటించింది;
- ౨౮ ఫిబ్రవరి ౨౦౨౬న అమెరికా–ఇజ్రాయెల్ వైమానిక దాడులలో సర్వోన్నత నాయకుడు ఆయతుల్లా అలీ ఖమేనీ మృతి చెందడంపై సంతాపం తెలిపింది;
- అమెరికా, ఇజ్రాయెల్ పేర్లను ప్రస్తావించలేదు.
- బిష్కెక్, ఢిల్లీ ప్రకటనలు రెండింటిలోనూ ఇజ్రాయెల్పై తీవ్ర విమర్శకు, పాలస్తీనా హక్కులు, ద్విరాజ్య పరిష్కారానికి బలమైన మద్దతుకు భారత్ అంగీకరించింది. గాజాలో ఇజ్రాయెల్ మారణహోమానికి పాల్పడుతోందని ఆరోపించడాన్ని భారత్ గతంలో తప్పించుకుంది; వాషింగ్టన్, టెల్ అవీవ్లను విమర్శించే భాషను సున్నితం చేయడానికి కృషి చేసింది. ఈ వైఖరికి ఇది భిన్నమైనది. ఐక్యరాజ్యసమితి కాల్పుల విరమణ తీర్మానాలకు, పాలస్తీనా రాజ్య ఏర్పాటుకు భారత్ మద్దతు ఇచ్చింది.
- బిష్కెక్లో మోదీ, షీ ద్వైపాక్షికంగా కలవలేదు. ఢిల్లీలో బ్రిక్స్ అంచున చర్చలు జరిపారు. ఆ భేటీ, ౨౦౨౬ సెప్టెంబర్లో వాషింగ్టన్లో అధ్యక్షుడు ట్రంప్తో షీ జరిపిన "జీ౨" శిఖరాగ్ర సమావేశానికి ముందు జరిగింది.
- ఏ శిఖరాగ్ర ప్రకటనలోనూ ఉక్రెయిన్ యుద్ధం ప్రస్తావన లేదు; అందువల్ల మాస్కో విమర్శకు గురికాలేదు. రష్యా వైఖరికి అనుకూలమైన, కానీ దానిని పూర్తిగా స్వీకరించని రెండు ప్రకటనలను భారత్ ఆమోదించింది.
- సమర్కండ్ ౨౦౨౨: "నేటి యుగం యుద్ధాల యుగం కాదు" అని మోదీ పుతిన్కు చెప్పారు. రష్యా చమురు కొనుగోళ్లు రాజకీయ మద్దతును సూచించవని చూపడానికి జైశంకర్ ఆ మాటను పశ్చిమ దేశాల రాజధానులలో పునరుద్ఘాటించారు.
- ఇరాన్పై దాడుల విషయంలో నెతన్యాహు, ట్రంప్ల పట్ల మోదీ ఇలాంటి భాష వాడలేదని, వాస్తవానికి ఆపరేషన్ సిందూర్లో భారత్ స్వయంగా పాకిస్తాన్పై దాడి చేసిందని రచయిత అంటున్నారు.
- మోదీ తాజా విజ్ఞప్తి: "అంతులేని యుద్ధం" స్థానంలో "యుద్ధ ముగింపు" రావాలి.
- చమురు, సైనిక పరికరాల ప్రధాన కొనుగోలుదారుగా రష్యాకు ఇంకా భారత్ అవసరం ఉంది. ఫ్రాన్స్, ఇజ్రాయెల్, అమెరికా వైపు మళ్లడం ద్వారా రష్యా ఆయుధాలపై ఆధారపడటాన్ని భారత్ క్రమంగా తగ్గించుకుంది.
- భారత్ ప్రోత్సాహకాల నేపథ్యం:
- ఆపరేషన్ సిందూర్ తర్వాత భారత్ దౌత్యపరంగా పక్కకు నెట్టివేయబడుతోందనే భావన ఎదుర్కొంది.
- ఇరాన్ సంఘర్షణలో మధ్యవర్తిగా వాషింగ్టన్ ఇస్లామాబాద్ను ఎంచుకుంది.
- పలు గల్ఫ్ దేశాలు పాకిస్తాన్తో రక్షణ ఒప్పందాలు కోరాయి.
- బ్రిక్స్ సమావేశం విజయవంతం కావాలంటే పుతిన్, షీ హాజరు కావాలి.
- సంబంధం "లావాదేవీల స్వభావం"లో ఉందని, రష్యా తన "విశ్వసనీయ భాగస్వామి" అయిన చైనా వైపు మొగ్గుతోందని చెప్పడం సహా రచయిత వాదనలు అభిప్రాయాలే.
స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం
ఇక్కడి స్థిర భావన వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తి / బహుపక్ష సమన్వయం. ఇది అలీనోద్యమ విధానానికి ప్రచ్ఛన్న యుద్ధానంతర కాలంలో భారత్ చేసిన పరిణామం. ఏ కూటమిలోనూ చేరకుండా, అంశాల వారీగా తన ప్రయోజనాల ఆధారంగా అన్ని ప్రధాన శక్తులతో, వేదికలతో (జీ-౭, షాంఘై సహకార సంస్థ, బ్రిక్స్, క్వాడ్) సంబంధాలు నెరపడం దీని సారాంశం. దీనికి పరీక్ష స్థిరత్వం. వివిధ వేదికలలో భారత్ పరస్పర విరుద్ధ వైఖరులను సమర్థిస్తే, భాగస్వాములు ఆ వైఖరిని సూత్రబద్ధమైనదిగా కాక ఎత్తుగడగా భావించవచ్చు.
సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౨ – అంతర్జాతీయ సంబంధాలు: భారత్, ప్రధాన శక్తులతో దాని సంబంధాలు; ద్వైపాక్షిక, ప్రాంతీయ, ప్రపంచ సమూహాలు; అభివృద్ధి చెందిన, అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాల విధానాలు, రాజకీయాలు భారత ప్రయోజనాలపై చూపే ప్రభావం.
నేపథ్యం
షాంఘై సహకార సంస్థ (ఎస్సీఓ)
బిష్కెక్ ప్రకటన (౨౦౨౬)
బ్రిక్స్
భారత్–రష్యా సంబంధం
అదనపు నేపథ్యం
- ఇరాన్పై బిష్కెక్ ప్రకటన: ఇరాన్పై ఏకపక్ష సైనిక దాడులను అంతర్జాతీయ చట్టాల ఉల్లంఘనగా ప్రకటన ఖండించింది; దౌత్య పరిష్కారం కోరింది.
- బిష్కెక్లో మోదీ–పుతిన్: ఎస్సీఓ సమావేశం అంచున జరిగిన భేటీలో "అంతులేని యుద్ధం నుంచి యుద్ధ ముగింపు వైపు" సాగాలని ప్రధాని మోదీ పుతిన్ను కోరారు. ఇద్దరు నేతలు వాణిజ్యం, పెట్టుబడులు, ఇంధన, ఎరువుల భద్రతపై కూడా చర్చించారు.
- ఢిల్లీ బ్రిక్స్ ప్రకటన: పశ్చిమాసియాలో ఉద్రిక్తతల తీవ్రతపై లోతైన ఆందోళన వ్యక్తం చేసింది; గరిష్ఠ సంయమనం పాటించాలని కోరింది; పౌరులను కాపాడాలని, సార్వభౌమత్వాన్ని, ప్రాదేశిక సమగ్రతను గౌరవించాలని కోరింది. ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి ఆమోదం లేని ఆంక్షలతో సహా ఏకపక్ష బలవంతపు చర్యలను ఖండించింది. ఇరాన్, ఇథియోపియాల ప్రపంచ వాణిజ్య సంస్థ సభ్యత్వ ప్రయత్నాలకు మద్దతు ఇచ్చింది. పుతిన్, షీ జిన్పింగ్ సహా నేతలు హాజరైన ఈ సమావేశంలో ప్రకటన ఏకగ్రీవంగా ఆమోదం పొందింది.
- ఢిల్లీలో మోదీ–పుతిన్ ద్వైపాక్షిక భేటీ: బిష్కెక్ భేటీ జరిగిన రెండు వారాల లోపే బ్రిక్స్ సమావేశం అంచున వారు కలిశారు. వాణిజ్య సంబంధాలను, ఆర్థిక సహకార కార్యక్రమం ౨౦౩౦ అమలును చర్చించారు. ౨౪వ భారత్–రష్యా వార్షిక శిఖరాగ్ర సమావేశానికి రష్యా రావాలని పుతిన్ మోదీని ఆహ్వానించారు.
- తర్వాతి పరిణామం (నవంబర్): నల్ల సముద్ర నౌకాయాన భద్రత, ఇంధన, ధాన్యం ఎగుమతులు, దాడి చేయని ఏర్పాట్లతో సహా పలు ఆలోచనలను రష్యాకు, ఉక్రెయిన్కు తెలియజేశామని విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ ప్రతినిధి చెప్పారు. మోదీ ౯ నవంబర్న ఉక్రెయిన్ అధ్యక్షుడు జెలెన్స్కీతో మాట్లాడారు.
- భారత్కు ఎస్సీఓ వ్యూహాత్మక ప్రాధాన్యం: ఉగ్రవాద నిరోధక సహకారానికి, మధ్య ఆసియాతో సంబంధాలకు, అంతర్జాతీయ ఉత్తర–దక్షిణ రవాణా కారిడార్, చాబహార్ ద్వారా అనుసంధానతకు, వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తికి ఇది వేదిక.
మెయిన్స్ కోణాలు
- బహుపక్ష సమన్వయంపై ఒత్తిడి: ఇరాన్పై దాడులను ఖండిస్తూనే ఇజ్రాయెల్కు మద్దతివ్వాలని, ఉక్రెయిన్ విషయంలో పశ్చిమం వైపు మొగ్గుతూనే రష్యా చమురు కొనాలని, బ్రిక్స్, ఎస్సీఓలలో కీలకంగా ఉంటూనే తాను అమెరికా వ్యతిరేక కూటమిలో భాగం కాదని వాషింగ్టన్కు చెప్పాలని భారత్ కోరుకుంటోంది. ఈ లక్ష్యాలు వేర్వేరు దిశలలో లాగుతున్నాయి.
- దేశీయ, దౌత్య ప్రోత్సాహకాలు: బ్రిక్స్ అధ్యక్ష బాధ్యత విజయవంతం కావడానికి ఢిల్లీలో పుతిన్, షీ ఉండటం అవసరమైంది. సిందూర్ తర్వాత పక్కకు నెట్టివేయబడ్డామనే భావన, అమెరికాతో పాకిస్తాన్ పెరుగుతున్న ప్రాధాన్యం, గల్ఫ్–పాకిస్తాన్ రక్షణ సంబంధాలు సమావేశం విఫలమైతే కలిగే నష్టాన్ని పెంచాయి.
- స్థిరత్వం వర్సెస్ ఎంపిక: భారత్ "ఇది యుద్ధాల యుగం కాదు" అనే సందేశం ఎంపిక చేసుకుని (రష్యాకు వర్తింపజేసి, ఇజ్రాయెల్ లేదా అమెరికాకు కాదు) అమలుచేస్తోందని, అది సూత్రంగా దాని విశ్వసనీయతను బలహీనపరుస్తుందని రచయిత వాదిస్తారు. ప్రతివాదన: రాజ్యాలు తమ ప్రయోజనాలకు అనుగుణంగా వాక్చాతుర్యాన్ని సర్దుబాటు చేసుకుంటాయి; అన్ని పక్షాలతో భారత్ ప్రైవేటు దౌత్యం కొనసాగుతూనే ఉంది.
- బహిరంగ వర్సెస్ ప్రైవేటు సందేశాలు: పుతిన్కు మోదీ చేసిన బహిరంగ విజ్ఞప్తిని పశ్చిమ దేశాలకు సంకేతంగా రచయిత చదువుతారు. శాంతిని కోరే తన వైఖరిని భారత్ పదేపదే చెప్పిందని, ఇప్పుడు రష్యా, ఉక్రెయిన్లకు నిర్దిష్ట ఆలోచనలను తెలియజేస్తోందని విమర్శకుడు బదులిస్తారు.
- భారత్–రష్యా సంబంధాలు లావాదేవీల స్వభావంలోకి మారడం: చమురు, ఆయుధాల అనుబంధాలు కొనసాగుతున్నాయి. అయితే ఆయుధ వనరుల వైవిధ్యీకరణ (ఫ్రాన్స్, ఇజ్రాయెల్, అమెరికా), రష్యా చైనా వైపు మొగ్గడం సంబంధంలోని సమతౌల్యాన్ని మార్చవచ్చు.
- ఎస్సీఓ, బ్రిక్స్ వేదికలుగా: వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తిని, గ్లోబల్ సౌత్ నాయకత్వాన్ని భారత్ చాటుకోవడానికి ఇవి వీలు కల్పిస్తాయి. కానీ ఏకాభిప్రాయ పాఠాలు, పశ్చిమ దేశాలు, ఇజ్రాయెల్తో భాగస్వామ్యాలకు ఇబ్బందికరమైన వైఖరులకు భారత్ను కట్టిపడేయవచ్చు. ఉక్రెయిన్ విషయంలో రష్యా పేరును, ఇరాన్ విషయంలో అమెరికా/ఇజ్రాయెల్ పేర్లను ప్రస్తావించని ప్రకటనలు ఏకాభిప్రాయాన్ని ఎలా నిర్వహిస్తారో చూపుతాయి.
- ముందుకు మార్గం: అన్ని సంఘర్షణలలో స్థిరమైన, సూత్రబద్ధమైన వైఖరిని వ్యక్తీకరించడం; వైవిధ్యీకరణ చేస్తూనే రష్యాతో రక్షణ, ఇంధన సంబంధాలను కొనసాగించడం; బ్రిక్స్ అధ్యక్ష బాధ్యత పరపతిని వినియోగించుకోవడం; బహిరంగ హెచ్చరికలకు బదులు అంతర్గత దౌత్య మార్గాలను ఉపయోగించడం.
సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న
**జీఎస్౨, ౧౫ మార్కులు:** "రష్యా, చైనా, పశ్చిమ దేశాల పరస్పర విరుద్ధ ఒత్తిళ్ల మధ్య భారత బహుపక్ష సమన్వయ విధానాన్ని నిలబెట్టుకోవడం క్రమంగా కష్టమవుతోంది. ౨౦౨౬ ఎస్సీఓ, బ్రిక్స్ శిఖరాగ్ర సమావేశాలలో భారత వైఖరులను ఆధారంగా చేసుకుని పరిశీలించండి."
సంబంధిత అంశాలు
- వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తి, అలీనోద్యమ పరిణామం
- భారత్–రష్యా రక్షణ, ఇంధన సంబంధాలు; ఆయుధ దిగుమతుల వైవిధ్యీకరణ
- బ్రిక్స్: విస్తరణ, కొత్త అభివృద్ధి బ్యాంకు, భారత అధ్యక్ష బాధ్యత
- భారత పశ్చిమాసియా విధానం: ఇరాన్ (చాబహార్/అంతర్జాతీయ ఉత్తర–దక్షిణ రవాణా కారిడార్), ఇజ్రాయెల్, పాలస్తీనా ద్విరాజ్య వైఖరి
- క్వాడ్, భారత్–అమెరికా సంబంధాలు; భారత్–చైనా సంబంధాలు (సరిహద్దు, వాణిజ్యం)
- ఎస్సీఓ, ఉగ్రవాద నిరోధకత: ఆర్ఏటీఎస్, "ద్వంద్వ ప్రమాణాల" భాష
అంశాలు: GS2రాజనీతి
28 అక్టోబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో