ప్రచురణ: · నవీకరణ:
మూలం: ది హిందూ, 23 అక్టోబర్, 2026
సారాంశం
- ప్రసార భారతికి బీబీసీ తరహా స్వయంప్రతిపత్తి ఇస్తామని ౨౦౧౪లో ఇచ్చిన హామీ తర్వాత పన్నెండేళ్లు గడిచినా, ఈ సంస్థ ఇప్పటికీ అప్పటి ప్రభుత్వానికి ప్రచార సాధనంగానే పనిచేస్తోందని ఒక సంపాదకీయం వాదించింది. ఇందుకు అత్యంత స్పష్టమైన గుర్తుగా "మన్ కీ బాత్" ౧౩౮వ ఎపిసోడ్ను (౨౦౨౬ సెప్టెంబర్ ౨౭) చూపింది.
- ప్రసార భారతి చట్టం, ౧౯౯౦లోని అమలుకాని నిబంధనలను జాబితా చేసింది. ౧౯౪౮లో నెహ్రూ ప్రకటన నుంచి ౧౯౯౫లో సుప్రీంకోర్టు ఆదేశం వరకు చరిత్రను వివరించింది.
- పార్లమెంటరీ కమిటీని, ప్రసార మండలిని ఏర్పాటు చేయాలని, బోర్డును పునర్నిర్మించాలని, ప్రభుత్వ షరతులు లేని నిధులు సమకూర్చాలని కోరింది. చట్టాన్ని న్యాయస్థానాలు అమలు చేయించాలి, లేదా ౨౦౨౯ సార్వత్రిక ఎన్నికల తర్వాత లోక్సభ చర్య తీసుకోవాలని పేర్కొంది.
ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు
- ప్రసార భారతి (భారత ప్రసార సంస్థ) చట్టం, ౧౯౯౦: ఆమోదం ౧౯౯౦లో, అమలు ౧౯౯౭లో. ఏఐఆర్, దూరదర్శన్లకు చట్టబద్ధ స్వయంప్రతిపత్తి. ఈ బిల్లును అధికరణ ౧౯(౧)(ఎ) కింద "స్వేచ్ఛా శాసనం"గా వర్ణించారు.
- సెక్షన్ ౧౨: విధులు, లక్ష్యాలు. సెక్షన్ ౧౩: ౨౨ మంది ఎంపీల పార్లమెంటరీ కమిటీ. సెక్షన్లు ౧౪–౧౫: ప్రసార మండలి, ఫిర్యాదులు. సెక్షన్ ౧౦: నియామక బోర్డు. సెక్షన్ ౨౩: ఆదేశాలు జారీ చేసే కేంద్ర ప్రభుత్వ అధికారం. (సెక్షన్ల ప్రస్తావనలు సంపాదకీయం, ౨ఎ ప్రకారం.)
- ప్రజా సేవా ప్రసార దినోత్సవం: నవంబర్ ౧౨ (౨౦౦౦లో ప్రకటించారు); ౧౯౪౭లో కురుక్షేత్రంలో శరణార్థులను ఉద్దేశించి గాంధీ చేసిన ఏకైక ఏఐఆర్ ప్రసంగానికి గుర్తుగా.
- యునెస్కో (౨౦౦౧) నిర్వచనం: ప్రజా ప్రసారం వాణిజ్యపరమైనదీ కాదు, ప్రభుత్వ నియంత్రణలోనిదీ కాదు; ప్రతి పౌరుడితో మాట్లాడుతుంది.
- కార్యదర్శి, సమాచార ప్రసార మంత్రిత్వ శాఖ వర్సెస్ క్రికెట్ అసోసియేషన్ ఆఫ్ బెంగాల్ (౧౯౯౫): ప్రసార తరంగాలు ప్రజా ఆస్తి; వాటిని నియంత్రించడానికి కేంద్రం స్వతంత్ర స్వయంప్రతిపత్తి గల ప్రజా సంస్థను ఏర్పాటు చేయాలి (న్యాయమూర్తి పి.బి. సావంత్).
- రాజ్యాంగ సభలో నెహ్రూ ౧౯౪౮ ప్రకటన: ప్రభుత్వం కింద అర్ధ స్వయంప్రతిపత్తి గల సంస్థ; విధానం ప్రభుత్వ నియంత్రణలో ఉంటుంది, కానీ దాన్ని ప్రభుత్వ శాఖగా నడపకూడదు.
- చందా కమిటీ (౧౯౬౬), బి.జి. వర్గీస్ కమిటీ (జనతా ప్రభుత్వం) ప్రసార స్వయంప్రతిపత్తికి సంబంధించిన పూర్వ మైలురాళ్లు; వర్గీస్ నివేదిక ఆధారంగా రూపొందిన ౧౯౭౯ ప్రసార భారతి బిల్లు రద్దయింది.
- సమాచార ప్రసార మంత్రిత్వ శాఖ ఈ చట్టాన్ని నిర్వహిస్తుంది. ప్రసార భారతి ట్రాయ్ వంటి నియంత్రణ సంస్థ కాదు.
గణాంకాలు, వివరాలు
- జావడేకర్ ౨౦౧౪ మే హామీ: "ప్రభుత్వ జాగీరు"ను అంతం చేసి, ప్రసార భారతిని బీబీసీ నమూనాలో (స్వయంప్రతిపత్తి, సంపాదకీయ స్వేచ్ఛ, పార్లమెంటుకు జవాబుదారీతనం) పునర్నిర్మించడం. పన్నెండేళ్ల తర్వాత కూడా అది నెరవేరలేదు.
- ౧౩౮వ "మన్ కీ బాత్" ౨౦౨౬ సెప్టెంబర్ ౨౭న ప్రసారమైంది.
- ౨౦౨౩లో బీబీసీ రూపొందించిన "ఇండియా: ది మోదీ క్వశ్చన్" డాక్యుమెంటరీ తర్వాత బీబీసీది "కొనసాగుతున్న వలసవాద మనస్తత్వం" అని ప్రభుత్వం ఆరోపించింది. ౨౦౨౪ ఏప్రిల్ నుంచి విదేశీ పెట్టుబడి నిబంధనలకు అనుగుణంగా బీబీసీ తన భారతీయ వార్తా కార్యకలాపాలను విభజించాల్సి వచ్చింది.
- మార్క్ టలీ (౨౦౧౭): ప్రజా సేవా ప్రసారం, ప్రభుత్వ ప్రసారం ఒకటి కావు. అది స్వయంప్రతిపత్తిలో జోక్యం చేసుకోకపోవడంపై, కార్యక్రమాలను కేవలం వాణిజ్య విలువతో అంచనా వేయకపోవడంపై ఆధారపడుతుంది.
- స్వయంప్రతిపత్తిపై సిఫారసు చేయాలని జనతా ప్రభుత్వం బి.జి. వర్గీస్ను కోరింది. ౧౯౭౯ బిల్లు రద్దయింది. ౧౯౮౯ నాటి రూపానికి ౧౯౯౦లో ఆమోదం లభించింది, ౧౯౯౭లో అమలైంది.
- సెక్షన్లు ౧౩, ౧౪, ౧౫ ఇప్పటికీ అమలు కాలేదు. ౨౨ మంది సభ్యుల పార్లమెంటరీ కమిటీ ఎప్పుడూ ఏర్పాటు కాలేదు, ప్రసార మండలి ఎప్పుడూ ఏర్పాటు కాలేదు; అందువల్ల సంపాదకీయ పరిష్కార వ్యవస్థ లేదు. జవహర్ సర్కార్ వివరణ: పార్లమెంటుకు తామే ఒక్కరే జవాబుదారీ అని మంత్రులు పట్టుబడతారు, అందుకే ఏఐఆర్, దూరదర్శన్ అధికారులను పిలిపించే అధికారాన్ని తమ వద్దే ఉంచుకుంటారు.
- బోర్డు అధికారులతో నిండిపోయింది. ఆస్తులు, సిబ్బంది యాజమాన్యం బదిలీ కాలేదు, స్వతంత్ర నిధి లేదు. ఏమి ప్రసారం చేయవచ్చో, చేయకూడదో చెప్పే కట్టుబడి ఉండే ఆదేశాలను జారీ చేసే అధికారాన్ని సెక్షన్ ౨౩ ఇప్పటికీ కేంద్రానికి ఇస్తోంది.
- సెక్షన్ ౧౦లోని నియామక బోర్డుపై ౨౦౨౦ జూలై వరకు ఏ చర్యా లేదు; ఆ నెలలో పాంచజన్య, ఆర్గనైజర్ ప్రచురణకర్త భారత్ ప్రకాశన్కు నాయకత్వం వహించిన జగదీష్ ఉపాసనేను ఛైర్మన్గా నియమించారు.
- ౨౦౨౧ మానవ వనరుల తనిఖీలో అప్పటి ౨౫,౦౦౦ మంది ప్రసార భారతి సిబ్బందిని బీబీసీతో పోల్చారు: ఇంజనీరింగ్లో దాదాపు సగం మంది, బీబీసీలో పది శాతం కంటే కొంచెం ఎక్కువ; కంటెంట్ సిబ్బంది ఇరవై శాతం కంటే తక్కువ, బీబీసీలో సుమారు డెబ్బై శాతం.
- ౨౦౨౨లో, ప్రజా సేవా ప్రసార దినోత్సవం సందర్భంగా జరిగిన స్మారక జాతీయ ప్రసారం నుంచి పాఠశాల విద్యార్థులు పాడిన ఒక క్రైస్తవ కీర్తనను తొలగించాలని ప్రయత్నించారు.
- ౨౦౨౬ ఆగస్టులో, గత ఏడాదిలో తన స్వయంప్రతిపత్తిపై జర్నలిస్టులు లేదా మీడియా సంస్థల నుంచి ఎలాంటి అధికారిక ఫిర్యాదులూ రాలేదని ప్రభుత్వం లోక్సభకు తెలిపింది. ఫిర్యాదులను స్వీకరించే మండలి లేనందున, ఫిర్యాదులు లేకపోవడం స్వతంత్రతకు రుజువు కాదని సంపాదకీయం వాదిస్తోంది.
- ప్రసారం పట్ల ప్రభుత్వ వైఖరిలో మానసిక పరివర్తన అవసరమని చందా కమిటీ (౧౯౬౬) నిర్ధారించింది. అరవై ఏళ్ల తర్వాత కూడా అది రాలేదని సంపాదకీయం చెబుతోంది.
- సంపాదకీయం సూచించిన రెండు మార్గాలు: చట్టాన్ని, సావంత్ ఆదేశాన్ని అమలు చేయించడానికి న్యాయస్థానాలను ఆశ్రయించడం, లేదా ౨౦౨౯ సార్వత్రిక ఎన్నికల కోసం వేచి ఉండడం.
- నవంబర్ ౧౨న జాతీయ ప్రజా సేవా ప్రసార దినోత్సవాన్ని ౨౦౦౦లో సుహాస్ బోర్కర్ (సిటిజెన్స్ ఫస్ట్ టీవీ, జన్ ప్రసార్ కన్వీనర్) రూపకల్పన చేశారు.
స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం
- ప్రజా సేవా ప్రసారం ప్రభుత్వ ప్రసారానికి భిన్నమైనది: ఇది పౌరులకు సేవ చేస్తుంది, ప్రభుత్వాలకు కాదు. దీని చట్టబద్ధత మార్కెట్ నుంచి, మంత్రిత్వ శాఖ నుంచి సంపాదకీయ స్వతంత్రతపై, అలాగే ప్రజలకు, పార్లమెంటుకు జవాబుదారీతనంపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
- చట్టబద్ధంగా, ప్రసార భారతి చట్టం, ౧౯౯౦ ఒక స్వయంప్రతిపత్తి గల సంస్థను సృష్టించింది. దాని స్వతంత్రత చట్టమే సృష్టించిన వ్యవస్థలపై ఆధారపడుతుంది: బోర్డు, పార్లమెంటరీ కమిటీ (సెక్షన్ ౧౩), ప్రసార మండలి (సెక్షన్లు ౧౪–౧౫), నియామక బోర్డు (సెక్షన్ ౧౦). వీటిలో చాలా లేవు, లేదా ప్రభుత్వ అదుపులోకి వెళ్లాయన్నది సంపాదకీయం ప్రధాన వాదన. అదే సమయంలో సెక్షన్ ౨౩ కేంద్రానికి కట్టుబడి ఉండే ఆదేశాలు జారీ చేసే అధికారాన్ని ఇస్తోంది.
- ప్రసార తరంగాలు ప్రజా ఆస్తి అని, వాటిని స్వతంత్ర స్వయంప్రతిపత్తి గల ప్రజా సంస్థ నియంత్రించాలని సుప్రీంకోర్టు ౧౯౯౫ తీర్పు (కార్యదర్శి, సమాచార ప్రసార మంత్రిత్వ శాఖ వర్సెస్ క్రికెట్ అసోసియేషన్ ఆఫ్ బెంగాల్) పేర్కొంది. ఈ వాదనకు ఇదే రాజ్యాంగ ఆధారం.
సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౨ – రాజ్యవ్యవస్థ: చట్టబద్ధ సంస్థలు, నియంత్రణ సంస్థలు; పార్లమెంటుకు కార్యనిర్వాహక వర్గం జవాబుదారీతనం; వాక్ స్వాతంత్ర్యం, పత్రికా స్వేచ్ఛ (అధికరణ ౧౯(౧)(ఎ)). జీఎస్౨ – పాలన: పారదర్శకత, జవాబుదారీతనం. జీఎస్౧/వ్యాసం: ప్రజాస్వామ్యంలో మీడియా పాత్ర.
నేపథ్యం
ప్రసార భారతి (భారత ప్రసార సంస్థ)
అదనపు నేపథ్యం
- సమాచార సాంకేతిక పరిజ్ఞానంపై పార్లమెంటరీ స్థాయీ సంఘం, చట్టంలో "చేయాలి" అని ఉన్నప్పటికీ పార్లమెంటరీ కమిటీ, ప్రసార మండలి ఏర్పాటు వంటి నిబంధనలు అమలు కాకపోవడంపై పదేపదే ఆందోళన వ్యక్తం చేసింది. సెక్షన్లు ౧౩, ౧౪, ౩౩ (నియమావళి) ఎప్పుడూ అమలు కాలేదని అది నమోదు చేసింది.
- చట్ట సవరణపై లోక్సభలో జరిగిన చర్చలో, ౨౨ మంది ఎంపీల కమిటీని రద్దు చేయాలని, ప్రసార మండలి స్థానంలో ఒకే సభ్యుడు ఉండే న్యాయ అంబుడ్స్మన్ను ఏర్పాటు చేయాలని నితీష్ సేన్గుప్తా కమిటీ సిఫారసు చేసిందని గుర్తు చేశారు. అయితే ఆ వ్యవస్థలు అసలు ఏర్పాటే కాలేదని సంపాదకీయం అంటోంది.
- సార్వభౌమత్వం, భద్రత, శాంతిభద్రతలపై ప్రభుత్వం కట్టుబడి ఉండే ఆదేశాలు ఇవ్వడానికి చట్టం అనుమతిస్తోందని, ఇవి సంక్షోభ సమయాల్లో కంటెంట్పై నియంత్రణకు వీలు కల్పిస్తాయని ఒక వివరణాత్మక వ్యాసం పేర్కొంది. సంస్కరణ ప్రతిపాదనల్లో సెక్షన్ ౨౩ను సవరించి, ఆదేశాలను స్పష్టంగా నిర్వచించిన అత్యవసర పరిస్థితులకే పరిమితం చేయడం, వాటికి లిఖితపూర్వక కారణాలు, పార్లమెంటరీ పరిశీలన, న్యాయసమీక్ష ఉండేలా చూడడం ఉన్నాయి.
- ప్రసార భారతి స్వయంప్రతిపత్తిని పెంచడానికి, ప్రతిపాదిత ప్రసార ప్రాధికార సంస్థతో పునరావృతాన్ని తొలగించడానికి ౧౯౯౭ సవరణ ఆర్డినెన్స్ (౧౯౯౭ అక్టోబర్ ౨౯న జారీ) చట్టాన్ని సవరించింది.
మెయిన్స్ కోణాలు
- చట్టానికి, ఆచరణకు మధ్య స్వయంప్రతిపత్తి అంతరం: చట్టం రూపొందించిన నిర్మాణం (బోర్డు, కమిటీ, మండలి, నియామక బోర్డు) అమలు కాలేదు. సెక్షన్ ౧౨ నిష్పాక్షికతను కాపాడుతుంది, కానీ సెక్షన్ ౨౩ ప్రభుత్వ అధిగమన అధికారాన్ని కొనసాగిస్తోంది. ఈ "కుదించిన సంస్థ" ప్రభుత్వాన్ని దూరంగా ఉంచలేదు.
- పార్లమెంటుకు జవాబుదారీతనం: తామే ఒక్కరే పార్లమెంటుకు జవాబుదారీ అని మంత్రులు చెబుతుండడంతో పార్లమెంటరీ కమిటీ ఏర్పడలేదు. జవాబుదారీతనం స్థానాన్ని మంత్రుల నియంత్రణ ఆక్రమించిందని సంపాదకీయం భావిస్తోంది.
- ఫిర్యాదుల పరిష్కార వ్యవస్థ లేకపోవడం: ఫిర్యాదులు స్వీకరించే వేదికగా ఉద్దేశించింది ప్రసార మండలి. అది లేకపోవడంతో, "అధికారిక ఫిర్యాదులు లేవు" అని ప్రభుత్వం లోక్సభకు చెప్పిన ప్రకటన స్వయంప్రతిపత్తికి రుజువుగా నిరర్థకమవుతుంది.
- సంస్థాగత ఆక్రమణ, సామర్థ్యం: అధికారులతో నిండిన బోర్డు; కార్యకలాపాలపై నియంత్రణలో భారతీయ సమాచార సేవ అధికారులు; ఇంజనీరింగ్ వైపు మొగ్గిన సిబ్బంది (దాదాపు సగం, బీబీసీలో సుమారు పది శాతం), ఇరవై శాతం కంటే తక్కువ కంటెంట్ సిబ్బంది (బీబీసీలో డెబ్బై శాతం); ఇది కంటెంట్ సంస్థ కాదు, ప్రసార యంత్రాంగం అని సూచిస్తోంది.
- రాజ్యాంగ ఆధారం: అధికరణ ౧౯(౧)(ఎ), క్రికెట్ అసోసియేషన్ ఆఫ్ బెంగాల్ తీర్పు (ప్రసార తరంగాలు ప్రజా ఆస్తి, స్వతంత్ర సంస్థ అవసరం). చట్టాన్ని న్యాయస్థానాలు అమలు చేయించవచ్చు (సంపాదకీయం సూచించినట్టు న్యాయస్థానాలను ఆశ్రయించడం ద్వారా; మాండమస్ రిట్ ఒక సాధ్యమైన మార్గం).
- పోలిక, విశ్వసనీయత: ౧౯౪౮లో నెహ్రూ, ౨౦౧౪లో ప్రభుత్వం బీబీసీ నమూనాను ప్రస్తావించాయి; ఆ తర్వాత రాజకీయ వర్గం బీబీసీపైనే దాడి చేసింది. ప్రతిపక్షంలో ఉన్నప్పుడు స్వయంప్రతిపత్తి కోరడం, అధికారంలో మరచిపోవడం అనే ధోరణిని ఇది చూపిస్తుంది.
- ప్రతి వాదన (సమతుల్యత కోసం): ప్రభుత్వ నిధులతో నడిచే ప్రసార సంస్థ జాతీయ సందేశాలను (ఉదా., మన్ కీ బాత్) మోయాల్సి ఉంటుందని, వాణిజ్య ఆదాయం పరిమితమని ప్రభుత్వం వాదించవచ్చు. వివరణాత్మక వ్యాసాల్లోని సంస్కరణ ప్రతిపాదనల్లో పార్లమెంటు ఆమోదించిన ప్రజా సేవా గ్రాంటు, ఆదాయ వనరుల వైవిధ్యీకరణ ఉన్నాయి.
- ముందుకు మార్గం: సెక్షన్ ౧౩ కమిటీని, సెక్షన్ ౧౪ మండలిని ఏర్పాటు చేయడం; బోర్డును వృత్తిపరంగా తీర్చిదిద్దడం; ఆస్తులు, సిబ్బందిని బదిలీ చేయడం; ప్రభుత్వ షరతులు లేని నిధుల యంత్రాంగం ద్వారా నిధులు సమకూర్చడం; కార్యకలాపాల నియంత్రణ నుంచి భారతీయ సమాచార సేవ అధికారులను తొలగించడం; సెక్షన్ ౨౩ను సవరించి ౧౯౯౦ చట్టాన్ని తాజాపరచడం.
సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న
**జీఎస్౨, ౧౫ మార్కులు:** "ప్రసార భారతిని స్వయంప్రతిపత్తి గల ప్రజా సేవా ప్రసార సంస్థగా ఊహించారు, కానీ అది ప్రభుత్వ ప్రచార సాధనంగా పనిచేస్తోంది. సంస్థాగత, చట్టపరమైన కారణాలను విశ్లేషించి, సంస్కరణలను సూచించండి."
సంబంధిత అంశాలు
- అధికరణ ౧౯(౧)(ఎ), పత్రికా స్వేచ్ఛ; క్రికెట్ అసోసియేషన్ ఆఫ్ బెంగాల్ (౧౯౯౫); ఇండియన్ ఎక్స్ప్రెస్/రొమేశ్ థాపర్ తరహా పత్రికా స్వేచ్ఛ కేసుల పరంపర
- ప్రసార నియంత్రణ: ట్రాయ్, కేబుల్ టెలివిజన్ నెట్వర్క్స్ (నియంత్రణ) చట్టం, ప్రతిపాదిత ప్రసార బిల్లులు
- పార్లమెంటరీ కమిటీలు (స్థాయీ సంఘాలు, సలహా సంఘాలు), కార్యనిర్వాహక వర్గ జవాబుదారీతనం
- అత్యవసర పరిస్థితి (౧౯౭౫), మీడియాపై దాని ప్రభావం; బి.జి. వర్గీస్, చందా, జోషి కమిటీలు
అంశాలు: GS2రాజనీతి
23 అక్టోబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో