మూలం: ది హిందూ, 19 అక్టోబర్, 2026
సారాంశం
- జమ్మూ కాశ్మీర్ కేంద్రపాలిత ప్రాంతంలో ఒమర్ అబ్దుల్లా ప్రభుత్వానికి రెండేళ్లు పూర్తయ్యాయి. కేంద్రంతో పనిచేసే సంబంధాల వైఖరి వల్ల రాష్ట్ర హోదా విషయంలో ఫలితం స్వల్పమేనని రచయిత వాదించారు. పోలీసులు, అధికారయంత్రాంగం, విశ్వవిద్యాలయాలపై లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ నియంత్రణ ఉంది.
- నేషనల్ కాన్ఫరెన్స్ తన వైఖరిని కఠినతరం చేసింది. ౨౮ సెప్టెంబర్ నాటి శాసనసభ తీర్మానం, జంతర్ మంతర్ వద్ద నిరసన, ఇండియా కూటమితో మరింత సన్నిహిత సంబంధాలు ఇందుకు నిదర్శనం.
- ఇద్దరు సీనియర్ అధికారులు రాష్ట్ర హోదా తీర్మానాన్ని "న్యాయ విచారణలో ఉన్న అంశం" అంటూ వ్యతిరేకించారు. వ్యవహారాల నిర్వహణ నిబంధనలపై ఇంకా నిర్ణయం కాలేదు.
ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు
- ౨౦౧౯ జమ్మూ కాశ్మీర్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం కింద జమ్మూ కాశ్మీర్ రెండు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలుగా విడిపోయింది: జమ్మూ కాశ్మీర్ (శాసనసభతో), లద్దాఖ్ (శాసనసభ లేకుండా).
- లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ అంటే అధికరణ ౨౩౯ కింద నియమించే అడ్మినిస్ట్రేటర్.
- సెక్షన్ ౫౩: మంత్రిమండలి సంఖ్య శాసనసభ సభ్యుల సంఖ్యలో ౧౦ శాతంకు పరిమితం. సెక్షన్ ౫౫: మంత్రిమండలి సలహాపై లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ వ్యవహారాల నిబంధనలు రూపొందిస్తారు.
- లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ విచక్షణ పరిధిలో అఖిల భారత సర్వీసులు, అవినీతి నిరోధక బ్యూరో, శాసనసభ అధికారాల వెలుపలి అంశాలు ఉన్నాయి. ఆకాశవాణి ప్రకారం ప్రజా శాంతి, పోలీసు కూడా లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ వద్దే ఉన్నాయి.
- అధికరణ ౩: పార్లమెంటు సాధారణ మెజారిటీతో కొత్త రాష్ట్రాలను (కేంద్రపాలిత ప్రాంతాన్ని రాష్ట్రంగా మార్చడంతో సహా) ఏర్పరచవచ్చు. రాష్ట్ర సరిహద్దులపై ప్రభావం చూపే బిల్లులను రాష్ట్రపతి రాష్ట్ర శాసనసభకు పంపాలి. ఆ శాసనసభ అభిప్రాయాలు కట్టుబడేవి కావు.
- అధికరణ ౩౭౦: ప్రత్యేక హోదా ౨౦౧౯లో రద్దయింది. ఈ రద్దును సుప్రీంకోర్టు ౨౦౨౩ డిసెంబర్లో సమర్థించింది. వీలైనంత త్వరగా రాష్ట్ర హోదా పునరుద్ధరించాలని కూడా ఆదేశించింది.
- జమ్మూ కాశ్మీర్ శాసనసభ ౯౦ మంది సభ్యుల సభ. కొన్ని రాష్ట్రాలకు ప్రత్యేక నిబంధనలు అధికరణ ౩౭౧లో ఉన్నాయి. లద్దాఖ్ కోసం దీనిపై చర్చించడానికి కేంద్రం అంగీకరించింది.
- వ్యవహారాల నిర్వహణ నిబంధనలు ముఖ్యమంత్రి, మంత్రిమండలి, లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ అధికారాలను, పరిమితులను నిర్ణయిస్తాయి.
గణాంకాలు, వివరాలు
- ౨౦౨౪ ఎన్నికలు: నేషనల్ కాన్ఫరెన్స్ ౯౦లో ౪౨ స్థానాలు గెలిచింది. బీజేపీ ౨౯, పీడీపీ ౩ గెలిచాయి. ౧౯౯౦ల నుంచి హింస, ఎన్నికల బహిష్కరణలు ఉన్న ప్రాంతంలో పోలింగ్ ౬౩.౮% నమోదైంది. నేషనల్ కాన్ఫరెన్స్ నాలుగు దశాబ్దాలకు పైగా ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించింది.
- విజయం సాధించినప్పుడు ఒమర్ అబ్దుల్లా వయసు ౫౪. ఇప్పుడు ఆయన పదవిలో రెండేళ్లు పూర్తిచేశారు.
- ౨౦౨౪ అక్టోబర్: మొదటి మంత్రివర్గ సమావేశంలో "అసలు రూపంలో రాష్ట్ర హోదా పునరుద్ధరణ" కోరుతూ తీర్మానం ఆమోదించారు. దాన్ని ఆయన ప్రధాని మోదీకి సమర్పించారు. నివాసుల గుర్తింపును, రాజ్యాంగ హక్కులను కాపాడాలనే అంశాన్ని కూడా ఇందులో నొక్కి చెప్పారు.
- ౨౦౨౫: నేషనల్ కాన్ఫరెన్స్ బడ్గాం ఉప ఎన్నికలో ఓడిపోయింది. ఈ స్థానాన్ని అబ్దుల్లా ౨౦౨౪లో గెలుచుకున్నారు.
- ౨౮ సెప్టెంబర్ ౨౦౨౬: రాష్ట్ర హోదాపై శాసనసభ తీర్మానం. ఇందులో ౧౯౫౩ నాటి ప్రత్యేక స్థానాన్ని, ఎక్కువ స్వయంప్రతిపత్తి కోరుతూ చేసిన ౨౦౦౦ తీర్మానాన్ని ప్రస్తావించారు.
- ౨౦ జూలై ౨౦౨౬: జంతర్ మంతర్ వద్ద నిరసన. ఇండియా కూటమిలో నేషనల్ కాన్ఫరెన్స్ ఉనికి కూడా పెరుగుతోంది.
- రచయిత ప్రకారం, లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ మనోజ్ సిన్హాకు పోలీసులు, అధికారయంత్రాంగం, విశ్వవిద్యాలయాలపై పూర్తి పట్టు ఉంది.
- శాసనసభలో తనకు వ్యతిరేకంగా వ్యవహరించిన ఉన్నతాధికారుల పేర్లను అబ్దుల్లా బహిరంగంగా ప్రస్తావించారు. సమతుల్య వైఖరి ఫలితం ఇవ్వకపోవడంతో ఇది కఠిన వైఖరి ప్రదర్శనగా రచయిత భావించారు. ప్రధాని మోదీని ఆయన గతంలో బహిరంగంగా, సామాజిక మాధ్యమాల్లో ప్రశంసించినా అది కూడా "స్వల్ప ఫలితాన్నే" ఇచ్చింది.
- ప్రధాన కార్యదర్శి అటల్ దుల్లూ, న్యాయ కార్యదర్శి అచల్ సేథి ముఖ్యమంత్రికి తెలియకుండా శాసనసభ స్పీకర్కు లేఖ రాసి, తీర్మానాన్ని "న్యాయ విచారణలో ఉన్నది" అంటూ వ్యతిరేకించారు.
- రెండేళ్ల తర్వాత కూడా వ్యవహారాల నిర్వహణ నిబంధనలు లోక్ భవన్కు, ముఖ్యమంత్రి కార్యాలయానికి మధ్య తిరుగుతూ ఇంకా అనిర్ణీతంగానే ఉన్నాయి.
- ఆందోళనల నేపథ్యంలో లద్దాఖ్కు ప్రత్యేక హోదా ఇవ్వడానికి అధికరణ ౩౭౧ నిబంధనలపై చర్చించడానికి కేంద్రం అంగీకరించింది. జమ్మూ కాశ్మీర్కు రాష్ట్ర హోదా "ఇంకా సుదూర కలగానే" ఉంది.
స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం
శాసనసభ ఉన్న కేంద్రపాలిత ప్రాంతంలో (జమ్మూ కాశ్మీర్, ఢిల్లీ, పుదుచ్చేరి) ఎన్నికైన ప్రభుత్వం, కేంద్రం నియమించిన లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్తో అధికారాన్ని పంచుకుంటుంది. పూర్తి రాష్ట్రంలో గవర్నర్ చాలావరకు నామమాత్రపు అధిపతి మాత్రమే. జమ్మూ కాశ్మీర్లో ౨౦౧౯ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ విచక్షణాధికార అంశాలను, వ్యవహారాల నిబంధనల రూపకల్పన పద్ధతిని నిర్దేశిస్తుంది. రాష్ట్ర హోదా పునరుద్ధరణకు పార్లమెంటు అధికరణ ౩ కింద చర్య తీసుకోవాలి. పరిమిత అధికారాలున్న ఎన్నికైన ప్రభుత్వం తన హామీని నెరవేర్చగలదా అన్నదే రచయిత ప్రధాన ప్రశ్న.
సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౨ – రాజ్యవ్యవస్థ: కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు, వాటి పరిపాలన; కేంద్ర–రాష్ట్ర సంబంధాలు; కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల విధులు, బాధ్యతలు; లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ పాత్ర (అధికరణ ౨౩౯, ౨౦౧౯ జమ్మూ కాశ్మీర్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం).
నేపథ్యం
జమ్మూ కాశ్మీర్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, ౨౦౧౯ (౨౦౧౯ చట్టం సంఖ్య ౩౪)
రాష్ట్ర హోదా పునరుద్ధరణ, అధికరణ ౩
అధికరణ ౩౭౦పై సుప్రీంకోర్టు తీర్పు (డిసెంబర్ ౨౦౨౩)
అదనపు నేపథ్యం
- న్యూస్ ఆన్ ఎయిర్ నివేదిక ప్రకారం, పూర్తి రాష్ట్ర హోదాను తక్షణమే పునరుద్ధరించాలని కోరుతూ ముఖ్యమంత్రి ఒమర్ అబ్దుల్లా ప్రతిపాదించిన తీర్మానాన్ని శాసనసభ మూజువాణి ఓటుతో ఆమోదించింది. బీజేపీ శాసనసభ్యులు వాకౌట్ చేశారు.
- ఒమర్ అబ్దుల్లా ౨౦౨౪ అక్టోబర్ ౧౬న ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు. ప్రభుత్వం ఏర్పడిన సుమారు నాలుగున్నర నెలల తర్వాత మంత్రివర్గం వ్యవహారాల నిబంధనలను ఆమోదించి లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్కు పంపినట్లు ఆకాశవాణి నివేదించింది. శాంతిభద్రతలు, ప్రజా శాంతి, అఖిల భారత సర్వీసులు లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ చేతిలో ఉన్నందున ఆయన అధికారాలు ఇప్పటికే నిర్వచితమై ఉన్నాయని ఆకాశవాణి పేర్కొంది.
- పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం కింద కేంద్ర హోంశాఖ వ్యవహారాల నిర్వహణ నిబంధనలను సవరించి, లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ అధికారాన్ని గణనీయంగా బలపరిచినట్లు కూడా ఆకాశవాణి నివేదించింది. ఇది ఎన్నికైన ప్రభుత్వం బాధ్యతలు చేపట్టకముందు, ౨౦౨౪ జూలైలో జరిగింది. పోలీసు, ప్రజా శాంతి, అఖిల భారత సర్వీసులు, అవినీతి నిరోధక బ్యూరోకు సంబంధించిన ప్రతిపాదనలు ఇప్పుడు జమ్మూ కాశ్మీర్ ఆర్థిక శాఖ ద్వారా కాకుండా ప్రధాన కార్యదర్శి ద్వారా నేరుగా లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్కు చేరుతున్నాయి.
- జమ్మూ కాశ్మీర్ రాష్ట్ర హోదా పునరుద్ధరణపై దాఖలైన పిటిషన్ను విచారించడానికి సుప్రీంకోర్టు అంగీకరించినట్లు దృష్టి ఐఏఎస్ ౨౦౨౪ అక్టోబర్లో నివేదించింది. పునరుద్ధరణలో జాప్యం సమాఖ్య విధానాన్ని బలహీనపరుస్తుందని వాదించిన జహూర్ అహ్మద్ భట్ వర్సెస్ జమ్మూ కాశ్మీర్ కేంద్రపాలిత ప్రాంతం కేసులో కేంద్రం నుంచి వివరమైన సమాధానం కోరినట్లు తర్వాత నివేదించింది. వ్యాసంలో పేర్కొన్న "న్యాయ విచారణలో ఉంది" అనే అభ్యంతరానికి ఈ వ్యాజ్యమే నేపథ్యం.
మెయిన్స్ కోణాలు
- ద్వంద్వ అధికారం కింద బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం: ఎన్నికైన ప్రభుత్వానికి ప్రజాతీర్పు ఉంది, కానీ పోలీసులు, అధికారయంత్రాంగం, విశ్వవిద్యాలయాలు లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ చేతిలో ఉన్నాయి. దీనివల్ల ప్రభుత్వం పక్కకు నెట్టబడిందని రచయిత అంటారు. సెక్షన్ ౫౩(౨), అంతిమ నిర్ణయ నిబంధన లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్కు అనుకూలంగా ఉన్నాయి.
- సహకార వ్యూహం – ఘర్షణాత్మక వ్యూహం: పనిచేసే సంబంధాల వైఖరి (ప్రధాని మోదీపై ప్రశంసలతో సహా) స్వల్ప ఫలితాన్నే ఇచ్చింది. కఠిన వైఖరి (తీర్మానం, జంతర్ మంతర్, ఇండియా కూటమి)లో రాజకీయ ప్రమాదం ఉంది. ఎంపికలు పరిమితమని రచయిత అంటారు: "ఢిల్లీ తరఫున ఆడితే" ఓటర్ల మద్దతు పోతుంది, ఓటర్లు కోరినది చేస్తే కేంద్రానికి వ్యతిరేకత ఎదురవుతుంది.
- పరిపాలనా ఘర్షణ: ప్రధాన కార్యదర్శి, న్యాయ కార్యదర్శి ముఖ్యమంత్రికి తెలియకుండా శాసనసభ తీర్మానాన్ని వ్యతిరేకించారు. దీనివల్ల ఎన్నికైన కార్యనిర్వాహక వర్గానికి సివిల్ సర్వీసుల జవాబుదారీతనం అనే అంశం తలెత్తుతుంది.
- న్యాయపరమైన, రాజకీయపరమైన కట్టుబాట్లు: కేంద్రం ఇచ్చిన హామీని సుప్రీంకోర్టు నమోదు చేసి, రాష్ట్ర హోదాను "వీలైనంత త్వరగా" పునరుద్ధరించాలని కోరింది (౨aని చూడండి). కేంద్రం స్పందనను నిరాసక వైఖరిగా వర్ణించారు.
- నేషనల్ కాన్ఫరెన్స్కు రాజకీయ మూల్యం: బడ్గాం ఉప ఎన్నికలో ఓటమి, తగ్గుతున్న ప్రజాదరణ, ౬౩.౮% పోలింగ్తో వచ్చిన ౨౦౨౪ ప్రజాతీర్పు. ముట్టడి భావనకు ముగింపు కావాలని కాశ్మీర్ కోరుకున్న ప్రాంతంలో ఇది భారీ అంచనాలను సృష్టించింది.
- అసమాన సమాఖ్య విధానం: లద్దాఖ్ కోసం అధికరణ ౩౭౧ తరహా నిబంధనలపై చర్చకు కేంద్రం సిద్ధంగా ఉండగా, జమ్మూ కాశ్మీర్ రాష్ట్ర హోదా పెండింగ్లోనే ఉంది. ఈ పోలిక వివిధ ప్రాంతాల పట్ల ఏకరూపతతో వ్యవహరించడంపై ప్రశ్నలు లేవనెత్తుతుంది.
- ముందున్న మార్గం: వ్యవహారాల నిబంధనలను ఖరారు చేయడం, లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్, ప్రభుత్వ పరిధులను స్పష్టంగా నిర్వచించడం, రాష్ట్ర హోదాకు కాలపరిమితితో కూడిన రోడ్మ్యాప్ రూపొందించడం, వ్యాజ్యాల కంటే చర్చలను ఉపయోగించడం.
సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న
**జీఎస్౨, ౧౫ మార్కులు:** "శాసనసభ ఉన్న కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లోని ద్వంద్వ అధికార నిర్మాణాన్ని జమ్మూ కాశ్మీర్ సందర్భంలో పరిశీలించండి. ఇది బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వంపై, రాష్ట్ర హోదా పునరుద్ధరణ డిమాండ్పై ఎలా ప్రభావం చూపుతుంది?"
సంబంధిత అంశాలు
- అధికరణ ౨౩౯, ౨౩౯ఎ, ౨౩౯ఎఎ; ఢిల్లీ–లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ వివాదం; పుదుచ్చేరి
- అధికరణ ౩, ౪; కొత్త రాష్ట్రాల ఏర్పాటు; అధికరణ ౩౭౦/౩౫ఎ, ౨౦౨౩ సుప్రీంకోర్టు తీర్పు
- అధికరణ ౩౭౧ శ్రేణి; ఆరో షెడ్యూలు (లద్దాఖ్ డిమాండ్లు)
- గవర్నర్ – లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్; కేంద్ర–రాష్ట్ర సంబంధాలపై సర్కారియా, పుంఛీ కమిషన్లు
అంశాలు: GS2రాజనీతి
19 అక్టోబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో