మూలం: ది హిందూ, 13 అక్టోబర్, 2026
సారాంశం
- భారత హిమాలయ ప్రాంతంలో (ఐహెచ్ఆర్) వాతావరణ మార్పుతో ముడిపడిన తీవ్రమైన విపత్తులు తరచూ సంభవిస్తున్నాయని రచయిత వాదిస్తున్నారు. విపత్తులను నివారించే, వాతావరణ మార్పును తట్టుకునే అభివృద్ధి కోసం చాలాకాలంగా వస్తున్న డిమాండ్లను పట్టించుకోలేదు.
- ఆగస్టు ౨౬న నేపాల్లోని లాంగ్టాంగ్ హిమాల్లో మంచు, రాళ్లు కూలిపోయి భోటే కోషి లోయలో ఆకస్మిక వరదగా మారింది. ఇది హిందూకుష్–కారకోరం–హిమాలయ "ప్రపంచ సహజ ఉమ్మడి వనరు" మొత్తానికి హెచ్చరికగా చూపబడింది.
- ఇలాంటి కూలిపోవడాలను ఏ సాంకేతికతా ఆపలేదని, కాబట్టి ప్రాంతీయ సమాచార భాగస్వామ్యం, ముందస్తు హెచ్చరికల ద్వారా ప్రభావాన్ని తగ్గించడంపై దృష్టి పెట్టాలని ఆమె వాదిస్తున్నారు. ఎత్తైన ప్రాంతాల జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టులపై పరిమితి, చీనాబ్–బియాస్ అనుసంధాన సొరంగంపై పునరాలోచన, ప్రతి ప్రాజెక్టును మళ్లీ అంచనా వేసే వరకు అభివృద్ధి ప్రాజెక్టులపై తాత్కాలిక నిషేధం కూడా ఆమె కోరుతున్నారు.
ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు
- శాశ్వత గడ్డకట్టిన నేల అంటే ౦°సె. లేదా అంతకంటే తక్కువగా ఉండే నేల లేదా రాయి. ఇది కరిగితే రాతి చరియలు విరిగిపడటం, కొండచరియలు, శిథిలాల ప్రవాహాలు ఏర్పడతాయి.
- హిందూకుష్ హిమాలయ ప్రాంతాన్ని "మూడో ధ్రువం" అంటారు. ఐసీఐఎంఓడీకి ఎనిమిది సభ్య దేశాలు ఉన్నాయి: ఆఫ్ఘనిస్తాన్, బంగ్లాదేశ్, భూటాన్, చైనా, భారత్, మయన్మార్, నేపాల్, పాకిస్తాన్.
- ఎన్ఏపీసీసీలో ఎనిమిది మిషన్లు ఉన్నాయి; వాటిలో హిమాలయ పర్యావరణ వ్యవస్థ పరిరక్షణ జాతీయ మిషన్, హరిత భారత జాతీయ మిషన్ ఉన్నాయి. ఎన్ఎంఎస్హెచ్ఈని డీఎస్టీ సమన్వయం చేస్తుంది.
- ఎన్ఎంహెచ్ఎస్ ఐహెచ్ఆర్ కోసం కేంద్ర రంగ గ్రాంట్-ఇన్-ఎయిడ్ పథకం.
- హిమాచల్ ప్రదేశ్లోని లాహౌల్ మరియు స్పితిలో తాండి వద్ద చంద్ర, భాగా నదుల సంగమంతో చీనాబ్ ఏర్పడుతుంది. బియాస్ రోహ్తాంగ్ కనుమ దగ్గర పీర్ పంజాల్లో జన్మిస్తుంది.
- ప్రతిపాదిత చీనాబ్–బియాస్ సొరంగం కోక్సర్ గ్రామం దగ్గర, హిమాచల్ ప్రదేశ్లోని లాహౌల్ మరియు స్పితి జిల్లాలోని పీర్ పంజాల్ శ్రేణి గుండా వెళ్తుంది.
- అంతర్రాష్ట్ర నదులు, నదీలోయలపై కేంద్ర శాసన అధికారం కేంద్ర జాబితాలో (ఎంట్రీ ౫౬) ఉంది. రాష్ట్ర జాబితాలోని (ఎంట్రీ ౧౭) కింద రాష్ట్రం నీటిపై హక్కు కలిగి ఉంటుంది.
- సింధూ జలాల ఒప్పందం ౧౯౬౦: తూర్పు నదులు (రావి, బియాస్, సట్లెజ్) భారత్కు కేటాయించబడ్డాయి. పశ్చిమ నదులు (సింధు, జీలం, చీనాబ్) పాకిస్తాన్కు చెందుతాయి; భారత్కు పరిమిత హక్కులు ఉన్నాయి.
- నష్టం మరియు హాని: బలహీన దేశాలకు పరిహారం ఇవ్వడంపై యూఎన్ఎఫ్సీసీసీ అజెండా అంశం. కాప్౨౭ (౨౦౨౨)లో నిధికి అంగీకారం కుదిరింది, కాప్౨౮ (౨౦౨౩)లో అది అమల్లోకి వచ్చింది.
- అవయ్ శుక్లా కమిటీ హిమాచల్ ప్రదేశ్ హైకోర్టులోని కోర్టు ఆన్ ఇట్స్ ఓన్ మోషన్ వర్సెస్ హిమాచల్ ప్రదేశ్ రాష్ట్రం కేసు నుంచి వచ్చింది. రవి చోప్రా కమిటీ ఉదహరించిన మరో నిపుణుల కమిటీ.
గణాంకాలు, వివరాలు
- ఎత్తైన పర్వత ఆసియా దశాబ్దానికి ౦.౩°సె. చొప్పున వేడెక్కుతోంది, ఇది ప్రపంచ సగటుకు దాదాపు రెండింతలు (ఐపీసీసీ/డబ్ల్యూఎంఓ). పేర్కొన్న ప్రభావాలు: హిమనదాలు కుంచించుకోవడం, వాలుల స్థిరత్వం తగ్గడం, మౌలిక సదుపాయాల సమగ్రత బలహీనపడటం, నీటి భద్రత, జీవనోపాధులు, పర్యావరణ వ్యవస్థలకు ముప్పు, విపత్తు ప్రమాదం పెరగడం.
- ౨౦౨౬ మార్చి ౨౧ నాటి ఐసీఐఎంఓడీ నివేదికలు: హిందూకుష్ హిమాలయ ప్రాంతమంతటా మంచు నష్టం రేట్లు ౨౦౦౦ నుంచి రెట్టింపు అయ్యాయి. ఈ ప్రాంతం "అసంపూర్ణ పటంతో" మారుతున్న భవిష్యత్తులో ముందుకు సాగుతోందని ఒక రచయిత అన్నారు.
- హిమాలయ శ్రేణి సుమారు ౩,౫౦౦ కి.మీ. పొడవు ఉంది. పశ్చిమ హిమాలయాలు మధ్య, తూర్పు విస్తరణల కంటే వేగంగా వేడెక్కుతున్నాయని జర్నల్ ఆఫ్ ఎర్త్ సిస్టమ్ సైన్సెస్ పేర్కొంది. రాత్రి కనిష్ఠ ఉష్ణోగ్రతలు, శీతాకాల ఉష్ణోగ్రతలు అత్యంత తీవ్ర రేట్లలో పెరుగుతున్నాయి.
- ప్రపంచ హరితగృహ వాయు ఉద్గారాల్లో నేపాల్ వాటా సుమారు ౦.౧%; నష్టం మరియు హాని పరిహారాన్ని డిమాండ్ చేయడం దానికి సమంజసమే.
- ఒకప్పుడు −౬°సె. నుంచి −౨౦°సె. వద్ద ఉన్న మంచు ఇప్పుడు −౨°సె.కు దగ్గరగా ఉంది, అందువల్ల సులభంగా కరుగుతుంది.
- ఆగస్టు ౨౬ నేపాల్ ఘటన:
- లాంగ్టాంగ్ హిమాల్ ఉత్తర పార్శ్వంలో ౫,౬౦౦ మీ. ఎత్తులో ౬౦౦ మీ. వెడల్పున్న మంచు, రాతి భాగం విరిగి ౧.౨ కి.మీ. కిందికి పడింది.
- యూఎస్జీఎస్ ౫.౨ తీవ్రత భూకంపానికి సమానమైన ప్రకంపనలను నమోదు చేసింది.
- ౧౦ కి.మీ. దూరంలోని బ్రిటిష్ అంటార్కిటిక్ సర్వే సెన్సార్లు కూలిపోవడానికి రెండు రోజుల ముందు నేల ఉష్ణోగ్రతలు అసాధారణంగా ఎక్కువగా ఉన్నట్లు నమోదు చేశాయి.
- శిథిలాలు ల్హేందే ఖోలాలో (భోటే కోషి ఉపనది) పడి దానికి అడ్డుపడ్డాయి.
- ఆ ఆనకట్ట తెగినప్పుడు బురద, శిథిలాలతో కూడిన "భూతల సునామీ" భోటే కోషి లోయ గుండా ౧౭౦ కి.మీ. ప్రయాణించి మధ్య నేపాల్లోకి చేరింది.
- జలవిద్యుత్: అవయ్ శుక్లా, రవి చోప్రా కమిటీలు పెద్ద ప్రాజెక్టులను పరిమితం చేయాలని, లేదా ౨,౨౦౦ మీ. పైన నిర్మాణాలకు వివరమైన నిపుణుల సమీక్ష చేయాలని సిఫార్సు చేశాయి.
- చీనాబ్–బియాస్ ప్రాజెక్టు: ౮.౭ కి.మీ. సొరంగం, పీర్ పంజాల్ శ్రేణి, లాహౌల్ మరియు స్పితి, కోక్సర్ దగ్గర, ౩,౧౪౦ మీ. (౧౦,౩౦౦ అడుగులు) ఎత్తులో.
- లేని వాస్తవాలు: ఇలాంటి కూలిపోవడాలను నిరోధించే సాంకేతికత లేదని వ్యాసం చెబుతోంది. దిగువ ప్రాంతాల్లో ప్రభావాన్ని తగ్గించడం మాత్రమే సాధ్యం.
స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం
- హిమావరణం, వాలుల స్థిరత్వం: హిమాలయాల్లోని పర్వత వాలులను మంచు కలిపి ఉంచుతుంది. ఇది హిమనదపు మంచుగా ఉండవచ్చు, లేదా రాతి పగుళ్లను నింపే శాశ్వత గడ్డకట్టిన నేలగా ఉండవచ్చు. వేడెక్కడం వల్ల ఈ రెండూ బలహీనపడతాయి. దీనివల్ల ద్రవ్యరాశి జారిపడే ఘటనలు పెరుగుతాయి. అవి నదులకు అడ్డుపడటం, తాత్కాలిక ఆనకట్టలు ఏర్పడటం, ఆకస్మిక వరదలుగా గొలుసుకట్టుగా మారవచ్చు.
- అభివృద్ధి–పర్యావరణ సమతుల్యత: యువ, భూకంప క్రియాశీల, సున్నితమైన పర్వత వ్యవస్థలో జలవిద్యుత్, సొరంగాలు, రోడ్లు, నదుల అనుసంధానానికి ప్రమాద సున్నితమైన ప్రణాళిక అవసరం. సంచిత పర్యావరణ ప్రభావ అంచనా, వహన సామర్థ్యం, మండల విభజన వీటికి స్థిరమైన సాధనాలు.
- వాతావరణ న్యాయం: ప్రపంచ ఉద్గారాల్లో నేపాల్ వాటా సుమారు ౦.౧% మాత్రమే అయినా నష్టాన్ని భరిస్తోంది. యూఎన్ఎఫ్సీసీసీ కింద "నష్టం మరియు హాని" వెనుక ఉన్న తర్కం ఇదే.
- సమాఖ్య కోణం: నీరు రాష్ట్ర జాబితాలోని అంశం (రాష్ట్ర జాబితా, ఎంట్రీ ౧౭). అయితే అంతర్రాష్ట్ర నదులు, నదీలోయలపై కేంద్ర నియంత్రణకు (కేంద్ర జాబితా, ఎంట్రీ ౫౬) లోబడి ఉంటుంది. ఎత్తైన ప్రాంతాల ప్రాజెక్టులను ఎవరు నియంత్రిస్తారనేది దీనిపై ఆధారపడుతుంది.
సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౩ – పర్యావరణం: వాతావరణ మార్పు ప్రభావాలు, పరిరక్షణ, పర్యావరణ ప్రభావ అంచనా, విపత్తు నిర్వహణ | జీఎస్౧ – భూగోళశాస్త్రం: భౌతిక భూగోళశాస్త్రం (హిమాలయాలు, హిమనదాలు, భూస్వరూప శాస్త్రం), భూభౌతిక దృగ్విషయాలు (కొండచరియలు) | జీఎస్౨ – అంతర్జాతీయ సంబంధాలు: సరిహద్దు నదులపై ప్రాంతీయ సహకారం, వాతావరణ న్యాయం (నష్టం మరియు హాని)
నేపథ్యం
భారత హిమాలయ ప్రాంతం (ఐహెచ్ఆర్), హిమాలయ పర్యావరణ వ్యవస్థ పరిరక్షణ జాతీయ మిషన్ (ఎన్ఎంఎస్హెచ్ఈ)
ఐసీఐఎంఓడీ (అంతర్జాతీయ సమీకృత పర్వత అభివృద్ధి కేంద్రం), హిందూకుష్ హిమాలయ ప్రాంతం
ఐపీసీసీ, డబ్ల్యూఎంఓ
వ్యాసంలో ఉపయోగించిన హిమావరణ ప్రమాద పదాలు
అదనపు నేపథ్యం
-
ఐసీఐఎంఓడీ హిమనద పరిశోధన ఫలితాలు: ౧౯౯౦ నుంచి ౨౦౨౦ మధ్య హిందూకుష్ హిమాలయ ప్రాంతం తన హిమనద విస్తీర్ణంలో ౧౨%, మంచు నిల్వలో ౯% కోల్పోయింది. హిమనద విస్తీర్ణ నష్టం గంగా పరివాహక ప్రాంతంలో ౨౧%, బ్రహ్మపుత్ర పరివాహక ప్రాంతంలో ౧౬% కాగా, కారకోరం సాపేక్షంగా స్థిరంగా ఉంది (సుమారు ౨% నష్టం).
-
హిమపాతం తగ్గుదల: ఐసీఐఎంఓడీ ౨౦౨౫ హిందూకుష్ హిమాలయ హిమపాత నివేదిక వరుసగా మూడో ఏడాది సాధారణం కంటే తక్కువ కాలానుగుణ హిమపాతంగా పేర్కొంది. నవంబరు నుంచి మార్చి వరకు హిమం నిలిచే స్థాయి సాధారణం కంటే ౨౩.౬% తక్కువగా ఉండి ౨౩ ఏళ్లలో కనిష్ఠం. ప్రధాన నదీ పరివాహక ప్రాంతాల్లో వార్షిక ప్రవాహంలో సుమారు ౨౩% మంచు కరగడం ద్వారా లభిస్తుంది.
-
నేపాల్ ఘటన, తదుపరి సమాచారం: ఐక్యరాజ్య సమితి నివేదించిన ఉపగ్రహ విశ్లేషణ ప్రకారం హిమనదం కింద ఉన్న శిలాపొర కుంగి, మంచు, రాళ్లను భోటే కోషి ఉపనది అయిన ల్హేందే ఖోలాలోకి పంపింది. భోటే కోషి–త్రిశూలి కారిడార్ ఖాట్మండు వైపు వెళ్లే ప్రధాన వాణిజ్య మార్గాన్ని కలిగి ఉంది; దాని వెంట జలవిద్యుత్ కేంద్రాలు, వంతెనలు, రోడ్లు, ఆవాసాలు ఉన్నాయి. ౨౦౨౬ అక్టోబరులో ఐక్యరాజ్య సమితి సమావేశ నివేదిక మరణాలు ౧,౫౦౦ దాటాయని, ౫,౬౦౦ మంది గల్లంతయ్యారని, పునర్నిర్మాణ అవసరాలు సుమారు ౪.౮ బిలియన్ డాలర్లని, అంటే నేపాల్ స్థూల దేశీయోత్పత్తిలో దాదాపు ౧౦% అని పేర్కొంది.
-
చీనాబ్–బియాస్ అనుసంధానం: కేంద్రం ౨౦౨౬ మేలో చీనాబ్–బియాస్ అనుసంధాన సొరంగ ప్రాజెక్టును ఆమోదించింది; అంచనా వ్యయం రూ. ౨,౩౫౨ కోట్లు. చీనాబ్ పరివాహక ప్రాంతంలోని మిగులు నీటిని బియాస్ వ్యవస్థలోకి మళ్లించడానికి ౮.౭ కి.మీ. సొరంగం ఇందులో ఉంది. మొదటి దశలో లాహౌల్లోని కోక్సర్ గ్రామం దగ్గర చంద్ర నదిపై ౧౯ మీటర్ల ఎత్తైన బ్యారేజీ ఉంది. అమలు సంస్థ ఎన్హెచ్పీసీ, సుమారు ౪,౦౦౦ మెగావాట్ల అదనపు జలవిద్యుత్ ఆశిస్తున్నారు. ౨౦౨౬ మే నాటికి ఇది ప్రణాళికల దశలోనే ఉంది. సింధూ జలాల ఒప్పందం (౧౯౬౦) ప్రకారం తూర్పు నదులు (రావి, బియాస్, సట్లెజ్) భారత్కు చెందుతాయి. పశ్చిమ నదులు (సింధు, జీలం, చీనాబ్) పాకిస్తాన్కు చెందుతాయి; వినియోగం లేని ఉపయోగాలు, జలవిద్యుత్ కోసం భారత్కు పరిమిత హక్కులు ఉన్నాయి.
మెయిన్స్ కోణాలు
- కారణాలు (భౌతికం):
- ఎత్తైన పర్వత ఆసియాలో వేడెక్కడం ప్రపంచ రేటుకు దాదాపు రెండింతలు ఉంది, పశ్చిమ హిమాలయాల్లో అత్యంత వేగంగా ఉంది.
- వేడెక్కిన మంచు (−౬/−౨౦°సె. నుంచి −౨°సె.) సులభంగా కరుగుతుంది.
- మౌలిన్లు, హిమనదం అడుగు కాలువల్లోని కరిగిన నీరు హిమనదపు అడుగు భాగాన్ని జారేలా చేసి మంచును పగులగొడుతుంది.
- శాశ్వత గడ్డకట్టిన నేల కరగడం వల్ల రాతి గోడల్లోని "సిమెంట్" పోతుంది. లాంగ్టాంగ్ కూలిపోవడానికి రెండు రోజుల ముందు నేల ఉష్ణోగ్రతలు అసాధారణంగా ఎక్కువగా నమోదయ్యాయి.
- ప్రభావాలు:
- ౬౦౦ మీ. వెడల్పున్న ద్రవ్యరాశి ౧.౨ కి.మీ. కిందికి పడి, ౫.౨ తీవ్రత భూకంప సంకేతంగా నమోదై, భోటే కోషి గుండా ౧౭౦ కి.మీ. వరదను పంపింది.
- దిగువ సమాజాలు, జలవిద్యుత్, రోడ్లు ముప్పులో ఉన్నాయి. ఈ పర్వతాల్లో కూలిపోవడాలు "ఎక్కడైనా జరగవచ్చు" అని ఈ ఘటన చూపుతోంది.
- మంచు నష్టం రేట్లు ౨౦౦౦ నుంచి రెట్టింపు అయ్యాయి, కాబట్టి నీటి భద్రత, జీవనోపాధులకు దీర్ఘకాలిక ముప్పు పెరుగుతోంది.
- వాతావరణ న్యాయం: నేపాల్ ప్రపంచ హరితగృహ వాయు ఉద్గారాల్లో సుమారు ౦.౧% విడుదల చేస్తున్నా నష్టాన్ని ఎదుర్కొంటోంది. ఇది నష్టం మరియు హాని నిధులకు అనుకూల వాదనను బలపరుస్తుంది. భారత ఐహెచ్ఆర్ రాష్ట్రాలు కూడా అలాంటి అసమాన ముప్పును ఎదుర్కొంటున్నాయి.
- పాలన, ముందస్తు హెచ్చరిక:
- సాంకేతికత కూలిపోవడాలను ఆపలేదు, కాబట్టి గుర్తింపుపై దృష్టి ఉంది. రాతి గోడల పగుళ్లు, శాశ్వత గడ్డకట్టిన నేల కరగడం కోసం ఎత్తైన ప్రాంతాల ఉపగ్రహ, డ్రోన్ నిఘాను వ్యాసం ప్రతిపాదిస్తోంది.
- హిమనదాల నుంచి పుట్టే నదులపై నిజ-సమయ ధ్వని, జలశాస్త్ర సెన్సార్లు, వీలైన చోట ఇంజినీరింగ్ ద్వారా నీటి విడుదల ఏర్పాట్లతో హిమనదీయ సరస్సుల నిరంతర పర్యవేక్షణ, ఉమ్మడి ప్రాంతీయ నిజ-సమయ సమాచార వ్యవస్థను కూడా ప్రతిపాదిస్తోంది.
- ఇది ఎన్ఎంఎస్హెచ్ఈ పర్యవేక్షణ ఆదేశంతో, ఐసీఐఎంఓడీ ప్రాంతీయ పాత్రతో ముడిపడి ఉంది.
- భూ వినియోగం, మండల విభజన: వరద మండల విభజనలో లోయ వాలును పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. నిటారైన వాలులు నష్టాన్ని నిలువుగా కేంద్రీకరిస్తాయి, కాబట్టి మౌలిక సదుపాయాలు నదీగర్భం కంటే చాలా ఎత్తులో ఉండాలి. మెల్లని వాలులు నష్టాన్ని అడ్డంగా విస్తరిస్తాయి, వేరే విధానం అవసరం.
- జలవిద్యుత్, మౌలిక సదుపాయాలు:
- రెండు నిపుణుల కమిటీలు ప్రాజెక్టులను పరిమితం చేయాలని, లేదా ౨,౨౦౦ మీ. పైన వివరమైన నిపుణుల సమీక్ష అవసరమని సిఫార్సు చేశాయి. నిర్దిష్ట ఎత్తు పైన కచ్చితమైన నిషేధం ఉండాలని రచయిత కోరుతున్నారు.
- పశ్చిమ సింధు వ్యవస్థ నదుల నుంచి నీటి మళ్లింపు తర్కబద్ధంగా కనిపించినా, చీనాబ్–బియాస్ సొరంగాన్ని (౩,౧౪౦ మీ., పీర్ పంజాల్) "తప్పనిసరిగా నివారించదగినది"గా వ్యాసం పేర్కొంది.
- ప్రతివాదన: ఇలాంటి ప్రాజెక్టులు ఇంధన భద్రతకు, సింధూ జలాల ఒప్పందానికి సంబంధించిన నీటి వినియోగ లక్ష్యాలకు ఉపయోగపడతాయి. కాబట్టి సంచిత పర్యావరణ ప్రభావ అంచనా, వాలు-నిర్దిష్ట స్థల ఎంపిక వంటి రక్షణలు సార్వత్రిక నిషేధాల కంటే మెరుగైనవి కావచ్చు.
- ముందుకు మార్గం: ఐహెచ్ఆర్లోని ప్రతి ప్రాజెక్టును పర్యావరణ ప్రభావం, ప్రమాద నివారణ, వాతావరణ మార్పును తట్టుకునే సామర్థ్యం పరంగా కఠినంగా మళ్లీ అంచనా వేయాలి. అంతవరకు తాత్కాలిక నిషేధం పాటించాలి.
సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న
**జీఎస్౩, ౧౫ మార్కులు:** "వెనక్కి తగ్గుతున్న హిమనదాలు, కరుగుతున్న శాశ్వత గడ్డకట్టిన నేల భారత హిమాలయ ప్రాంతంలో విపత్తు ప్రమాదాన్ని పెంచుతున్నాయి. ఇందులోని యంత్రాంగాలను వివరించండి. ఎత్తైన ప్రాంతాల జలవిద్యుత్, మౌలిక సదుపాయాలను పరిమితం చేయాలన్న వాదనను విమర్శనాత్మకంగా మూల్యాంకనం చేయండి. ముందస్తు హెచ్చరిక కోసం ఒక ప్రాంతీయ సహకార చట్రాన్ని సూచించండి."
సంబంధిత అంశాలు
- పర్యావరణ ప్రభావ అంచనా (ఈఐఏ నోటిఫికేషన్ ౨౦౦౬), సంచిత ప్రభావ అంచనా, వహన సామర్థ్య అధ్యయనాలు
- విపత్తు నిర్వహణ చట్టం ౨౦౦౫, జీఎల్ఓఎఫ్, కొండచరియలపై ఎన్డీఎంఏ మార్గదర్శకాలు, సెండాయ్ చట్రం
- నష్టం మరియు హాని (యూఎన్ఎఫ్సీసీసీ), కాప్౨౭/కాప్౨౮ నిధి, వాతావరణ ఆర్థిక సహాయం
- సింధూ జలాల ఒప్పందం, పశ్చిమ వర్సెస్ తూర్పు నదులు, నదుల అనుసంధానం
- హిమనదాలు, హిమరేఖ, హిమావరణం (భౌతిక భూగోళశాస్త్రం), పశ్చిమ ఆటంకాలు
- హిమాలయ భూగర్భశాస్త్రం: యువ ముడత పర్వతాలు, భూకంపత, ప్రధాన మధ్య భ్రంశం
అంశాలు: GS3పర్యావరణం
13 అక్టోబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో