గంగా జలాల ఒప్పందం "లోపభూయిష్టమని", దానిని నవీకరించాలని బంగ్లాదేశ్ నదీ నిపుణుడి అభిప్రాయం
ప్రచురణ: · నవీకరణ:
మూలం: ది హిందూ, 8 అక్టోబర్, 2026
సారాంశం
- బంగ్లాదేశ్ జాతీయ నదీ పరిరక్షణ కమిషన్ మాజీ అధ్యక్షుడు మంజూర్ ఎ. చౌదరి ౧౯౯౬ నాటి గంగా జలాల ఒప్పందాన్ని లోపభూయిష్టమని పేర్కొన్నారు. ఒప్పందంలో హామీ నిబంధన లేదని, పర్యావరణ లేదా జీవావరణ ప్రవాహానికి సంబంధించిన ఏర్పాటు లేదని, వాతావరణ మార్పు అంశాలు లేవని ఆయన ఫిర్యాదు. మూడేళ్ల తాత్కాలిక ఒప్పందాన్ని, ఆ తర్వాత నేపాల్ను కూడా కలుపుకొని పరిశోధనపై ఆధారపడిన త్రైపాక్షిక ఒప్పందాన్ని ఆయన కోరుతున్నారు.
- ౧౯౯౬ ఒప్పందంపై చర్చలు జరిపిన బంగ్లాదేశ్ మాజీ విదేశాంగ కార్యదర్శి ఫరూక్ సోభన్, మధ్యవర్తిత్వ నిబంధన లేకపోవడం సమస్యని అన్నారు. బంగ్లాదేశ్లోని పద్మ నదిపై భారత్ వాగ్దానం చేసిన బ్యారేజీని ఎన్నడూ నిర్మించలేదని ఆయన తెలిపారు.
- ఒప్పందం ఈ ఏడాది డిసెంబర్లో ముగుస్తుంది. సాంకేతిక సంప్రదింపులు ఇంకా జరగలేదు. భారత్లో బిహార్ కోణం తెరపైకి వచ్చింది.
ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు
- గంగా జలాల ఒప్పందం: సంతకం ౧౨ డిసెంబర్ ౧౯౯౬, కాలపరిమితి ౩౦ ఏళ్లు, ముగింపు డిసెంబర్ ౨౦౨౬, పొడి కాలం ౧ జనవరి–౩౧ మే, ఫరక్కా బ్యారేజీ వద్ద.
- ఫరక్కా బ్యారేజీ: ౧౯౭౫లో పశ్చిమ బెంగాల్లోని ముర్షిదాబాద్లో గంగ మీద నిర్మించి అందుబాటులోకి వచ్చింది.
- సంయుక్త నదుల కమిషన్ (౧౯౭౨); ఫరక్కా, హార్డింజ్ బ్రిడ్జ్ వద్ద ప్రవాహాలను సంయుక్త కమిటీ పర్యవేక్షిస్తుంది.
- ౧౯౯౬ ఒప్పందంలో ౫౦,౦౦౦ క్యూసెక్కులకు దిగువన అత్యవసర సంప్రదింపుల ప్రేరక నిబంధన ఉంది. (సోభన్ ప్రకారం) మధ్యవర్తిత్వ నిబంధన లేదు. ౧౧ మార్చి నుంచి ౧౦ మే మధ్య ప్రత్యామ్నాయ మూడు పదిరోజుల వ్యవధుల్లో ప్రతి పక్షానికి ౩౫,౦౦౦ క్యూసెక్కుల హామీ ఉంది, కానీ ౧౯౭౭ ఒప్పందంలో ఉన్నట్లు సాధారణ కనీస ప్రవాహ హామీ నిబంధన లేదని వ్యాఖ్యాతలు అంటారు.
- ప్రస్తావించిన నేపాల్ నదులు: ఘాఘ్రా, గండకి, కోసి; ఇవి హిమాలయ మంచు కరిగిన నీటిని గంగలోకి తెస్తాయి.
- బంగ్లాదేశ్లో గంగకు పద్మ అని పేరు. తీస్తా నదీ జలాల పంపిణీ ఒప్పందంపై ఇంకా సంతకం కాలేదు.
- ౧౯౯౬కు ముందు ఏర్పాట్లు ౧౯౭౭ ఒప్పందం, ౧౯౮౨, ౧౯౮౫ నాటి తాత్కాలిక ఏర్పాట్లు.
గణాంకాలు, వివరాలు
- ఒప్పందం వయసు: మూడు దశాబ్దాలు. ముగింపు: డిసెంబర్ ౨౦౨౬.
- చౌదరి ప్రతిపాదన: ముందు మూడేళ్ల స్వల్పకాలిక ఒప్పందం, ఆ తర్వాత మెరుగైన పరిశోధనతో కూడిన త్రైపాక్షిక ఒప్పందం (భారత్, బంగ్లాదేశ్, నేపాల్). ఢాకా సదస్సులో ఒక రోజు ముందు చేసిన ఇలాంటి వ్యాఖ్యల తర్వాత, ఆయన ది హిందూతో ఈ మాటలు మంగళవారం చెప్పారు.
- ఆయన విమర్శలు: హామీ నిబంధన లేదు; జీవావరణ లేదా పర్యావరణ ప్రవాహం లేదు; వాతావరణ మార్పు అంశాలు లేవు; ఒప్పందం "కేవలం నీటిని పంచుతుంది"; అతిగా వినియోగించకుండా ఉండటానికి మంచి ఒప్పందం "నది ఆరోగ్యాన్ని" పరిగణించాలి.
- భారత్ గంగా ఒప్పందాన్ని ద్వైపాక్షికంగా చూస్తోందని, కానీ కొరత నెలల్లో ప్రవాహాన్ని ఘాఘ్రా, గండకి, కోసి అందిస్తున్నాయని, వాటిని కూడా పర్యవేక్షించాల్సి ఉందని ఆయన అంటారు.
- ఫరూక్ సోభన్ ౧౯౯౬లో హసీనా ప్రభుత్వంలో ఒప్పందంపై చర్చలు జరిపారు. మధ్యవర్తిత్వ నిబంధన లేకపోవడం సమస్యని ఆయన అంటున్నారు. దానిని వదిలేయడానికి ప్రతిఫలంగా బంగ్లాదేశ్ భూభాగంలో పద్మ నదిపై బ్యారేజీని భారత్ వాగ్దానం చేసింది, కానీ నిర్మించలేదు. బంగ్లాదేశ్ ౧౯౯౦లలో సర్వేలు చేసింది, ఏ సహాయమూ అందలేదు.
- పునరుద్ధరణ చర్చలు రెండు దేశాల్లోనూ సాగుతున్నాయి, కానీ ముఖ్యమైన సాంకేతిక సంప్రదింపులు ఇంకా జరగాల్సి ఉంది.
- జేడీ(యూ) ఎంపీ సంజయ్ ఝా, ఒప్పందం బిహార్పై "ప్రతికూల ప్రభావం" చూపిందని పేర్కొంటూ దానిని పునరుద్ధరించవద్దని ప్రభుత్వాన్ని కోరారు. ౨౮ ఆగస్టున విదేశాంగ మంత్రి ఎస్. జైశంకర్, ఒప్పందం భవిష్యత్తుపై భాగస్వాములతో జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ నేతృత్వంలో అంతర్ మంత్రిత్వ సంప్రదింపులు జరిగాయని బదులిచ్చారు.
స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం
- భారత్, బంగ్లాదేశ్ సరిహద్దు నదులను పంచుకుంటాయి. ఉమ్మడి నదులు ౫౪ ఉన్నప్పటికీ ఒప్పందాలు గంగ, మరో రెండు నదులకే ఉన్నాయి. తీస్తా వంటి ఇతర నదులకు ఏ ఒప్పందమూ లేదు. అందువల్ల గంగా ఒప్పందం ద్వైపాక్షిక జల సహకారానికి మూలస్తంభం.
- సరిహద్దు నదుల చట్టంలో ప్రధాన సూత్రం, గణనీయమైన హాని కలిగించకుండా సమానమైన, సహేతుకమైన వినియోగం. చౌదరి చెప్పినట్లు సూత్రం ఆధారంగా చేసే పంపిణీ నది జీవావరణ అవసరాలను విస్మరించవచ్చు.
- నేపాల్ ప్రాధాన్యం ఎందుకంటే హిమాలయ ఉపనదులు (ఘాఘ్రా, గండకి, కోసి) పొడి కాలంలో గంగకు మంచు కరిగిన నీటిని అందిస్తాయి. ఒప్పందం ద్వైపాక్షికమైనా, పరీవాహక ప్రాంత నిర్వహణ జలశాస్త్ర దృష్ట్యా త్రైపాక్షికమే అవుతుంది.
సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౨ – అంతర్జాతీయ సంబంధాలు: భారత్, పొరుగు దేశాలు, ద్వైపాక్షిక ఒప్పందాలు; జీఎస్౧ – భూగోళశాస్త్రం: గంగా అపవాహ వ్యవస్థ, దాని ఉపనదులు; జీఎస్౩ – పర్యావరణం: పర్యావరణ ప్రవాహాలు, వాతావరణ మార్పు, నదులు.
నేపథ్యం
గంగా జలాల ఒప్పందం, ౧౯౯౬
అదనపు నేపథ్యం
- ఫరక్కా బ్యారేజీ పశ్చిమ బెంగాల్లోని ముర్షిదాబాద్ జిల్లాలో గంగ మీద ఉంది.
- సింధు జలాల ఒప్పందాన్ని నిలిపివేసిన తర్వాత, గంగా ఒప్పందం సమీక్షను భారత్ పరిశీలిస్తున్నట్లు వార్తలు వచ్చాయి. సాగునీరు, నౌకాశ్రయ నిర్వహణ, విద్యుత్ కోసం కొరత కాలంలో అదనంగా ౩౦,౦౦౦–౩౫,౦౦౦ క్యూసెక్కులు భారత్ కోరుతున్నట్లు ఒక నివేదిక పేర్కొంది.
- ఏ సవరణలోనైనా ౨౦౫౦ వరకు తన అంచనా నీటి అవసరాలను, శాస్త్రీయ ఒండ్రు నిర్వహణను, ప్రభావిత రాష్ట్రాలకు ఎక్కువ ప్రాతినిధ్యాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకోవాలని బిహార్ కోరింది.
- విదేశాంగ వ్యవహారాల పార్లమెంటరీ స్థాయీ సంఘం (౧౮ డిసెంబర్ ౨౦౨౫ నివేదిక) ఒప్పందంపై ద్వైపాక్షిక చర్చలు ప్రారంభించాలని సూచించింది.
- ఇరు దేశాల అధికారులు ౩౧ మే వరకు ప్రతి ౧౦ రోజులకు గంగ, పద్మ నదులపై నీటి మట్టాల ఉమ్మడి కొలతలు ప్రారంభించినట్లు సమాచారం.
- చర్చల స్థితి: పునరుద్ధరణపై అధికారిక చర్చలు ఇంకా ప్రారంభం కాలేదని స్థాయీ సంఘం నివేదిక (డిసెంబర్ ౨౦౨౫) పేర్కొంది. రెండు దేశాల్లోనూ చర్చలు సాగుతున్నాయని, కానీ కీలకమైన సాంకేతిక సంప్రదింపులు ఇంకా మిగిలి ఉన్నాయని ది హిందూ నివేదిక చెబుతోంది.
మెయిన్స్ కోణాలు
- ఒప్పంద రూపకల్పనలో లోపాలు: హామీ లేదా మధ్యవర్తిత్వ నిబంధన లేదు, జీవావరణ ప్రవాహం లేదు, వాతావరణ నిబంధనలు లేవు. ప్రవాహాలు మారుతున్నప్పుడు కేవలం పరిమాణ విభజన నమూనా త్వరగా కాలం చెల్లుతుంది.
- దిగువ తీరప్రాంత ఆందోళన: బ్యారేజీ వాగ్దానం నెరవేరకపోవడం (మధ్యవర్తిత్వ నిబంధన లేకపోవడానికి ప్రతిఫలం) అసమానత భావనను పెంచుతుంది. ఉత్తర బంగ్లాదేశ్లో కొరత కాల ఒత్తిడి, జీవావరణపరంగా సున్నితమైన సుందర్బన్స్ డెల్టా వల్ల పణం పెరుగుతుంది.
- పరీవాహక ప్రాంత దృక్పథం: కొరత కాల ప్రవాహాలకు నేపాల్ అందించే వాటా వల్ల త్రైపాక్షిక చట్రం జలశాస్త్ర రీత్యా సముచితం. కానీ భారత్ సంప్రదాయంగా ద్వైపాక్షిక ఒప్పందాలనే ఇష్టపడుతుంది కాబట్టి ఇది దౌత్యాన్ని సంక్లిష్టం చేస్తుంది.
- దేశీయ సమాఖ్య అంశాలు: బిహార్ ఒండ్రు, వరద ఆందోళనలు, ఝా లేఖ చూస్తే పునరుద్ధరణలో రాష్ట్రాలూ భాగమని తెలుస్తోంది. జలశక్తి నేతృత్వంలోని సంప్రదింపులు కేంద్రం ప్రతిస్పందన.
- వ్యూహాత్మక నేపథ్యం: సింధు జలాల ఒప్పందం నిలిపివేతలో ఉండగా, తీస్తా పరిష్కారం కాని స్థితిలో ఉండగా పునరుద్ధరణ వస్తోంది. గంగపై ఎగువ తీరప్రాంత దేశంగా, బ్రహ్మపుత్రపై దిగువ తీరప్రాంత దేశంగా ఉన్న భారత్ స్థానం స్థిరమైన జల దౌత్యాన్ని కోరుతుంది.
- ముందుకు సాగే మార్గం: చట్టపరమైన శూన్యతను నివారించడానికి తాత్కాలిక పునరుద్ధరణ, ఉమ్మడి శాస్త్రీయ సమాచారం, పర్యావరణ ప్రవాహ, వాతావరణ నిబంధనలు, వివాద పరిష్కార యంత్రాంగం, విశ్వాసం కోసం తీస్తా పరిష్కారం.
సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న
**జీఎస్౨, ౧౫ మార్కులు:** "౧౯౯౬ నాటి గంగా జలాల ఒప్పందం ౨౦౨౬ డిసెంబర్లో ముగియనుంది. ఈ ఒప్పందంలోని లోపాలను, బంగ్లాదేశ్తో దానిని పునరుద్ధరించడంలో లేదా తిరిగి చర్చించడంలో భారత్ పరిగణించాల్సిన అంశాలను చర్చించండి."
సంబంధిత అంశాలు
- సింధు జలాల ఒప్పందం, భారత్ చెబుతున్న మారిన పరిస్థితుల వాదన
- తీస్తా నదీ వివాదం; భారత్–బంగ్లాదేశ్ సరిహద్దు, అనుసంధాన ఒప్పందాలు
- ఫరక్కా బ్యారేజీ, భాగీరథి–హుగ్లీ, సుందర్బన్స్ డెల్టా
- సరిహద్దు నదుల సూత్రాలు (సమాన వినియోగం, హాని చేయకూడదనే సూత్రం); బ్రహ్మపుత్ర, చైనా
- అనుబంధ అంశం: కావేరి కరువు కాల నీటి పంపిణీ వివాదం (దేశీయ అంతర్రాష్ట్ర సమాంతర ఉదాహరణ)
అంశాలు: GS2భూగోళశాస్త్రం
8 అక్టోబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో