సైబర్ మోసాల బాధితులు బ్యాంకులపై అసంతృప్తి; డిజిటల్ చెల్లింపులపై నమ్మకం, బాధితులయ్యే ప్రమాదం (ఎస్పీఐఆర్ ౨౦౨౬)
ప్రచురణ: · నవీకరణ:
మూలం: ది హిందూ, 7 అక్టోబర్, 2026
సారాంశం
- భారతదేశంలో పోలీసింగ్ స్థితి నివేదిక (ఎస్పీఐఆర్) ౨౦౨౬లోని సైబర్ నేరాల అంశం ఆధారంగా రెండు వ్యాసాలు డిజిటల్ ఆర్థిక మోసాన్ని రెండు కోణాల్లో పరిశీలించాయి.
- ఒకటి, బ్యాంకుల ఆలస్యపు చర్యలు, నిందను బాధితులపైకి నెట్టడం, నష్ట పునరుద్ధరణ సరిగా లేకపోవడంపై బాధితుల అసంతృప్తిని చూపుతుంది.
- రెండోది, యూపీఐ, ఆన్లైన్ బ్యాంకింగ్ను ఎంత ఎక్కువగా వాడి, నమ్ముతారో బాధితులయ్యే అవకాశం అంత ఎక్కువని చూపుతుంది.
- రెండూ మ్యూల్ ఖాతాలను వాడుకునే వ్యవస్థీకృత మోసగాళ్ల నెట్వర్క్లను, బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థలోని జవాబుదారీ లోపాలను ఎత్తిచూపుతాయి.
ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు
- "వినియోగదారుల పరిరక్షణ – అనధికార ఎలక్ట్రానిక్ బ్యాంకింగ్ లావాదేవీల్లో వినియోగదారుల బాధ్యత పరిమితి"పై ఆర్బీఐ ౨౦౧౭ సర్క్యులర్ (౨౦౧౭ జులై ౬): ౩ పనిదినాల్లో ఫిర్యాదు చేస్తే (మూడో పక్షం ఉల్లంఘన) బాధ్యత శూన్యం; ౧౦ పనిదినాల్లో షాడో రివర్సల్.
- ఐ౪సీ: కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ ఏర్పాటు చేసింది. ఎన్సీఆర్పీ: సైబర్క్రైమ్ డాట్ గవ్ డాట్ ఇన్. జాతీయ సైబర్ నేరాల హెల్ప్లైన్: ౧౯౩౦.
- పౌర ఆర్థిక సైబర్ మోసాల నివేదన, నిర్వహణ వ్యవస్థ (సీఎఫ్సీఎఫ్ఆర్ఎంఎస్) బ్యాంకులను, పోలీసులను కలుపుతుంది.
- మ్యూల్ ఖాతా: మోసం ద్వారా వచ్చిన సొమ్మును స్వీకరించి, తరలించడానికి వాడే బ్యాంకు ఖాతా.
- "పోలీసు", "ప్రజా శాంతిభద్రతలు" రాష్ట్ర జాబితా అంశాలు (ఏడో షెడ్యూల్, రాష్ట్ర జాబితా).
- ఎస్పీఐఆర్ను లోక్నీతి–సీఎస్డీఎస్, కామన్ కాజ్ రూపొందిస్తాయి.
- యూపీఐ: ఎన్పీసీఐ నిర్వహించే నిజ-సమయ బ్యాంకుల మధ్య చెల్లింపు వ్యవస్థ.
గణాంకాలు, వివరాలు
- నమూనా: ౧౬ రాష్ట్రాలు/కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో ౮,౩౦౬ మంది ప్రతివాదులు, అదనంగా ౩౭ మంది భాగస్వాములతో (బాధితులు, సైబర్ నేరాల నిపుణులు తదితరులు) లోతైన ఇంటర్వ్యూలు.
- ప్రతివాదుల్లో ౧౩% మంది గత ౨–౩ ఏళ్లలో సైబర్ నేరాల బాధితులయ్యారు. ఈ బాధితుల్లో ౫౪% మంది డిజిటల్ ఆర్థిక మోసానికి గురయ్యారు.
- డిజిటల్ ఆర్థిక మోసం బాధితుల్లో ౫౨% మంది బ్యాంకుకు విడిగా ఫిర్యాదు చేశారు. వీరిలో ౬౩% మంది ౨౪ గంటల్లోపే చేశారు.
- బ్యాంకుకు ఫిర్యాదు చేసినవారిలో ౪౦% మంది బ్యాంకు అంతర్గత వ్యక్తి తమ డేటాను లీక్ చేశాడని నమ్మారు. విడిగా ఫిర్యాదు చేయని వారిలో ఈ నిష్పత్తి ౨౬%.
- లోతుగా ఇంటర్వ్యూ చేసిన ౧౩ మంది డిజిటల్ ఆర్థిక మోసం బాధితుల్లో ౫ గురు బ్యాంకు అధికారులు ప్రత్యక్షంగా లేదా పరోక్షంగా భాగస్వాములని భావించారు. ఒకరికి దర్యాప్తు చేస్తున్న పోలీసు అధికారే బ్యాంకు భాగస్వామి అయి ఉండాలని చెప్పారు, అయినా బ్యాంకుపై ఎలాంటి అభియోగాలు నమోదు కాలేదు.
- సంతృప్తి: ప్రతి ౫గురు బాధితుల్లో ఒకరికి పైగా డబ్బు తిరిగి రాబట్టడంలో బ్యాంకు పాత్రపై "చాలా అసంతృప్తి" వ్యక్తం చేశారు, ౧౬% మంది "కొంత అసంతృప్తి" తెలిపారు. ఇంటర్వ్యూ చేసిన బాధితులు బ్యాంకులకు ౫కి ౧ రేటింగ్ ఇచ్చారు. డబ్బు పూర్తిగా లేదా పాక్షికంగా తిరిగి వచ్చినా సంతృప్తి తక్కువగానే ఉంది, ప్రైవేటు, ప్రభుత్వ రంగ బ్యాంకుల మధ్య గణనీయమైన తేడా లేదు.
- బ్యాంకుల ప్రామాణిక స్పందన: బాధితుడు మోసగాడితో "కలిసి పనిచేశాడు" అనేది. నేరస్తుడితో ఎప్పుడూ సంభాషించని బాధితులతో సహా, ఒక్కరు తప్ప ఇంటర్వ్యూ చేసిన బాధితులందరూ ఇదే విన్నారు. ఆ మినహాయింపు బ్యాంకుతో దీర్ఘకాల సంబంధం ఉన్న అధిక ఆస్తిపరుడు.
- సంఘటన: గురుగ్రామ్కు చెందిన ఒక పాత్రికేయుడికి (పేరు మార్చారు) శనివారం "సిమ్ అప్గ్రేడేషన్" కోసం ఎయిర్టెల్ ఉద్యోగిగా నటించిన వ్యక్తి నుంచి మోసపు ఫోన్ వచ్చింది, అతనికి ఆ పాత్రికేయుడి పేరు, పుట్టిన తేదీ, ఆధార్, డెబిట్ కార్డు నంబరు తెలుసు. మరుసటి రోజు చెల్లింపు వాలెట్ నుంచి ₹౫,౦౦౦ తీసేశారు. అతను తన నంబరును బ్లాక్ చేసి బ్యాంకుకు ఈమెయిల్ పంపాడు (ఆదివారం బ్యాంకుకు సెలవు). సోమవారం మధ్యాహ్నానికి కూడా ఖాతా బ్లాక్ కాలేదు, ఈలోపు మోసగాళ్లు అతని క్రెడిట్ కార్డుపై ₹౫ లక్షల రుణం తీసుకున్నారు, అందులో సగం విత్డ్రా చేశారు. బ్యాంకు "ఏమాత్రం జవాబుదారీతనం" చూపలేదని అతను వర్ణించాడు.
- ఖాతాలు తెరిచేటప్పుడు బ్యాంకుల్లో తగిన శ్రద్ధ లోపిస్తోందని, అందువల్లే అవి మ్యూల్ ఖాతాలుగా మారుతున్నాయని నిపుణులు, మాజీ పోలీసు అధికారులు చెప్పారు. సాధారణ వినియోగదారులు కేవైసీ కారణంగా ఖాతాలు కోల్పోతుంటే, నేరగాళ్ల ఖాతాలు ఎప్పటికీ మూసివేయరని ఒకరు అన్నారు. వినియోగదారుల డేటా లీకులకు జవాబుదారీతనం లేకపోవడాన్ని కూడా వారు ఎత్తిచూపారు.
- ౨౦౨౫–౨౬ ఆర్థిక సంవత్సరంలో యూపీఐ ౨౪,౦౦౦ కోట్లకు పైగా లావాదేవీలను ప్రాసెస్ చేసింది, విలువ ₹౩౧౪ లక్షల కోట్లు దాటింది. జనాభాలో సుమారు ౭౦% మంది ఆన్లైన్లో ఉన్నారు.
- ౪౯% మంది రోజూ యూపీఐ యాప్లను వాడతారు, ౨౪% మంది వారానికి ఒకటి లేదా రెండుసార్లు వాడతారు. ౪౮% మంది యూపీఐని "చాలాసార్లు" వాడతారు, ఇది కార్డు, వాలెట్, ఎన్ఈఎఫ్టీ/ఆర్టీజీఎస్ కంటే ఎక్కువ.
- నమ్మకం: యూపీఐ ౩౪% మందికి "చాలా సురక్షితం", ౭౫%... ౪౧% మందికి "కొంతవరకు సురక్షితం". కార్డులను ౬౫% మంది సురక్షితమని భావిస్తారు (౨౮% చాలా, ౩౭% కొంతవరకు). వాలెట్లు, మొబైల్ బ్యాంకింగ్ యాప్లు ఆ తర్వాత ఉన్నాయి. అన్ని ఆన్లైన్ విధానాల్లో ౨౩% మంది "చాలా సురక్షితం", ౪౦% మంది "కొంతవరకు సురక్షితం" అంటారు.
- నమ్మక వైరుధ్యం: అసురక్షిత ఆన్లైన్ పద్ధతులకు అత్యంత ఎక్కువగా గురయ్యే వారిలో ౪౯% మంది ఆన్లైన్ బ్యాంకింగ్ను "చాలా సురక్షితం" అని, ౩౯% మంది "కొంతవరకు సురక్షితం" అని పిలిచారు. మధ్యస్థంగా లేదా ఏమాత్రం ముప్పులేని ప్రతివాదుల్లో సగటున సుమారు ఐదో వంతు మంది "చాలా సురక్షితం" అన్నారు.
- బాధితుల్లో ౨౮% మంది ఆన్లైన్ బ్యాంకింగ్ను "చాలా సురక్షితం" అని భావించగా, ౧౪% మంది "చాలా అసురక్షితం" అన్నారు. యూపీఐని ఎక్కువగా వాడేవారు, వాడనివారి కంటే బాధితులయ్యే అవకాశం ఎక్కువ.
- ముందే యాక్టివేట్ చేసిన సిమ్ కార్డులు, బ్యాంకు ఖాతాలు, ఫోన్లతో కూడిన "కిట్ల" సరఫరా గొలుసు ఉందని, వాటి ధర ₹౧౦,౦౦౦–౨౦,౦౦౦ అని ఒక సైబర్ నేరాల నిపుణుడు వివరించాడు. మోసగాళ్లు వాటితో పదుల లక్షలు లేదా కోట్లు కాజేసి, చాలావరకు జాడ దొరకకుండా ఉండగలరు.
- నమోదైన పథకాల్లో నకిలీ పెట్టుబడి, బెట్టింగ్ యాప్లు, బాధితులను రోజుల తరబడి నిర్బంధించే "డిజిటల్ అరెస్ట్" ఉన్నాయి.
- ఇంటర్వ్యూ చేసిన ఇద్దరు నిందితులు, మోసగాళ్లు తమ బ్యాంకు ఖాతాలను అప్పుగా ఇచ్చేలా తమను మభ్యపెట్టారని చెప్పారు, అంటే గొలుసులో సులభంగా మార్చగల చివరి లింకుగా వినియోగదారులను చేర్చుకుంటున్నారు.
స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం
- డిజిటల్ ఫైనాన్స్ సౌలభ్యాన్ని, సమ్మిళితత్వాన్ని పెంచింది, కానీ మోసాల ముప్పునూ పెంచింది. నియంత్రణ చర్యలు రెండు స్తంభాలపై ఆధారపడి ఉన్నాయి. మొదటిది, నష్టాన్ని వినియోగదారు, బ్యాంకు లేదా "వ్యవస్థలో మరెక్కడైనా" ఎవరు భరించాలో నిర్ణయించే బాధ్యత చట్రం. రెండోది, పోలీసులను, బ్యాంకులను కలిపే నివేదన, ప్రతిస్పందన వ్యవస్థ (౧౯౩౦ హెల్ప్లైన్, ఎన్సీఆర్పీ, సీఎఫ్సీఎఫ్ఆర్ఎంఎస్).
- "పోలీసు", "ప్రజా శాంతిభద్రతలు" రాష్ట్ర జాబితా అంశాలు. బ్యాంకింగ్ నియంత్రణ ఆర్బీఐ పరిధిలో ఉంది, సైబర్ నేరాల సమన్వయం కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖకు చెందిన ఐ౪సీ చేతిలో ఉంది. కాబట్టి సమర్థవంతమైన పరిష్కారానికి ఈ మూడు సంస్థల మధ్య సమన్వయం అవసరం.
సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౩ – ఆర్థిక వ్యవస్థ: బ్యాంకింగ్, డిజిటల్ చెల్లింపులు (యూపీఐ), ఆర్థిక సమ్మిళితత్వం | జీఎస్౩ – అంతర్గత భద్రత: సైబర్ నేరం, మనీ లాండరింగ్, మ్యూల్ ఖాతాలు | జీఎస్౨ – పాలన: వినియోగదారుల పరిరక్షణ, ఫిర్యాదుల పరిష్కారం, పోలీసు సంస్కరణలు
నేపథ్యం
అనధికార ఎలక్ట్రానిక్ బ్యాంకింగ్ లావాదేవీల్లో వినియోగదారుల బాధ్యతను పరిమితం చేసే ఆర్బీఐ చట్రం (౨౦౧౭)
భారత సైబర్ నేరాల సమన్వయ కేంద్రం (ఐ౪సీ), కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ
భారతదేశంలో పోలీసింగ్ స్థితి నివేదిక (ఎస్పీఐఆర్) ౨౦౨౬
అదనపు నేపథ్యం
- అనధికార ఎలక్ట్రానిక్ లావాదేవీల్లో బాధ్యతపై సవరించిన ముసాయిదా సూచనలను ఆర్బీఐ ౨౦౨౬ మార్చి ౬న జారీ చేసింది, వాటిలో చిన్న మొత్తాల మోసాలకు పరిహార యంత్రాంగం ఉంది. సవరించిన చట్రంలో కృత్రిమ మేధ ఆధారిత మోసాల విశ్లేషణ, మ్యూల్ ఖాతాలకు వ్యతిరేక రక్షణలు చేరాయని పీఐబీ వివరించింది. అభిప్రాయాలను పరిశీలించిన తర్వాత ఆర్బీఐ తుది సవరణ ఆదేశాలను ౨౦౨౬ జూన్ ౨౪న జారీ చేసింది, ఇవి ౨౦౨౭ జనవరి ౧ నుంచి అమల్లోకి వస్తాయి.
- ఐ౪సీ గణాంకాలు (పీఐబీ, ౨౦౨౬ జూన్ ౩౦ నాటికి): ఆర్థిక మోసాల నివేదన వ్యవస్థ ద్వారా ౩౨.౮౦ లక్షలకు పైగా ఫిర్యాదుల్లో ₹౧౧,౧౫౮ కోట్లకు పైగా ఆదా అయింది. ౩౦.౪౮ లక్షలకు పైగా అనుమానిత గుర్తింపులను, ౩౨.౦౮ లక్షల మొదటి స్థాయి మ్యూల్ ఖాతాలను అనుమానిత రిజిస్ట్రీ భాగస్వాములకు అందజేశారు, తిరస్కరించిన లావాదేవీల విలువ ₹౨౫,౬౯౮ కోట్లు.
- మ్యూల్ ఖాతాలు (ఐ౪సీ హెచ్చరిక): ఖాతాలను ప్రధానంగా టెలిగ్రామ్, ఫేస్బుక్ ద్వారా వెతికి, విదేశాల నుంచి రిమోట్గా నియంత్రిస్తారు. బ్యాంకు ఖాతాలను అమ్మవద్దని, అద్దెకు ఇవ్వవద్దని ఐ౪సీ పౌరులకు సూచిస్తోంది, దుర్వినియోగాన్ని పట్టుకునే తనిఖీలను బ్యాంకులు అమలు చేయాలని పేర్కొంది.
- ఎస్పీఐఆర్ ౨౦౨౬లోని ఇతర అంశాలు (ఇన్సైట్స్ ఆన్ ఇండియా): ఎన్సీఆర్బీ గణాంకాల ప్రకారం, నమోదైన మొత్తం నేరాలు ౬% తగ్గగా సైబర్ నేరాలు ౧౭.౯% పెరిగాయి, ౨౦౨౩లో ౮౬,౪౨౦ కేసుల నుంచి ౨౦౨౪లో ౧,౦౧,౯౨౮కి చేరాయి. సుమారు ౩౯% బాధితులు అధికారికంగా ఫిర్యాదు చేయకుండానే ప్రక్రియను వదిలేస్తున్నారు, ఫిర్యాదుదారుల్లో ౨౭% మంది పోలీసులకు లంచం ఇచ్చారు.
మెయిన్స్ కోణాలు
- బాధ్యత చట్రం – ఆచరణ: ౨౦౧౭ ఆర్బీఐ నియమం (వినియోగదారు ౩ రోజుల్లో ఫిర్యాదు చేసి, ఇరువైపులా తప్పు లేకపోతే మొత్తం నష్టాన్ని బ్యాంకు భరించాలి) ౨౦౨౬లో వినియోగదారు మోసపోయిన స్కామ్ చెల్లింపులకు, పరిమిత బ్యాంకు బాధ్యతతో, ప్రయోగాత్మకంగా విస్తరించినట్లు నివేదికలున్నాయి. ఆచరణలో నిర్లక్ష్యం రుజువైతే బ్యాంకులు బాధ్యత వహించాల్సి ఉన్నప్పటికీ, బాధితులు నిందను తమపైకి నెట్టడం ("కలిసి పనిచేశారు"), ఖాతా నిలిపివేతలో ఆలస్యం (గురుగ్రామ్ సంఘటన), నష్ట పునరుద్ధరణ వ్యయానికి జవాబుదారీతనం లేకపోవడాన్ని చెబుతున్నారు.
- బ్యాంకు వైపు భద్రత, జవాబుదారీతనం: బ్యాంకుకు ఫిర్యాదు చేసిన బాధితుల్లో ౪౦% మంది అంతర్గత డేటా లీక్ను అనుమానిస్తున్నారు, ఇంటర్వ్యూ చేసిన ౧౩ మందిలో ౫ గురు భాగస్వామ్యాన్ని అనుమానిస్తున్నారు. ఖాతా తెరిచేటప్పుడు తగిన శ్రద్ధ బలహీనంగా ఉండటం మ్యూల్ ఖాతాలను సృష్టిస్తోందని నిపుణులు పేర్కొన్నారు. దీనికి బలమైన కేవైసీ, పర్యవేక్షణ, అంతర్గత ముప్పు నియంత్రణలు, బ్యాంకులపై శిక్షలు అవసరం.
- నమ్మక వైరుధ్యం: ఎక్కువ వినియోగం ఎక్కువ నమ్మకాన్ని పెంచుతుంది, అది జాగ్రత్తను తగ్గించవచ్చు. అత్యంత ముప్పు ఉన్న వినియోగదారులే అత్యంత నమ్మకంతో ఉన్నారు (౪౯% "చాలా సురక్షితం"). వినియోగం పెరిగే కొద్దీ డిజిటల్, ప్రవర్తనా అక్షరాస్యత కూడా పెరగాలనేది విధాన పాఠం.
- వ్యవస్థీకృత, పారిశ్రామికీకరించిన మోసం: కిట్ల సరఫరా గొలుసులు (₹౧౦,౦౦౦–౨౦,౦౦౦), డిజిటల్ అరెస్ట్, నకిలీ యాప్లు, "సులభంగా మార్చగల లింక్"గా మారే ఖాతా అప్పుదారుల నియామకం. అమలు చర్యలు ఖాతా అప్పుదారులపై మాత్రమే కాకుండా మ్యూల్ ఖాతాల వ్యవస్థ, దాని ఆర్థిక సహాయకులపై గురిపెట్టాలి.
- సంస్థాగత సమన్వయం: నిధులను వేగంగా స్తంభింపజేయడం ౧౯౩౦/సీఎఫ్సీఎఫ్ఆర్ఎంఎస్ బ్యాంకు–పోలీసు గొలుసుపై ఆధారపడి ఉంటుంది. పోలీసింగ్ రాష్ట్ర అంశం, బ్యాంకింగ్ నియంత్రణ ఆర్బీఐ పరిధిలో ఉంది, ఐ౪సీ సమన్వయం చేస్తుంది. స్పందనలో ఆలస్యం, బ్యాంకుల అలక్ష్యం ఈ గొలుసును బలహీనపరుస్తాయి.
- డిజిటల్ ఆర్థిక వ్యవస్థలో సమానత్వం, నమ్మకం: నష్ట పునరుద్ధరణలో చేదు అనుభవం డిజిటల్ చెల్లింపులపై విశ్వాసాన్ని దెబ్బతీయవచ్చు. ప్రభుత్వ, ప్రైవేటు బ్యాంకుల్లో అనుభవం ఒకేలా ఉంది, కాబట్టి ఇది వ్యవస్థాగత సమస్య.
సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న
**జీఎస్౩, ౧౫ మార్కులు:** "డిజిటల్ చెల్లింపులు విస్తరిస్తున్న కొద్దీ సైబర్ ఆర్థిక మోసాలూ పెరుగుతున్నాయి. బ్యాంకుల జవాబుదారీ లోపాలను, నష్ట పునరుద్ధరణకు సంబంధించిన సంస్థాగత చట్రాన్ని విశ్లేషించండి; డిజిటల్ స్వీకరణను దెబ్బతీయకుండా వినియోగదారులను రక్షించే చర్యలను సూచించండి."
సంబంధిత అంశాలు
- ఆర్బీఐ అంబుడ్స్మన్ పథకం, వినియోగదారుల పరిరక్షణ; కేవైసీ, ధన శుద్ధీకరణ నిరోధక చట్టం (పీఎంఎల్ఏ); మ్యూల్ ఖాతాలు
- యూపీఐ, ఎన్పీసీఐ; డిజిటల్ చెల్లింపుల ఇంటెలిజెన్స్; చెల్లింపు మోసాల పర్యవేక్షణ
- ఐ౪సీ, ఎన్సీఆర్పీ, ౧౯౩౦ హెల్ప్లైన్; సమాచార సాంకేతిక చట్టం, ౨౦౦౦; భారతీయ న్యాయ సంహిత, ౨౦౨౩
- పోలీసు సంస్కరణలు, రాష్ట్ర జాబితా అంశాలు (ఏడో షెడ్యూల్); సైబర్ ఫోరెన్సిక్ సామర్థ్యం
- "డిజిటల్ అరెస్ట్" మోసాలు; డిజిటల్ అక్షరాస్యత
అంశాలు: GS3ఆర్థిక వ్యవస్థ
7 అక్టోబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో