రాష్ట్రాలు గనుల సవరణపై ఎందుకు రెండుగా చీలాయి? (ఎంఎండీఆర్ సవరణ చట్టం, ౨౦౨౬ మరియు ఆర్థిక సమాఖ్యవాదం)
ప్రచురణ: · నవీకరణ:
మూలం: ది హిందూ, 6 అక్టోబర్, 2026
సారాంశం
- పార్లమెంటు గనులు మరియు ఖనిజాలు (అభివృద్ధి మరియు నియంత్రణ) సవరణ చట్టం, ౨౦౨౬ను ఆమోదించింది. ఈ చట్టం కేంద్రం నియంత్రణ అధికారాన్ని ఖనిజ సహిత భూములకు విస్తరిస్తుంది. కేంద్రం నిర్దేశించిన మేరకు తప్ప, ఖనిజ హక్కులపై, ఖనిజ సహిత భూములపై రాష్ట్రాలు కొత్త పన్నులు విధించకుండా నిషేధిస్తుంది.
- చట్టం అమల్లోకి రాకముందు రాష్ట్రాలు విధించి, పూర్తిగా వసూలు చేయని ఖనిజ పన్నులను కూడా ఇది రద్దు చేస్తుంది.
- రాష్ట్రాలు ఈ విషయంలో రెండు వర్గాలుగా చీలాయి. కర్ణాటక, తెలంగాణ, హిమాచల్ ప్రదేశ్, కేరళ దీన్ని సుప్రీంకోర్టులో సవాలు చేయాలని యోచిస్తున్నాయి. జార్ఖండ్ తీవ్రంగా అభ్యంతరం తెలిపింది. తమ ఆదాయానికి నష్టం లేదని బీజేపీ నేతృత్వంలోని ఒడిశా ప్రభుత్వం చెబుతోంది. మధ్యప్రదేశ్, రాజస్థాన్, ఛత్తీస్గఢ్ ఇప్పటివరకు అలాంటి సవాలు చేయలేదు.
ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు
- రాష్ట్ర జాబితా ఎంట్రీ ౨౩: కేంద్ర చట్టానికి లోబడి గనుల నియంత్రణ, ఖనిజాభివృద్ధి. కేంద్ర జాబితా ఎంట్రీ ౫౪: ప్రజా ప్రయోజనం దృష్ట్యా సముచితమని పార్లమెంటు ప్రకటించిన మేరకు గనుల నియంత్రణ, ఖనిజాభివృద్ధి.
- రాష్ట్ర జాబితా ఎంట్రీ ౫౦: ఖనిజాభివృద్ధికి సంబంధించిన చట్టం ద్వారా పార్లమెంటు విధించే పరిమితులకు లోబడి ఖనిజ హక్కులపై పన్నులు. రాష్ట్ర జాబితా ఎంట్రీ ౪౯: భూములు, భవనాలపై పన్నులు (౨౦౨౪ తీర్పు ప్రకారం ఖనిజ సహిత భూమి కూడా ఇందులో భాగం). భూమి అంశం రాష్ట్ర జాబితా ఎంట్రీ ౧౮లో ఉంది.
- ఎంఎండీఆర్ సవరణ చట్టం, ౨౦౨౬ సెక్షన్ ౯డిని చేరుస్తుంది (రాష్ట్ర లెవీలపై పరిమితులు). కేంద్ర నియంత్రణ పరిధిని "ఖనిజ సహిత భూములకు" విస్తరిస్తుంది. సెక్షన్ ౧౩కు నియమావళి రూపకల్పన అధికారాలు లభిస్తాయి.
- మినరల్ ఏరియా డెవలప్మెంట్ అథారిటీ వర్సెస్ స్టీల్ అథారిటీ ఆఫ్ ఇండియా (౨౦౨౪): ౯ మంది న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం; రాయల్టీ పన్ను కాదు; రాజ్యాంగ పరిమితులకు లోబడి రాష్ట్రాలు ఖనిజ హక్కులపై, భూమిపై పన్ను విధించవచ్చు.
- ఈ చట్టం కేంద్ర-రాష్ట్ర ఘర్షణకు ఒక ఉదాహరణ. గతంలో ఇలాంటి వివాదాస్పద అంశాలుగా జీఎస్టీ పరిహారం, ఆర్థిక సంఘం విధి విధానాలు, జాతీయ విద్యా విధానం, పౌరసత్వ సవరణ చట్టం, అఖిల భారత సర్వీసుల నియమాలకు ప్రతిపాదిత సవరణలను కథనం పేర్కొంది.
గణాంకాలు, వివరాలు
- పన్నేతర ఆదాయంలో ఖనిజ రాబడుల వాటా: జార్ఖండ్ ౮౫%, ఒడిశా ౮౦%, కర్ణాటక ౪౮%, మధ్యప్రదేశ్ ౪౧%, రాజస్థాన్ ౩౯%, తెలంగాణ ౧౧%, ఛత్తీస్గఢ్ ౬%.
- నాలుగు రాష్ట్రాలు (కర్ణాటక, తెలంగాణ, హిమాచల్ ప్రదేశ్, కేరళ) సుప్రీంకోర్టులో సవాలు చేయాలని యోచిస్తున్నాయి.
- కేరళ అదనపు వాదన: ఖనిజ సహిత భూమిని ఈ విధంగా పరిగణించడం వల్ల తీరప్రాంతాలు, అటవీ ప్రాంతాలపై కేంద్రానికి విస్తృత అధికారం లభిస్తుంది.
- చట్టం గతంలో వసూలు కాని కొన్ని బకాయిలను చెల్లనివిగా చేస్తున్నందున, ఆదాయం కోల్పోతే లక్షలాది మందికి లబ్ధి కలిగించే సామాజిక భద్రత పథకాలపై ప్రభావం పడుతుందని జార్ఖండ్ ముఖ్యమంత్రి హెచ్చరించారు.
- ఒడిశా: ప్రత్యేక అసెంబ్లీ సమావేశం నిర్వహించాలని ప్రతిపక్షం డిమాండ్ చేయగా, బీజేపీ రాష్ట్ర ప్రభుత్వం తిరస్కరించింది. ఈ చట్టం రాష్ట్ర ఆదాయాలకు హాని చేయదని వాదిస్తోంది. అందువల్ల ౮౦% ఆధారపడినప్పటికీ రాష్ట్రాల ఉమ్మడి వైఖరి లేదు.
- తెలంగాణ (౧౧% ఆధారపడటం) సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించాలనుకుంటున్న ఎన్డీఏయేతర రాష్ట్రాల్లో ఒకటి. ఆదాయంపై ఆధారపడటం ఒక్కటే సవాలును అంచనా వేయలేదని ఇది చూపుతోంది.
- మధ్యప్రదేశ్, రాజస్థాన్, ఛత్తీస్గఢ్ నుంచి ఇప్పటివరకు అలాంటి సవాలు లేదు.
- కేంద్రం వాదన: రాష్ట్రాల అసమాన, బహుళ పన్నులు ఖనిజాల ఖర్చును పెంచుతాయి, పరిశ్రమను దిగుమతుల వైపు నెడతాయి, ఖజానాపై భారం మోపుతాయి.
- చట్టం ప్రభావం: వసూలు కాని గత బకాయిలు చెల్లనివి కావడంతో సంభావ్య ఆదాయ వనరులు దెబ్బతింటాయి. ప్రధాన ఖనిజ సహిత రాష్ట్రాలకు భవిష్యత్ ఖనిజ ఆదాయం కుదించుకుపోతుంది.
స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం
- ఏడో షెడ్యూలు గనులు, ఖనిజాలపై నియంత్రణను పంచుతుంది. రాష్ట్ర జాబితాలోని ఎంట్రీ ౨౩ కింద రాష్ట్రాలు గనులను, ఖనిజాభివృద్ధిని నియంత్రిస్తాయి. అయితే ఇది కేంద్ర జాబితాలోని ఎంట్రీ ౫౪ కింద చేసిన కేంద్ర చట్టానికి లోబడి ఉంటుంది. ప్రజా ప్రయోజనం కోసం గనుల నియంత్రణపై ఎంతమేర అదుపు ఉండాలో పార్లమెంటు నిర్ణయించడానికి ఈ ఎంట్రీ అనుమతిస్తుంది.
- రాష్ట్ర జాబితాలో భూమిపై (ఎంట్రీ ౪౯), ఖనిజ హక్కులపై (ఎంట్రీ ౫౦) పన్ను విధించే అధికారం రాష్ట్రాలకు ఉంది. ఎంట్రీ ౫౦, ఖనిజాభివృద్ధికి సంబంధించిన చట్టం ద్వారా పార్లమెంటు విధించే పరిమితులకు స్పష్టంగా లోబడి ఉంటుంది.
- ౨౦౨౬ సవరణ, రాష్ట్రాల పన్ను అధికారాన్ని పరిమితం చేయడానికి కేంద్రం నియంత్రణ అధికారాన్ని వాడుకుంటోంది. దీంతో వివాదం నియంత్రణ నుంచి ఖనిజ సంపన్న రాష్ట్రాల ఆర్థిక స్వయంప్రతిపత్తి వైపు మళ్లింది. అంటే "ఎవరు నియంత్రిస్తారు" అన్న ప్రశ్న నుంచి "ఎవరు పన్ను విధిస్తారు" అన్న ప్రశ్నకు మారింది.
- ఖనిజ హక్కులపై పార్లమెంటు పరిమితులకు లోబడి రాష్ట్రాలు పన్ను విధించవచ్చన్నది ౨౦౨౪లో సుప్రీంకోర్టు వైఖరి. ఖనిజ సహిత భూమిపై పన్ను విధించే వారి అధికారాన్ని ఎంట్రీ ౫౪ ద్వారా కుదించలేరు. సవరణ దీనికి విరుద్ధంగా ఉందని కథనం పేర్కొంటోంది.
సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౨ — రాజనీతిశాస్త్రం: కేంద్ర-రాష్ట్ర శాసన మరియు ఆర్థిక సంబంధాలు (ఏడో షెడ్యూలు, XI–XII భాగాలు); సమాఖ్య నిర్మాణం, ఆర్థిక స్వయంప్రతిపత్తి; జీఎస్౩ — ఆర్థికశాస్త్రం: వనరుల సమీకరణ, గనుల రంగం, పెట్టుబడి వాతావరణం.
నేపథ్యం
గనులు మరియు ఖనిజాలు (అభివృద్ధి మరియు నియంత్రణ) చట్టం, ౧౯౫౭
భారతదేశంలో ఆర్థిక సమాఖ్యవాదం (ఏడో షెడ్యూలు)
అదనపు నేపథ్యం
- ఎంఏడీఏ వర్సెస్ సెయిల్ (౨౦౨౪): ఖనిజ హక్కులపై (ఎంట్రీ ౫౦), ఖనిజ సహిత భూమిపై (ఎంట్రీ ౪౯) రాష్ట్రాలు పన్ను విధించవచ్చని ౯ మంది న్యాయమూర్తుల రాజ్యాంగ ధర్మాసనం ౨౦౨౪ జూలైలో ౮:౧ మెజారిటీతో తీర్పు ఇచ్చింది. రాయల్టీ పన్ను కాదనీ, ఖనిజ హక్కులను అనుభవించడానికి ఉన్న ఒప్పంద బాధ్యత నుంచి వచ్చే చెల్లింపు అనీ పేర్కొంది. ఖనిజ హక్కులపై రాష్ట్ర అధికారాన్ని పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా పరిమితం చేయవచ్చని, కానీ ఎంఎండీఆర్ చట్టం, ౧౯౫౭ అలాంటి పరిమితి ఏదీ విధించలేదని గుర్తించింది. ౨౦౦౫ ఏప్రిల్ ౧ నుంచి పన్ను డిమాండ్లకు, దశలవారీ చెల్లింపుతో, కోర్టు అనుమతి ఇచ్చింది.
- చట్టం ఏం చేస్తుంది: కొత్త సెక్షన్ ౯డి, ఖనిజ హక్కులపై లేదా ఖనిజ సహిత భూములపై ఏ పన్ను, సెస్సు, ఇతర లెవీ విధించకుండా రాష్ట్రాన్ని నిషేధిస్తుంది. భవిష్యత్తులో రాష్ట్రాలు విధించే లెవీలకు ప్రమాణాలను నిర్దేశిస్తూ కేంద్రం నియమాలు రూపొందించేలా సెక్షన్ ౧౩ను సవరించారు. చెల్లించని లేదా వసూలు కాని గత రాష్ట్ర లెవీలు చెల్లనివిగా పరిగణిస్తారు. అయితే ఇప్పటికే జమ చేసిన లేదా వసూలైన మొత్తాలను వాపసు ఇవ్వరు.
- ప్రభుత్వ వాదన: రాయల్టీ, వేలం ప్రీమియం, డెడ్ రెంట్, డీఎంఎఫ్ చెల్లింపులు, జీఎస్టీ, రవాణా రుసుము సహా గనులపై రాష్ట్రాలు ప్రస్తుతం సుమారు ౧౪ పన్నులు, ఛార్జీలు, రుసుములు విధిస్తున్నాయి. కొన్ని రాష్ట్రాలు ఖనిజ సహిత భూములపై ౨౦ శాతం వరకు అధిక రేట్లతో పన్ను విధించాయి. ౨౦౧౫ నుంచి పనిచేస్తున్న ౧,౨౦౦ గనుల నుంచి రాష్ట్రాలు ₹౨.౩౨ లక్షల కోట్ల రాయల్టీ వసూలు చేశాయని, వేలం వేసిన ౧౦౦ గనుల నుంచి ₹౯౬,౦౦౦ కోట్ల వేలం ప్రీమియం వసూలు చేశాయని కేంద్రం చెబుతోంది. చిన్న ఖనిజాలు రాష్ట్రాల నియంత్రణలోనే ఉంటాయని పేర్కొంటోంది.
- న్యాయపరమైన విమర్శ (పీఆర్ఎస్): ఎంట్రీ ౫౪ సాధారణ నియంత్రణ అధికారం మాత్రమే. పన్నును పరిమితం చేసే పార్లమెంటు అధికారం ఖనిజ హక్కులపై (ఎంట్రీ ౫౦) మాత్రమే పనిచేస్తుంది, భూమిపై (ఎంట్రీ ౪౯) కాదు. గనుల యజమానులు ముందే చెల్లించారా లేదా అనే దాని ఆధారంగా వారిని వేర్వేరుగా చూసే పూర్వవర్తి పథకం అధికరణ ౧౪ను ఉల్లంఘించవచ్చు. ఇది సుప్రీంకోర్టు ౨౦౨౪ ఆదేశాలను నిరర్థకం చేయవచ్చని కూడా పీఆర్ఎస్ ఎత్తి చూపుతోంది.
మెయిన్స్ కోణాలు
- రాజ్యాంగపరమైన ప్రశ్నలు: దాదాపు పూర్తి నిషేధానికి సరిపోయేంత విస్తృతమైనదా ఎంట్రీ ౫౦ కింద పార్లమెంటు అధికారం (ఖనిజ హక్కులపై పన్ను పరిమితులు)? ఎంట్రీ ౪౯ కింద భూమిపై పన్ను పరిమితి వేరే ప్రశ్న, ఎందుకంటే ఎంట్రీ ౫౪తో దాన్ని అడ్డుకోలేరని సుప్రీంకోర్టు చెప్పింది. రాజ్యాంగ ధర్మాసనం తీర్పును శాసనం ద్వారా తిరగదోడడం అధికార విభజనను గౌరవిస్తుందా? తీర్పు చట్టపరమైన పునాదిని శాసనసభ తొలగించగలదు, కానీ తీర్పును సరళంగా రద్దు చేయలేదు.
- పూర్వవర్తిత్వం, సమానత్వం: చెల్లించని బకాయిలను చెల్లనివిగా చేసి, చెల్లించిన వాటికి వాపసు నిరాకరించడం ఒకే స్థితిలో ఉన్న గనుల యజమానులను భిన్నంగా చూడటమే.
- అధికార ప్రత్యాయోజనం: భవిష్యత్ రాష్ట్ర లెవీలకు షరతులను కేంద్రం నిర్దేశిస్తుంది. ఇది అతి ప్రత్యాయోజనం ప్రశ్న, ఎందుకంటే చట్టం కీలక విధాన అంశాన్ని నియమాలకు వదిలేస్తోంది.
- ఆర్థిక సమాఖ్యవాదం: అసమతుల్య నిర్మాణంలో ఇప్పటికే రాష్ట్రాలపై వ్యయ భారాలు, కేంద్రానికి పెద్ద పన్నులు, రుణ, బదిలీ నియంత్రణ ఉన్నాయి. స్వీయ ఆదాయ స్వయంప్రతిపత్తి తగ్గడం, ముఖ్యంగా జార్ఖండ్, ఒడిశా వంటి ఖనిజ సంపన్న రాష్ట్రాలకు, ఈ పరిస్థితిని మరింత దిగజారుస్తుంది.
- సమాఖ్య సవాలు రాజకీయాలు: ఏ రాష్ట్రాలు కోర్టుకు వెళ్తాయో నిర్ణయించడంలో భౌతిక ప్రయోజనం (ఆదాయంపై ఆధారపడటం), రాజకీయ పొత్తు (ఎన్డీఏ వర్సెస్ ఎన్డీఏయేతర) పరస్పరం ప్రభావం చూపుతాయి.
- ఆర్థిక హేతుబద్ధత వర్సెస్ సమాఖ్య సమతుల్యత: పన్నుల ఏకరూపత, పెట్టుబడిపై నిశ్చితత్వం, దిగుమతుల తగ్గింపు ఒకవైపు; రాష్ట్ర స్వయంప్రతిపత్తి, స్థానిక పరిహారం మరోవైపు. ముందుకు మార్గం జీఎస్టీ మండలి తరహా యంత్రాంగం లేదా ఆర్థిక సంఘం ద్వారా కేంద్ర-రాష్ట్ర ఏకాభిప్రాయం, ప్రభావిత సమాజాల కోసం డీఎంఎఫ్లను బలోపేతం చేయడం కావచ్చు.
సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న
**జీఎస్౨, ౧౫ మార్కులు:** "గనులు మరియు ఖనిజాలు (అభివృద్ధి మరియు నియంత్రణ) సవరణ చట్టం, ౨౦౨౬ ఆర్థిక సమాఖ్యవాదంపై చర్చను మళ్లీ రేపింది. ఇందులో ఇమిడి ఉన్న రాజ్యాంగపరమైన అంశాలను పరిశీలించి, సహకారాత్మక ముందుకు మార్గాన్ని సూచించండి."
సంబంధిత అంశాలు
- ఏడో షెడ్యూలు (కేంద్ర/రాష్ట్ర/ఉమ్మడి జాబితాలు), అధికరణలు ౨౪౫–౨౫౪, ౨౬౮–౨౯౩
- ఆర్థిక సంఘం, జీఎస్టీ మండలి (సహకార సమాఖ్యవాదం)
- జిల్లా ఖనిజ ఫౌండేషన్లు; జాతీయ ఖనిజ అన్వేషణ ట్రస్టు
- పశ్చిమ బెంగాల్ రాష్ట్రం వర్సెస్ కేసోరామ్, ఇండియా సిమెంట్స్ కేసులు, "రాయల్టీ వర్సెస్ పన్ను"పై గత న్యాయశాస్త్రం
- మౌలిక స్వరూపం: సమాఖ్యవాదం; అధికార విభజన సిద్ధాంతం
అంశాలు: GS2రాజనీతి
6 అక్టోబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో