పిల్లలకు సామాజిక మాధ్యమ ఖాతాలు ఎలా ఉంటాయి? అని సుప్రీంకోర్టు ప్రశ్న
మూలం: ది హిందూ, 29 సెప్టెంబర్, 2026
సారాంశం
ప్రధాన న్యాయమూర్తి సూర్యకాంత్ నేతృత్వంలోని సుప్రీంకోర్టు ధర్మాసనం, భారతదేశంలో మైనర్లు సామాజిక మాధ్యమ ఖాతాలను ఎలా కలిగి ఉంటున్నారని ప్రశ్నించింది. ఈ ఖాతాలు బిడ్డకు, వేదికకు (ప్లాట్ఫామ్) మధ్య కుదిరే ఒప్పందంపై ఆధారపడి ఉంటాయి. మైనర్లు చట్టబద్ధంగా ఒప్పందాలు చేసుకోలేరు. అలాంటి ఒప్పందాలు ఆరంభం నుంచే శూన్యం. ఆన్లైన్లో పిల్లలకు రక్షణలు కల్పించాలని కోరుతూ ఒక స్వచ్ఛంద సంస్థ దాఖలు చేసిన పిటిషన్ను ధర్మాసనం విచారిస్తోంది. కనీస వయోపరిమితి ౧౮ సంవత్సరాలను అమలు చేయడానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం మధ్యవర్తుల నియమాలను ఉపయోగించుకోవచ్చని ధర్మాసనం సూచించింది.
ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు
- డిజిటల్ వ్యక్తిగత డేటా పరిరక్షణ చట్టం, ౨౦౨౩లోని సెక్షన్ ౯ బాలల డేటాకు సంబంధించినది; ధృవీకరించదగిన తల్లిదండ్రుల సమ్మతిని తప్పనిసరి చేస్తుంది. ౧౮ ఏళ్లలోపు వ్యక్తి "బిడ్డ".
- డేటా ఫిడ్యూషియరీ, డేటా ప్రిన్సిపల్ అనేవి డిజిటల్ వ్యక్తిగత డేటా పరిరక్షణ చట్టంలోని కీలక పదాలు. బిడ్డ విషయంలో డేటా ప్రిన్సిపల్లో తల్లిదండ్రులు లేదా చట్టబద్ధ సంరక్షకుడు కూడా ఉంటారు.
- భారత చట్టం ప్రకారం మైనర్లకు ఒప్పందం చేసుకునే సామర్థ్యం లేదు (భారతీయ ఒప్పంద చట్టం, ౧౮౭౨). వారి ఒప్పందాలు ఆరంభం నుంచే శూన్యం.
- "మధ్యవర్తుల నియమాలు" సమాచార సాంకేతిక చట్టం, ౨౦౦౦ కింద రూపొందాయి.
- బాలల బాధ్యతల ఉల్లంఘనలకు డిజిటల్ వ్యక్తిగత డేటా పరిరక్షణ చట్టం కింద జరిమానా రూ. ౨౦౦ కోట్ల వరకు ఉండవచ్చు.
గణాంకాలు, వివరాలు
- "౧౨ నుంచి ౧౫ సంవత్సరాల వయసు పిల్లలను" కూడా వేదికలు ఖాతాలు కలిగి ఉండనిస్తున్నాయా అని ధర్మాసనం అడిగింది (జస్టిస్ జయమాల్య బాగ్చి).
- ధర్మాసనానికి ప్రధాన న్యాయమూర్తి సూర్యకాంత్ నేతృత్వం వహించారు. కేంద్ర ప్రభుత్వం తరఫున సొలిసిటర్ జనరల్ తుషార్ మెహతా హాజరయ్యారు.
- పిటిషనర్: స్వచ్ఛంద సంస్థ జస్ట్ రైట్స్ ఫర్ చిల్డ్రన్ అలయన్స్ (జేఆర్సీఏ); సీనియర్ న్యాయవాది హెచ్.ఎస్. ఫూల్కా ప్రాతినిధ్యం వహించారు.
- సొలిసిటర్ జనరల్ వాదన: ఈ అంశం ప్రాథమికంగా డిజిటల్ వ్యక్తిగత డేటా పరిరక్షణ చట్టం, ౨౦౨౩ పరిధిలోకి వస్తుంది.
- శ్రీ ఫూల్కా ప్రతివాదన: సంబంధిత నిబంధనలు ౨౦౨౭లో మాత్రమే అమల్లోకి వస్తాయి.
- జస్టిస్ బాగ్చి సూచన: వేదికలు కనీస పరిమితి ౧౮ సంవత్సరాలను పాటించేలా ప్రభుత్వం మధ్యవర్తుల నియమాల కింద ఆదేశాలు జారీ చేయాలి.
- ప్రస్తుత చట్టాలను ఉపయోగించుకుని ఒక చట్టబద్ధ చట్రాన్ని రూపొందించాలని కోర్టు పేర్కొంది.
స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం
- ఒప్పంద చట్టం: భారతీయ ఒప్పంద చట్టం, ౧౮౭౨ ప్రకారం ఒప్పందం చేసుకునే సామర్థ్యం ఉండాలంటే వ్యక్తి మేజర్ (౧౮ సంవత్సరాలు) అయి ఉండాలి. మైనర్ చేసిన ఒప్పందం మొదటి నుంచే శూన్యం (మోహోరి బీబీ వర్సెస్ ధర్మదాస్ ఘోష్, ౧౯౦౩). క్లిక్-ర్యాప్ సేవా నిబంధనల ద్వారా సృష్టించే వేదిక "ఖాతా" ఒక ఒప్పందమే. ఈ తర్కం ప్రకారం, పిల్లల ఖాతాకు చెల్లుబాటయ్యే చట్టపరమైన ఆధారం లేదు.
- నియంత్రణ స్థరాలు: సమాచార సాంకేతిక చట్టం, ౨౦౦౦ మరియు మధ్యవర్తుల నియమాలు వేదికల తగిన శ్రద్ధ బాధ్యతలను నియంత్రిస్తాయి. డిజిటల్ వ్యక్తిగత డేటా పరిరక్షణ చట్టం, ౨౦౨౩ వ్యక్తిగత డేటాను నియంత్రిస్తుంది. వేదికలు ౧౮ సంవత్సరాల పరిమితిని పాటించేలా ప్రభుత్వం మధ్యవర్తుల నియమాల కింద ఆదేశాలు జారీ చేయాలని, ఇప్పటికే ఉన్న చట్టాల నుంచి ఒక చట్టబద్ధ చట్రాన్ని రూపొందించాలని జస్టిస్ బాగ్చి సూచించారు.
- కొత్త చట్టం కోసం ఎదురుచూడకుండా, ఇప్పటికే ఉన్న చట్టాల ద్వారానే ముందుకు వెళ్లడానికి కోర్టు మొగ్గు చూపుతున్నట్లు ఇది సూచిస్తోంది.
సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౨ — పాలన/రాజ్యవ్యవస్థ: చట్టబద్ధ మరియు నియంత్రణ చట్రాలు, బలహీన వర్గాల పరిరక్షణ; జీఎస్౩ — విజ్ఞాన శాస్త్రం మరియు సాంకేతికత: సమాచార సాంకేతిక/సైబర్ నియంత్రణ; జీఎస్౨ — న్యాయవ్యవస్థ: నియంత్రణ లోపాలను పూడ్చడానికి న్యాయపరమైన ఆదేశాలు.
నేపథ్యం
డిజిటల్ వ్యక్తిగత డేటా పరిరక్షణ చట్టం, ౨౦౨౩
భారతీయ ఒప్పంద చట్టం, ౧౮౭౨ (మైనర్ సామర్థ్యం)
మధ్యవర్తుల నియమాలు (సమాచార సాంకేతిక చట్టం, ౨౦౦౦ కింద)
అదనపు నేపథ్యం
- డిజిటల్ వ్యక్తిగత డేటా పరిరక్షణ నియమాలు, ౨౦౨౫ను ౨౦౨౫ నవంబర్ ౧౪న ౧౮ నెలల దశలవారీ అమలు గడువుతో నోటిఫై చేశారు. అందుకే బాలల డేటా బాధ్యతలు ఇంకా పూర్తిగా అమల్లోకి రాలేదు; పిటిషనర్ ౨౦౨౭ వాదనకు ఇదే ఆధారం. బిడ్డ డేటాను ప్రాసెస్ చేసే ముందు తల్లిదండ్రులు లేదా సంరక్షకుని ధృవీకరించదగిన సమ్మతి అవసరమని నియమాలు నిర్దేశిస్తాయి. ఆరోగ్య సంరక్షణ, విద్య, తక్షణ భద్రత వంటి అత్యవసర ప్రయోజనాలకు పరిమిత మినహాయింపులు ఉన్నాయి.
మెయిన్స్ కోణాలు
- చట్టపరమైన వైరుధ్యం: ఒప్పందం ఆధారంగా ఖాతా సృష్టించడం, మైనర్లకు ఒప్పంద సామర్థ్యం లేకపోవడంతో విరుద్ధంగా ఉంది. ఈ "ఖాతా" చట్టపరంగా సామర్థ్యం లేని పక్షంతో చేసుకున్న ఒప్పందం.
- నియంత్రణ లోపం/సమయం: కేంద్రం డిజిటల్ వ్యక్తిగత డేటా పరిరక్షణ చట్టాన్ని చూపుతోంది, కానీ దాని నిబంధనలు ౨౦౨౭లో మాత్రమే ప్రారంభమవుతాయని చెబుతున్నారు. అప్పటివరకు రక్షణ శూన్యత ఉందని పిటిషనర్లు వాదిస్తున్నారు. మధ్యంతరంగా మధ్యవర్తుల నియమాలను వినియోగించాలని కోర్టు ప్రతిపాదిస్తోంది.
- న్యాయపరమైన పాత్ర: కోర్టు స్వయంగా చట్టం చేయకుండా, ప్రస్తుత శాసనాలను వినియోగించేలా కార్యనిర్వాహక వర్గాన్ని ప్రేరేపిస్తోంది (అధికారాల విభజన).
- అమలులో సవాళ్లు: చొరబాటు స్వభావం గల కేవైసీ లేకుండా వయో ధృవీకరణ, గోప్యత మరియు నిఘా ప్రమాదాలు, తల్లిదండ్రుల డిజిటల్ అక్షరాస్యత.
- హక్కుల సమతుల్యత: బాలల భద్రత, మానసిక ఆరోగ్యం ఒకవైపు; సమాచారం పొందే, భావప్రకటనా హక్కు మరియు తల్లిదండ్రుల స్వయంప్రతిపత్తి మరోవైపు.
- ముందుకు మార్గం: స్పష్టమైన వయో ధృవీకరణ ప్రమాణం, జరిమానాలతో వేదికల జవాబుదారీతనం, డిజిటల్ అక్షరాస్యత కార్యక్రమాలు, మరియు మైటీ, బాలల హక్కుల సంస్థలు, డేటా పరిరక్షణ బోర్డు మధ్య సమన్వయం.
సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న
**జీఎస్౨, ౧౫ మార్కులు:** "మైనర్ల సామాజిక మాధ్యమ ఖాతాలు భారత చట్టం ప్రకారం శూన్యమైన ఒప్పందాలపై ఆధారపడి ఉన్నాయి. ఆన్లైన్లో పిల్లలను పరిరక్షించడానికి భారతదేశపు ప్రస్తుత చట్టపరమైన చట్రం సరిపోతుందా అని పరిశీలించండి మరియు దానిని బలోపేతం చేయడానికి చర్యలను సూచించండి."
సంబంధిత అంశాలు
- గోప్యతా హక్కు (పుట్టస్వామి, అధికరణ ౨౧) మరియు డేటా పరిరక్షణ
- సమాచార సాంకేతిక చట్టం, ౨౦౦౦ — సెక్షన్ ౭౯ రక్షిత ఆశ్రయం మరియు మధ్యవర్తుల బాధ్యత
- బాలల హక్కుల సంస్థలు: జాతీయ బాలల హక్కుల పరిరక్షణ కమిషన్, లైంగిక నేరాల నుండి బాలల రక్షణ చట్టం, ౨౦౧౨
- అధికారాల విభజన సిద్ధాంతం మరియు న్యాయపరమైన ఆదేశాలు (విశాఖ తరహా లోపాల పూడ్పు)
- బాలల ఆన్లైన్ గోప్యతపై ప్రపంచ పోలికలు (జీడీపీఆర్, కోపా)
అంశాలు: GS2రాజనీతి
29 సెప్టెంబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో