ఎంఎండీఆర్ సవరణ చట్టం, ౨౦౨౬ పై ఝార్ఖండ్–కేంద్రం ఘర్షణ (ఖనిజాలపై రాష్ట్ర లెవీలు)
మూలం: ది హిందూ, 27 సెప్టెంబర్, 2026
సారాంశం
కేంద్ర మంత్రి అన్నపూర్ణా దేవి (బీజేపీ) శనివారం రాంచీలో విలేకరుల సమావేశంలో మాట్లాడారు. గనులు మరియు ఖనిజాలు (అభివృద్ధి మరియు నియంత్రణ) సవరణ (ఎంఎండీఆర్) చట్టం, ౨౦౨౬ ను ఆమె సమర్థించారు. జేఎంఎం నేతృత్వంలోని ఝార్ఖండ్ ప్రభుత్వం, కాంగ్రెస్, ఆర్జేడీలతో కలిసి ఈ చట్టం గురించి ప్రజలను తప్పుదోవ పట్టిస్తోందని ఆరోపించారు. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఇంతకుముందు ఈ చట్టాన్ని "నల్ల బిల్లు" అని పేర్కొంది. బొగ్గు దొంగతనానికి వీలు కల్పించడానికి, "వ్యక్తిగత ఆదాయం" పెంచుకోవడానికే రాష్ట్రం ఈ చట్టాన్ని వ్యతిరేకిస్తోందని మంత్రి ఆరోపించారు.
ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు
- ఎంఎండీఆర్ సవరణ చట్టం, ౨౦౨౬, ఎంఎండీఆర్ చట్టం, ౧౯౫౭ ను సవరిస్తుంది. ఇది సెక్షన్ ౯డి (ఖనిజ హక్కులపై, ఖనిజ సహిత భూములపై రాష్ట్ర లెవీలకు పరిమితులు) ను చేర్చుతుంది, సెక్షన్ ౧౩ (కేంద్ర నియమ రూపకల్పన అధికారం) ను సవరిస్తుంది.
- రాజ్యాంగ ఆధారాలు: కేంద్ర జాబితా ఎంట్రీ ౫౪ (గనులు, ఖనిజాలపై కేంద్ర నియంత్రణ), రాష్ట్ర జాబితా ఎంట్రీ ౨౩ (ఎంట్రీ ౫౪ కు లోబడి గనులపై రాష్ట్ర నియంత్రణ), రాష్ట్ర జాబితా ఎంట్రీ ౫౦ (పార్లమెంటు పరిమితులకు లోబడి ఖనిజ హక్కులపై రాష్ట్ర పన్ను), రాష్ట్ర జాబితా ఎంట్రీ ౪౯ (భూములు, భవనాలపై రాష్ట్ర పన్ను).
- రాయల్టీ పన్ను కాదు: ఖనిజ ప్రాంత అభివృద్ధి సంస్థ వర్సెస్ సెయిల్ (౨౦౨౪), ౯ మంది న్యాయమూర్తుల రాజ్యాంగ ధర్మాసనం, ౮:౧.
- ప్రధాన ఖనిజాలను (బొగ్గు, ఇనుప ఖనిజం, బాక్సైట్) కేంద్రం నియంత్రిస్తుంది. చిన్న ఖనిజాలను (ఇసుక, కంకర, గ్రానైట్ వంటి సుమారు ౫౦) రాష్ట్రాలు నియంత్రిస్తాయి.
- జిల్లా ఖనిజ ఫౌండేషన్ (డీఎంఎఫ్) చెల్లింపులు రాష్ట్రాల ప్రస్తుత గనుల ఆదాయాల్లో ఒకటి (రాయల్టీ, వేలం ప్రీమియం, డెడ్ రెంట్, డీఎంఎఫ్, జీఎస్టీ, రవాణా రుసుము). చట్టం కింద రాష్ట్రాలకు ఇవి కొనసాగుతాయని ప్రభుత్వం చెబుతోంది.
- ఈ చట్టం "ఖనిజ సహిత భూములను" కేంద్ర నియంత్రణ పరిధిలోకి తెస్తుంది (సెక్షన్ ౨).
గణాంకాలు, వివరాలు
- వక్త: కేంద్ర మహిళా, శిశు అభివృద్ధి శాఖ మంత్రి, ఝార్ఖండ్ బీజేపీ నాయకురాలు అన్నపూర్ణా దేవి, శనివారం రాంచీలోని బీజేపీ రాష్ట్ర కార్యాలయంలో.
- ప్రజలను "తప్పుదోవ పట్టిస్తున్నారని" ఆరోపణకు గురైన పార్టీలు: జేఎంఎం, కాంగ్రెస్, ఆర్జేడీ.
- ఆమె వాదనలు: రాష్ట్రం సకాలంలో వేలాలు నిర్వహించడం లేదు, ఖజానాకు చట్టబద్ధమైన ఆదాయాన్ని కోరడం లేదు. రాష్ట్రం "వ్యక్తిగత ఆదాయం" కోరుకుంటోందని, చట్టానికి వ్యతిరేకత బొగ్గు దొంగతనానికి వీలు కల్పించడానికేనని ఆమె ఆరోపించారు.
- వాగ్దానం చేసిన ప్రయోజనాలు (ఆమె చెప్పినట్లు): కొత్త పెట్టుబడులు, రాష్ట్రంలోనే ఉద్యోగాలు, వలసలు తగ్గడం. గనుల పన్నుల వ్యవస్థ సరళంగా, పారదర్శకంగా మారడం, రాష్ట్రం "ఏకపక్ష చర్యలకు" అడ్డుకట్ట పడటం. రాష్ట్రం "జోక్యం లేకుండా" దేశవ్యాప్తంగా ఏకరూప పన్నులు, లెవీలను కేంద్రం అమలు చేస్తుంది.
- రాష్ట్రం గతంలో వ్యవహరించిన తీరుపై ఆరోపణ: వేలాల తర్వాత కొత్త పన్నులు, సెస్లు విధించడం, సెస్లు, బకాయిల విషయంలో నిర్వాహకులను వేధించడం.
- ఈ చట్టం ఇప్పటికే ఒడిశా, పశ్చిమ బెంగాల్, ఛత్తీస్గఢ్, కర్ణాటక, కేరళలో అమలవుతోందని ఆమె చెప్పారు. కాంగ్రెస్ పాలిత అనేక రాష్ట్రాల్లో దీనికి స్వాగతం లభిస్తోందని, అమలుతో "ఎర్రటేపిజం" అంతమవుతుందని అన్నారు.
- రాష్ట్ర ఖజానాకు ఆదాయం చేరకుండా చూడాలని, పరిపాలనా వ్యవస్థలు పనిచేయకుండా ఉంచాలని, చట్టబద్ధమైన వ్యాపార నిర్వాహకులకు సౌకర్యాలు నిరాకరించాలని, అక్రమ మైనింగ్ ముఠా వర్ధిల్లేలా చేయాలని రాష్ట్ర ప్రభుత్వం భావిస్తోందని ఆమె మరింతగా ఆరోపించారు.
- ప్రతివాదన: ముఖ్యమంత్రి హేమంత్ సోరెన్ దీనిని "నల్ల బిల్లు" అని, ఝార్ఖండ్కు అన్యాయమని అన్నారు. ఆయన వాదన: ఖనిజాలు, భూమి ఝార్ఖండ్వే కాబట్టి దాని హక్కులను, అర్హతలను ఢిల్లీ ఎందుకు నిర్ణయించాలి?
స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం
గనులు కేంద్రం నియంత్రించే అంశం. కేంద్ర జాబితాలోని ఎంట్రీ ౫౪, ప్రజాప్రయోజనం దృష్ట్యా అది అవసరమని పార్లమెంటు ప్రకటిస్తే గనులను, ఖనిజ అభివృద్ధిని నియంత్రించే అధికారం ఇస్తుంది. రాష్ట్ర జాబితాలోని ఎంట్రీ ౫౦ కింద రాష్ట్రాలు ఖనిజ హక్కులపై పన్ను విధిస్తాయి. అయితే ఇది పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా విధించే పరిమితులకు "లోబడి" ఉంటుంది. ఖనిజ సంపదను ఎవరు నియంత్రించాలి, ఎవరు పన్ను విధించాలి అనే దీర్ఘకాలిక కేంద్ర–రాష్ట్ర వివాదానికి ఈ వార్త ఒక ఉదాహరణ. ఖనిజ సంపన్న రాష్ట్రాలు (ఝార్ఖండ్, ఒడిశా, ఛత్తీస్గఢ్) లెవీలను ప్రధాన ఆదాయ వనరుగా చూస్తాయి. పెట్టుబడులను ఆకర్షించడానికి, కీలక ఖనిజాల భద్రతకు ఏకరూపమైన, ఊహించదగిన పన్ను వ్యవస్థ కావాలని కేంద్రం కోరుకుంటోంది.
సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౨ – రాజనీతిశాస్త్రం: కేంద్ర–రాష్ట్ర సంబంధాలు, ఆర్థిక సమాఖ్య విధానం, ఏడవ షెడ్యూల్ లోని అధికార విభజన | జీఎస్౩ – ఆర్థిక వ్యవస్థ: గనుల రంగం, వనరుల సమీకరణ, పెట్టుబడులు, పారిశ్రామిక విధానం
నేపథ్యం
గనులు మరియు ఖనిజాలు (అభివృద్ధి మరియు నియంత్రణ) చట్టం, ౧౯౫౭ (ఎంఎండీఆర్ చట్టం)
ఖనిజ ప్రాంత అభివృద్ధి సంస్థ వర్సెస్ సెయిల్ (౨౦౨౪) – ౨౦౨౬ సవరణ వెనుక ఉన్న తీర్పు
అదనపు నేపథ్యం
- చట్టం వాస్తవంగా ఏం చేస్తుంది. కొత్త సెక్షన్ ౯డి, ఖనిజ హక్కులపై లేదా ఖనిజ సహిత భూములపై ఏ పేరుతోనైనా, పరిమాణం, విలువ, రాయల్టీ లేదా మరే ఇతర ఆధారంతోనైనా, పన్ను, సెస్ లేదా లెవీ విధించకుండా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలను నిషేధిస్తుంది. కేంద్ర ప్రభుత్వం నిర్దేశించే షరతులకు లోబడి మాత్రమే అలాంటి లెవీలకు అనుమతి ఉంటుంది.
- నియమాలు రూపొందించే అధికారం. రాష్ట్ర లెవీలకు షరతులను లేదా పరిమితులను నిర్దేశిస్తూ కేంద్రం నియమాలు చేయడానికి వీలుగా సెక్షన్ ౧౩ ను సవరించారు.
- గత లెవీలు. సవరణ వర్తించక ముందు రాష్ట్రం చెల్లింపు పొందని లేదా వసూలు చేయని లెవీలు చెల్లనివిగా పరిగణిస్తారు. ఇప్పటికే జమ చేసిన లేదా రికవరీ చేసిన మొత్తాలను వాపసు ఇవ్వరు.
- ఖనిజ సహిత భూములు. "ఖనిజ సహిత భూములను" కేంద్ర నియంత్రణ కిందకు తెచ్చేలా బిల్లు సెక్షన్ ౨ ను సవరిస్తుంది.
- పార్లమెంటు ఆమోదం. ఉభయ సభలూ ౧౩ ఆగస్టు ౨౦౨౬ న దీనిని ఆమోదించాయి.
- ప్రభుత్వం చెబుతున్న హేతువు. రాయల్టీ, వేలం ప్రీమియం, డెడ్ రెంట్, డీఎంఎఫ్ చెల్లింపులు, జీఎస్టీ, రవాణా రుసుము సహా గనులపై రాష్ట్రాలు సుమారు ౧౪ పన్నులు, ఛార్జీలు, రుసుములు విధిస్తున్నాయి. కొన్ని రాష్ట్రాలు ఖనిజ సహిత భూమిపై కూడా, కొన్ని సందర్భాల్లో ౨౦ శాతం వరకు అధిక రేట్లతో, పన్ను విధిస్తున్నాయి. ఇంధన భద్రతకు, కీలక ఖనిజాల భద్రతకు, దిగుమతులపై ఆధారపడటం తగ్గడానికి దేశీయ గనుల రంగం లాభదాయకంగా ఉండటం అవసరమని ప్రభుత్వం భావిస్తోంది.
- రాష్ట్ర ఆదాయంపై ప్రభుత్వ వాదన. ప్రస్తుతం గనుల రంగ ఆదాయంలో దాదాపు ౯౦ శాతం రాష్ట్రాలకే చేరుతోంది. ఇనుప ఖనిజం ఉదాహరణలో, టన్నుకు ౩,౦౦౦ రూపాయల వద్ద గనుల నిర్వాహకుడు ౩,౧౫౦ రూపాయలు చెల్లిస్తాడు. అందులో ౩,౦౧౬ రూపాయలు రాష్ట్రానికి వెళ్తాయి. ప్రధాన ఖనిజ రాష్ట్రాల ఆదాయం ఆర్థిక సంవత్సరం ౨౦౧౩-౧౪ లో ₹౧౩,౫౮౬.౧౬ కోట్ల నుంచి ఆర్థిక సంవత్సరం ౨౦౨౫-౨౬ లో ₹౮౨,౩౬౬.౧౯ కోట్లకు పెరిగింది.
- రాష్ట్రాల వద్ద మిగిలేవి. ఇసుక, కంకర, మట్టి, సిలికా, గ్రానైట్, పాలరాయి, జిప్సం, లేటరైట్ సహా దాదాపు ౫౦ చిన్న ఖనిజాలు పూర్తిగా రాష్ట్రాల నియంత్రణలోనే ఉంటాయి. రాష్ట్రాలకు రాయల్టీ, వేలం ప్రీమియం, డీఎంఎఫ్ చెల్లింపులు, జీఎస్టీలో వాటా కొనసాగుతాయని ప్రభుత్వం చెబుతోంది.
- నమోదైన విమర్శలు. గతంలో చెల్లించని లెవీలను బిల్లు చెల్లనివిగా చేస్తుంది కానీ చెల్లించిన వాటిని వాపసు ఇవ్వదు. దీనివల్ల కంపెనీల మధ్య అసమాన వ్యవహారం ఏర్పడి, అధికరణ ౧౪ కు సంబంధించిన ఆందోళనలు తలెత్తవచ్చు. షరతులు, పరిమితులను కార్యనిర్వాహక నియమాలకు వదిలేయడం అధిక అధికార ప్రత్యాయోజనమని కూడా విమర్శకులు అంటున్నారు. ఝార్ఖండ్, ఒడిశా, ఛత్తీస్గఢ్, రాజస్థాన్, మధ్యప్రదేశ్, కర్ణాటక తమ పన్నేతర ఆదాయంలో ౭౫–౮౦ శాతం గనుల నుంచి పొందుతున్నాయని ఒక యూపీఎస్సీ కోచింగ్ విశ్లేషణ పేర్కొంది.
- సూచించిన సంస్కరణ ఆలోచనలు. కనిష్ఠ, గరిష్ఠ రేట్లను కేంద్రం, రాష్ట్రాలు సంయుక్తంగా నిర్ణయించే, జీఎస్టీ మండలి తరహా ఖనిజ పన్నుల మండలి.
మెయిన్స్ కోణాలు
- సమాఖ్య విధానం, ఆర్థిక స్వయంప్రతిపత్తి: "ఢిల్లీ ఎందుకు నిర్ణయించాలి" అన్న సోరెన్ వాదన రాష్ట్రాల పన్ను అధికారం క్షీణించడంగా దీనిని చూపుతుంది. ఎంట్రీ ౫౦ లోనే రాష్ట్ర పన్నులు పార్లమెంటు పరిమితులకు "లోబడి" ఉన్నాయని, కాబట్టి ఈ చట్టం రాజ్యాంగ రూపకల్పనలోనే ఉందని కేంద్రం వాదిస్తోంది. జీఎస్టీ తర్వాత ఖనిజ సంపన్న రాష్ట్రాల వద్ద స్వతంత్ర ఆదాయ సాధనాలు తక్కువగా మిగిలాయి.
- న్యాయవ్యవస్థ–శాసనవ్యవస్థ సంవాదం: ఈ చట్టం, రాష్ట్రాల పన్ను అధికారాన్ని సమర్థించిన ఖనిజ ప్రాంత అభివృద్ధి సంస్థ వర్సెస్ సెయిల్ (౨౦౨౪) తీర్పు తర్వాత వచ్చింది. దానికి స్పందనగా పార్లమెంటు ఎంట్రీ ౫౦ లోని పరిమితి నిబంధనను ఉపయోగిస్తోంది. ఎంట్రీ ౪౯ కింద భూమిపై పన్నును పరిమితం చేసే పార్లమెంటు అధికారం గురించి, చెల్లించని లెవీలను పూర్వవర్తనంగా చెల్లనివిగా చేయడం గురించి ఆందోళనలు వ్యక్తమయ్యాయి.
- పెట్టుబడులు, కీలక ఖనిజాలు: ఏకరూప, ఊహించదగిన లెవీలు వ్యయాలను తగ్గిస్తాయి, దిగువ స్థాయి ఉక్కు, విద్యుత్, తయారీ రంగాలకు తోడ్పడతాయి, కీలక ఖనిజాల వెలికితీతను లాభదాయకంగా ఉంచుతాయి.
- వివాదం రాజకీయ ఆర్థిక శాస్త్రం: ఇరు పక్షాలు పరస్పరం ఆరోపణలు చేసుకుంటున్నాయి. ఆదాయ లీకేజీ, "బొగ్గు దొంగతనం" ఉన్నాయని మంత్రి ఆరోపిస్తున్నారు. కేంద్రీకరణ జరుగుతోందని రాష్ట్రం ఆరోపిస్తోంది. వ్యాసంలో ఈ రెండు వాదనలకూ స్వతంత్ర ఆధారాలు లేవు, కాబట్టి సమాధానాల్లో వీటిని నిర్ధారణలుగా కాక వైఖరులుగా పరిగణించాలి.
- వనరుల శాపం, సామాజిక వ్యయాలు: గనుల ప్రాంతాలు అటవీ నష్టాన్ని, కాలుష్యాన్ని, నిర్వాసితత్వాన్ని భరిస్తాయి. డీఎంఎఫ్, కాంపా తరహా నిధులను బలోపేతం చేయకపోతే, రాష్ట్ర ఆదాయం తగ్గడం వల్ల పునరుద్ధరణ, సంక్షేమ కార్యక్రమాలపై ఒత్తిడి పడవచ్చు.
- ముందుకు మార్గం: జీఎస్టీ మండలి వంటి కేంద్ర–రాష్ట్ర వేదిక (లేదా అంతర్ రాష్ట్ర మండలి, అధికరణ ౨౬౩), కేవలం కార్యనిర్వాహక నియమాలకు బదులు గరిష్ఠ పరిమితులకు చట్టబద్ధ సూత్రాలు, గనులపై ఆధారపడిన రాష్ట్రాలకు కాలపరిమితితో కూడిన పరిహార యంత్రాంగం.
సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న
**జీఎస్౨, ౧౫ మార్కులు:** "ఎంఎండీఆర్ సవరణ చట్టం, ౨౦౨౬ ఖనిజ హక్కులపై, ఖనిజ సహిత భూములపై రాష్ట్ర పన్నులను పరిమితం చేస్తుంది. ఆర్థిక సమాఖ్య విధానంపై, భారతదేశంలో వనరుల పాలన భవిష్యత్తుపై దాని ప్రభావాలను పరిశీలించండి."
సంబంధిత అంశాలు
- ఏడవ షెడ్యూల్, శాసన సంబంధాలు (అధికరణలు ౨౪౫–౨౪౬); అధికరణ ౩౦౧ (అంతర్ రాష్ట్ర వాణిజ్యం, వ్యాపారం)
- జీఎస్టీ మండలి, సహకార సమాఖ్య విధానం; ఆర్థిక సంఘం వికేంద్రీకరణ
- జిల్లా ఖనిజ ఫౌండేషన్, పీఎంకేకేకేవై, కాంపా
- అంతర్ రాష్ట్ర మండలి (అధికరణ ౨౬౩); ఐదవ షెడ్యూల్, గనుల ప్రాంతాల్లో గిరిజన హక్కులు
- బొగ్గు వేలాలు, కీలక ఖనిజాల మిషన్, ఖనిజ వేలం వ్యవస్థ
అంశాలు: GS2ఆర్థిక వ్యవస్థ
27 సెప్టెంబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో