BrainParrot

నీటి సంపద: పంజాబ్‌లో భూగర్భ జలాల క్షీణత, పెరుగుతున్న సంపద అంతరం

GS3పూర్తి నోట్ప్రచురణ: · నవీకరణ:

మూలం: ది హిందూ, 23 సెప్టెంబర్, 2026

సారాంశం

  • పంజాబ్‌లో భూగర్భ జలాల అతిగా తోడివేత చాలాకాలంగా తెలిసిన సమస్య అని ఒక సంపాదకీయం పేర్కొంది. ఇప్పుడు ఈ క్షీణత పెద్ద రైతులకు, చిన్న రైతులకు మధ్య సంపద అంతరాన్ని కూడా పెంచుతోంది.
  • ప్రొఫెసర్ సందీప్ కౌర్ (పంజాబ్ కేంద్రీయ విశ్వవిద్యాలయం, భటిండా) చేసిన అధ్యయనం ప్రకారం, పెద్ద రైతులు తమ బోరుబావులను మరింత లోతుగా తవ్వించి ఎక్కువ లాభం పొందుతున్నారు. చిన్న, సన్నకారు రైతులు నీటి కొరత భారాన్ని మోస్తున్నారు.
  • విద్యుత్ సబ్సిడీ బిల్లులో కొంత భాగాన్ని చిన్న రైతులకు నేరుగా సహాయం చేయడానికి వాడాలని సంపాదకీయం కోరింది. నమోదు తక్కువగా ఉన్నా "పానీ బచావో, పైసా కమావో" పథకం ఆశాజనకంగా ఉందని అభిప్రాయపడింది. రాష్ట్రాల పేజీ కథనంలో ఒక నిపుణుడు వ్యవసాయానికి అందరికీ ఉచిత విద్యుత్ ఇవ్వడాన్ని విమర్శించారు.

UPSC ప్రాసంగికత: ప్రాసంగికత: ✅ జీఎస్౩ — పర్యావరణం/వ్యవసాయం: భూగర్భ జలాలు, నీటిపారుదల, సబ్సిడీలు; జీఎస్౧/జీఎస్౨ — అసమానత, రైతులు

ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు

  • డీజీడబ్ల్యూఆర్‌ఏ వర్గాలు: తోడివేత దశ — సురక్షితం ≤౭౦%; పాక్షిక-క్లిష్టం ౭౦–౯౦%; క్లిష్టం ౯౦–౧౦౦%; అతిగా తోడిన >౧౦౦%.
  • నీరు రాష్ట్ర జాబితా అంశం. కేంద్రం పాత్ర సహాయక స్వభావం కలిగినది (ఉదా: నాక్విమ్, అటల్ భూజల్ యోజన, అమృత్ సరోవర్).
  • పానీ బచావో, పైసా కమావో అనేది పంజాబ్ ప్రత్యక్ష నగదు బదిలీ పథకం, ౨౦౧౮లో పైలట్‌గా ప్రారంభమైంది. నిర్దిష్ట కేటాయింపు కంటే తక్కువ వాడి మిగిల్చిన విద్యుత్‌కు రైతులకు చెల్లిస్తుంది.
  • పంజాబ్‌లో వరి–గోధుమ పంటల వ్యవస్థ: హామీతో కూడిన సేకరణ (కనీస మద్దతు ధర), సబ్సిడీ విద్యుత్, భూగర్భ జల లభ్యత దీనిని నిలబెడుతున్నాయి.
  • భూగర్భ జల అంచనాను బ్లాకు స్థాయిలో కేంద్రీయ భూగర్భ జల బోర్డు, రాష్ట్రాలు సంయుక్తంగా చేపడతాయి.

గణాంకాలు, వివరాలు

  • పంజాబ్‌లో భూగర్భ జల తోడివేత రేటు ౧౫౨%.
  • గత రెండు అంచనాల్లో చేపట్టిన చర్యల వల్ల "అతిగా తోడిన" బ్లాకుల సంఖ్య కేవలం ఐదు మాత్రమే తగ్గింది.
  • పంజాబ్‌లోని ౧౫౩ బ్లాకుల్లో ౭౨% "ఎరుపు జోన్"లో ఉన్నాయి; రాష్ట్రాలన్నింటిలో ఇదే అత్యధికం.
  • వరి, గోధుమ సాగుకు ఏటా దాదాపు ౨౫ బిలియన్ ఘనపు మీటర్ల నీరు వినియోగమవుతోంది.
  • వర్షాకాలం తర్వాత నీటిమట్టం ౪౦ మీటర్ల కంటే లోతుగా ఉన్న పరిశీలన బావుల నిష్పత్తి ౨౦౨౨ నుంచి ౨౦౨౫ మధ్య రెండు శాతం పాయింట్లు పెరిగింది.
  • ఈపీడబ్ల్యూ అధ్యయనం: సన్నకారు కమతాల రైతులు నీటిని మరింత సమర్థంగా వాడతారు, కానీ సంపన్న రైతులు లోతైన భూగర్భ జలమట్టాన్ని చేరుకొని ఎక్కువ పరిమాణంలో తోడగలరు.
  • జలమట్టం పడిపోతున్న కొద్దీ, గొట్టపు బావులను భరించలేని రైతులు నీటిని కొంటున్నారు. దాంతో సంపద పెద్ద భూయజమానుల వైపు మళ్లి, నియంత్రణ లేని ఆధారపడటాలు ఏర్పడుతున్నాయి.
  • డిస్కవర్ సస్టైనబిలిటీ అధ్యయనం (అదే బృందానికి చెందిన ఇద్దరు రచయితలు): సంగ్రూర్, బర్నాలాలలో పెద్ద కమతాలు ఎక్కువ ఆదాయం పొందాయి, కానీ వరి సాగులో చిన్న కమతాల కంటే భూగర్భ జల ఉత్పాదకత తక్కువగా ఉంది.
  • క్షీణత వల్ల నీటిపారుదలకు అవసరమైన పెట్టుబడి పెరుగుతుంది, ఇది మెరుగైన ఆర్థిక వనరులు అందుబాటులో ఉన్న రైతులకు అనుకూలంగా మారుతుంది.
  • పీబీపీకే కింద రైతులకు ఒక పరిమితి కంటే తక్కువగా వాడిన ప్రతి కిలోవాట్-గంటకు నగదు లభిస్తుంది. నమోదు తక్కువగా ఉన్నా ఇది ఆశాజనకమని సంపాదకీయం అంటోంది.
  • భూగర్భ జల బ్లాకుల్లో ౭౬.౪౭% అతిగా తోడిన బ్లాకులుగా వర్గీకరించారు; రాష్ట్రాలన్నింటిలో ఇదే అత్యధికం. "సురక్షిత" బ్లాకులు కేవలం ౧౩.౦౭%.
  • పంజాబ్ రైతుల్లో కొద్ది శాతం మాత్రమే కాలువ ఉపరితల నీటిని వాడుతున్నారు. కాలువ నీటి వినియోగం తక్కువగా ఉండటం, గోధుమ–వరి సాగు కలసి మూల కారణం.
  • పెద్ద రైతులు ఎక్కువ సామర్థ్యం గల మోటార్లతో ఎక్కువ బోరుబావులు వేస్తున్నారు. దీనివల్ల లోతైన జలాశయాలను చేరుకుంటున్నారు, సాగు ఖర్చు తగ్గుతోంది, ఖర్చు యూనిట్‌కు వచ్చే ప్రతిఫలం పెరుగుతోంది.
  • చిన్న రైతుల కార్యాచరణ కమతాల్లో ఎక్కువ భాగం కౌలుకు తీసుకున్న భూమి కావడంతో, యూనిట్ విస్తీర్ణానికి వారి వద్ద పంపింగ్ మోటార్లు తక్కువ.
  • కౌర్ ముగింపు: పర్యావరణ నష్టానికి ఎక్కువగా కారణమైన పెద్ద రైతులకే ఎక్కువ ప్రయోజనం కలుగుతోంది. అతి తక్కువ కారణమైన చిన్న, సన్నకారు రైతులు నీటి కొరత భారాన్ని మోస్తున్నారు.
  • ఎస్.కె. సలూజా (రంజిత్ సాగర్, షాపూర్‌కండి ఆనకట్ట ప్రాజెక్టుల మాజీ చీఫ్ ఇంజినీర్) ప్రకారం, వ్యవసాయానికి అందరికీ ఉచిత విద్యుత్ ఇవ్వడం, రక్షించాలనుకున్న చిన్న రైతులనే ఆర్థికంగా కుంగదీస్తోంది.
  • సలూజా: మూలధనం ఉన్న రైతులు కొత్త గొట్టపు బావులకు కనెక్షన్లు పొందారు, బోరుబావులను లోతుగా తవ్వుతూనే ఉన్నారు. వారు అధిక శక్తి గల మునక పంపులను నడుపుతూ భూగర్భ జలంలో అధిక భాగాన్ని లాగేసుకుంటున్నారు, ఇది నియంత్రణ లేని "నీడ ఆర్థిక వ్యవస్థ"ను పెంచుతోంది.
  • సలూజా: అందరికీ ఇచ్చే సబ్సిడీ సంపన్న భూస్వాములను మరింత సంపన్నులను చేస్తోంది, ఖజానాను ఖాళీ చేస్తోంది, చిన్న రైతుల పతనాన్ని వేగవంతం చేస్తోంది.
  • సమస్య పూర్తి పరిధిని పరిష్కరించడానికి ప్రభుత్వ వివిధ పథకాలు సరిపోవని కౌర్ అంటున్నారు.

స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం

  • భూగర్భ జలం ఒక ఉమ్మడి వనరు. నీటి లభ్యత పెట్టుబడిపై ఆధారపడితే (లోతైన గొట్టపు బావులు, ఎక్కువ అశ్వశక్తి పంపులు), క్షీణత వనరులు తక్కువగా ఉన్న వినియోగదారులను ఎక్కువగా దెబ్బతీస్తుంది. సబ్సిడీ విద్యుత్, హామీతో కూడిన సేకరణ, కనీస మద్దతు ధర ఆధారిత వరి–గోధుమ సాగు వల్ల భూగర్భ జలమట్టం పడిపోతున్నా నీటిని ఎక్కువగా వాడే పంటలు రైతులకు హేతుబద్ధంగా అనిపిస్తాయి. ఇది హరిత విప్లవం వదిలిపెట్టిన సాధారణ వారసత్వం, "ఉమ్మడి వనరుల విషాదం" సమస్య.
  • నీరు రాష్ట్ర జాబితా అంశం. భూగర్భ జల నిర్వహణ ప్రధానంగా రాష్ట్రాల బాధ్యత; కేంద్రం సాంకేతిక, ఆర్థిక సహాయం ద్వారా సహకరిస్తుంది.

సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౩ – పర్యావరణం: పరిరక్షణ, భూగర్భ జలాల క్షీణత; జీఎస్౩ – వ్యవసాయం: నీటిపారుదల, సబ్సిడీలు, పంటల సరళి, ఆహార భద్రత; జీఎస్౧ – సమాజం: పేదరికం, అసమానత

నేపథ్యం

డైనమిక్ భూగర్భ జల వనరుల అంచనా (డీజీడబ్ల్యూఆర్‌ఏ)

"పానీ బచావో, పైసా కమావో" (పీబీపీకే) — పంజాబ్

అదనపు నేపథ్యం

  • పంజాబ్ వర్గీకరణ ఏళ్ల తరబడి నిలకడగా అధ్వానంగా ఉంది. ౨౦౧౭ అంచనాలో ౧౩౮ బ్లాకుల్లో ౧౦౯ అతిగా తోడిన బ్లాకులుగా నమోదయ్యాయి.
  • జాతీయ చిత్రం: అతిగా తోడిన, క్లిష్ట యూనిట్లు పంజాబ్, హరియాణా, ఢిల్లీ, రాజస్థాన్, తమిళనాడు, కర్ణాటక, తెలంగాణ, గుజరాత్‌లలో కేంద్రీకృతమై ఉన్నాయి. దేశవ్యాప్తంగా అతిగా తోడిన యూనిట్లు ౧౭.౨౪% (౨౦౧౭) నుంచి ౧౧.౧౩% (౨౦౨౪)కి తగ్గాయి.
  • ఒత్తిడికి కారణాలు: నీటిని ఎక్కువగా వాడే వ్యవసాయం, ఇంధన సబ్సిడీలు పంజాబ్, హరియాణా, ఢిల్లీలలో అతిగా తోడివేత కొనసాగడానికి కారణాలుగా పేర్కొంటారు.
  • ఇతర రాష్ట్ర చర్యలు: పంజాబ్ భూగర్భ జల పరిరక్షణ చట్టం, ౨౦౦౯ ప్రకారం నోటిఫై చేసిన తేదీలకు ముందు వరి నారుమడి వేయడం, నాట్లు వేయడం నిషేధం. పంజాబ్ జల వనరుల (నిర్వహణ, నియంత్రణ) చట్టం, ౨౦౨౦ను కూడా ఆమోదించి, పంజాబ్ జల నియంత్రణ, అభివృద్ధి ప్రాధికార సంస్థను ఏర్పాటు చేసింది.
  • కేంద్ర చర్యలు: జలాశయ వ్యవస్థలను గుర్తించి, వాటి లక్షణాలను నిర్ధారించడానికి కేంద్రీయ భూగర్భ జల బోర్డు జాతీయ జలాశయ మ్యాపింగ్ కార్యక్రమాన్ని (నాక్విమ్) నిర్వహిస్తోంది. అటల్ భూజల్ యోజన (₹౬,౦౦౦ కోట్లు) గుజరాత్, హరియాణా, కర్ణాటక, మధ్యప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర, రాజస్థాన్, ఉత్తరప్రదేశ్ అనే ఏడు రాష్ట్రాల్లోని నీటి ఒత్తిడి ప్రాంతాల్లో సమాజ నేతృత్వంలోని, డిమాండ్ వైపు భూగర్భ జల నిర్వహణ పథకం. ఇందులో పంజాబ్ లేదు.

మెయిన్స్ కోణాలు

  • కారణాలు. హామీతో కూడిన సేకరణ, సబ్సిడీ విద్యుత్, ఉచిత భూగర్భ జలం కలిసి వరి–గోధుమ ఏకపంట విధానాన్ని నిర్మించాయి; దీనివల్ల అధిక దిగుబడి వంగడాలు, ఎరువులు, యాంత్రీకరణ తక్కువ రిస్క్‌తో సాధ్యమయ్యాయి. నిల్వ, ధరలు, ప్రాసెసింగ్, సరఫరా గొలుసుల్లో అనిశ్చితి కారణంగా రైతులు ప్రత్యామ్నాయ పంటలను నివారిస్తున్నారు; వీటిపై సాపేక్షంగా దృష్టి పడలేదు. కాలువ ఉపరితల నీటి వినియోగం తక్కువగా ఉండటం జలాశయాలపై భారాన్ని పెంచుతోంది.
  • సమానత్వ కోణం. క్షీణత తిరోగమన స్వభావం కలిగిన ప్రక్రియ. మూలధనం ఉన్న రైతులు మరింత లోతుకు వెళ్లి యూనిట్ ఖర్చుకు ఎక్కువ సంపాదిస్తున్నారు, చిన్న రైతులు, కౌలు రైతులు నీటిని కొనాల్సి వస్తోంది లేదా లభ్యత కోల్పోతున్నారు. ఇది సంపదను పైకి బదిలీ చేసే నీటి మార్కెట్ ఆధారపడటాన్ని సృష్టిస్తుంది (ఈపీడబ్ల్యూ అధ్యయనం; సంగ్రూర్/బర్నాలా ఆధారాలు).
  • సబ్సిడీ రూపకల్పన. అందరికీ ఉచిత విద్యుత్ సబ్సిడీ ఎక్కువ గొట్టపు బావులు, పెద్ద పంపులు ఉన్నవారికే ప్రయోజనం కలిగిస్తుంది. సలూజా విమర్శ ప్రకారం, ఈ సార్వత్రిక సబ్సిడీ పెద్ద భూస్వాములను సంపన్నులను చేసే, ఖజానాను ఖాళీ చేసే వ్యవస్థకు నిధులు సమకూరుస్తోంది.
  • విధాన పరిష్కారాలు (సంపాదకీయం). విద్యుత్ సబ్సిడీ బిల్లులో కొంత భాగాన్ని చిన్న రైతులకు నేరుగా సహాయం చేయడానికి వాడాలి, నీటిపారుదల మౌలిక సదుపాయాలను సామూహికం చేయాలి, పంట మార్పిడికి తోడ్పడాలి. సంక్షేమం తోడివేతకు కాకుండా నీటి లభ్యతకు సబ్సిడీ ఇచ్చేలా, ప్రయోజనాలు కౌలు రైతులతో సహా సాగుదారును అనుసరించేలా చూడాలి. నమోదు తక్కువగా ఉన్నా ఆశాజనకమని సంపాదకీయం పేర్కొన్న పీబీపీకేను ఆధారంగా చేసుకొని ముందుకు సాగాలి.
  • ప్రస్తుత చర్యల పరిమితులు. రాష్ట్ర ప్రయత్నాలు ఉన్నప్పటికీ, డిమాండ్ స్థాయి సామర్థ్య లాభాలను అధిగమిస్తోంది. పథకాలు సరిపోవని ప్రొఫెసర్ కౌర్ అంటున్నారు.
  • అంతర్గత అనుసంధానాలు. పంజాబ్ సేకరణ కేంద్రం కాబట్టి ఆహార భద్రతతో, పునఃపూరణపై వాతావరణ ప్రభావంతో అనుసంధానం.

సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న

**జీఎస్౩ (వ్యవసాయం/పర్యావరణం), ౧౫ మార్కులు:** "ఉచిత విద్యుత్, హామీతో కూడిన సేకరణ పంజాబ్ భూగర్భ జల సంక్షోభాన్ని పర్యావరణ సమస్యగానే కాకుండా సమానత్వ సమస్యగా కూడా మార్చాయి. చర్చించండి; వ్యవసాయ ఆదాయాలను, జలాశయాలను రెండింటినీ కాపాడేందుకు విధాన మిశ్రమాన్ని సూచించండి."

సంబంధిత అంశాలు

  • కనీస మద్దతు ధర, సేకరణ విధానం; పంటల వైవిధ్యీకరణ
  • అటల్ భూజల్ యోజన, జల్ శక్తి అభియాన్, నాక్విమ్, కేంద్రీయ భూగర్భ జల బోర్డు
  • ప్రత్యక్ష నగదు బదిలీ, సబ్సిడీల హేతుబద్ధీకరణ (విద్యుత్ సబ్సిడీ)
  • హరిత విప్లవం, దాని ప్రాంతీయ ప్రభావాలు
  • ఉమ్మడి వనరులు, జల పాలన (రాష్ట్ర జాబితా అంశం)

అంశాలు: GS3పర్యావరణం

ఈ నోట్స్‌ను ఎలా రాసి, తనిఖీ చేస్తాం →

23 సెప్టెంబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో