केंद्रशासित प्रदेश
भारताचा बहुतांश भाग राज्यांमध्ये विभागलेला आहे आणि ही राज्ये केंद्राबरोबर अधिकार वाटून घेतात. काही क्षेत्रे या संघराज्यीय योजनेच्या बाहेर आहेत: त्यांचा कारभार संघ थेट राष्ट्रपतींनी नियुक्त केलेल्या अधिकाऱ्यामार्फत चालवतो आणि संसद त्यांच्यासाठी कोणताही कायदा करू शकते. हेच केंद्रशासित प्रदेश (Union Territories, UTs) होत. काही प्रदेश सामरिक बेटे आहेत, काही पूर्वीच्या फ्रेंच व पोर्तुगीज वसाहती आहेत, एक राष्ट्रीय राजधानी आहे आणि दोन प्रदेश 2019 मध्ये एका राज्यातून वेगळे करण्यात आले. त्यांपैकी तीन, म्हणजे दिल्ली, पुदुच्चेरी आणि जम्मू आणि काश्मीर, यांना निवडून आलेली सरकारे आहेत, जी नायब राज्यपालांच्या अधीन काम करतात.
आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो
- 1. 1. केंद्रशासित प्रदेश म्हणजे काय
- 2. 2. केंद्रशासित प्रदेशांची निर्मिती कशी झाली
- 3. 3. केंद्रशासित प्रदेशांचे प्रशासन
- 4. 4. पुदुच्चेरी: सामान्य कायद्याद्वारे कायदेमंडळ (अनुच्छेद 239A)
- 5. 5. दिल्ली: राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र (अनुच्छेद 239AA आणि 239AB)
- 6. 6. 2019 नंतरचे जम्मू आणि काश्मीर व लडाख
- 7. 7. तुलना
- 8. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
- 9. झटपट उजळणी
- 10. परीक्षेतील नेहमीचे सापळे
1. केंद्रशासित प्रदेश म्हणजे काय
अनुच्छेद 1 नुसार भारताच्या राज्यक्षेत्राचे तीन प्रवर्ग आहेत: (a) राज्यांची राज्यक्षेत्रे; (b) पहिल्या अनुसूचीत निर्दिष्ट केलेले केंद्रशासित प्रदेश (Union Territories); आणि (c) संपादित केले जाऊ शकणारे कोणतेही राज्यक्षेत्र. सध्या 28 राज्ये, 8 केंद्रशासित प्रदेश आणि संपादित राज्यक्षेत्र एकही नाही. (संपूर्ण नकाशाची कथा भारतीय संघ आणि त्याचे राज्यक्षेत्र या विषयात आहे.)
राज्ये केंद्राबरोबर अधिकारांचे वाटप करतात. केंद्रशासित प्रदेश केंद्र सरकारच्या थेट नियंत्रणाखाली व प्रशासनाखाली असतात (केंद्राच्या प्रशासनाखालील राज्यक्षेत्रे). ही संघराज्यवादापासून स्पष्ट फारकत आहे: हे संबंध उघडपणे एकात्म स्वरूपाचे आहेत.
भाग VIII (अनुच्छेद 239–241) केंद्रशासित प्रदेशांशी संबंधित आहे. सर्व केंद्रशासित प्रदेश एकाच संवैधानिक प्रवर्गात येत असले, तरी त्यांच्या प्रशासनात एकसारखेपणा नाही.
| अनुच्छेद | विषय | समावेश कसा झाला |
|---|---|---|
| 239 | राष्ट्रपतींकडून प्रशासकामार्फत केंद्रशासित प्रदेशांचे प्रशासन; राज्यपाल लगतच्या केंद्रशासित प्रदेशाचे प्रशासन करू शकतात | 7 व्या घटनादुरुस्तीने, 1956 प्रतिस्थापित |
| 239A | संसद पुदुच्चेरीसाठी कायदेमंडळ आणि/किंवा मंत्रिपरिषद निर्माण करू शकते | 14 वी घटनादुरुस्ती, 1962 |
| 239AA | दिल्लीसाठी विशेष तरतुदी | 69 वी घटनादुरुस्ती, 1991 |
| 239AB | दिल्लीमध्ये संवैधानिक यंत्रणा कोलमडल्यास अनुच्छेद 239AA स्थगित करणे | 69 वी घटनादुरुस्ती, 1991 |
| 239B | कायदेमंडळाच्या सत्रविरामाच्या काळात प्रशासकाचे अध्यादेश (पुदुच्चेरी; अनुच्छेद 239AA(8) द्वारे दिल्लीला लागू) | 27 वी घटनादुरुस्ती, 1971 |
| 240 | काही केंद्रशासित प्रदेशांसाठी राष्ट्रपतींचे विनियम | 7 व्या घटनादुरुस्तीने, 1956 प्रतिस्थापित |
| 241 | केंद्रशासित प्रदेशांसाठी उच्च न्यायालये | 7 व्या घटनादुरुस्तीने, 1956 दुरुस्त |
| 242 | कूर्ग | 7 व्या घटनादुरुस्तीने, 1956 वगळले |
संविधानात संपादित राज्यक्षेत्रांसाठी स्वतंत्र तरतुदी नाहीत; केंद्रशासित प्रदेशांसाठीच्या तरतुदी त्यांनाही लागू होतात.
मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.
मोफत सुरुवात करा