भारताचे उपराष्ट्रपती
उपराष्ट्रपती हे देशातील दुसरे सर्वोच्च पद आहे आणि अधिकृत अग्रक्रमपत्रिकेत (table of precedence) राष्ट्रपतींच्या खालोखाल येते. या पदाची दोन कार्ये आहेत: उपराष्ट्रपती हे राज्यसभेचे पदसिद्ध सभापती असतात आणि गरज पडल्यास राष्ट्रपती म्हणून कार्य करतात. हे पद अमेरिकेच्या उपराष्ट्रपतिपदाच्या धर्तीवर तयार केलेले आहे. निवडणुकीचे समान नियम राष्ट्रपती या विषयात आहेत; सभापतींचे तपशीलवार अधिकार संसद या विषयात आहेत.
आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो
- 1. 1. पदाचा थोडक्यात आढावा (अनुच्छेद 63–71)
- 2. 2. निवडणूक
- 3. 3. पात्रता, शपथ आणि पदाच्या अटी
- 4. 4. कार्यकाळ, पदावरून दूर करणे आणि रिक्त पद
- 5. 5. अधिकार आणि कार्ये
- 6. 6. भारतीय आणि अमेरिकन उपराष्ट्रपतींची तुलना
- 7. 7. भारताचे उपराष्ट्रपती (तक्ता आणि उल्लेखनीय तथ्ये)
- 8. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
- 9. झटपट उजळणी
- 10. परीक्षेतील नेहमीचे सापळे
1. पदाचा थोडक्यात आढावा (अनुच्छेद 63–71)
ही तरतूद भाग V, प्रकरण I (“कार्यकारी यंत्रणा” – The Executive) मध्ये आहे, राष्ट्रपतींविषयीच्या तरतुदींच्या लगेच नंतर.
| अनुच्छेद | विषय |
|---|---|
| 63 | भारताचा एक उपराष्ट्रपती असेल |
| 64 | उपराष्ट्रपती हा राज्यसभेचा (Council of States) पदसिद्ध सभापती असेल; इतर कोणतेही लाभाचे पद धारण करणार नाही |
| 65 | उपराष्ट्रपतीने राष्ट्रपती म्हणून कार्य करणे (रिक्त पद) किंवा राष्ट्रपतींची कार्ये पार पाडणे (अनुपस्थिती, आजारपण किंवा अन्य कारण) |
| 66 | निवडणूक; कोणत्याही कायदेमंडळाचा सदस्य नसणे; पात्रता; लाभाचे पद |
| 67 | पाच वर्षांचा कार्यकाळ; राजीनामा; पदावरून दूर करणे; उत्तराधिकारी पदग्रहण करेपर्यंत पदावर कायम |
| 68 | रिक्त पद भरण्यासाठी निवडणूक घेण्याची वेळ; अशा रीतीने निवडून आलेल्या व्यक्तीचा कार्यकाळ |
| 69 | शपथ किंवा प्रतिज्ञा |
| 70 | इतर आकस्मिक प्रसंगी राष्ट्रपतींची कार्ये पार पाडण्याची तरतूद संसद करू शकते |
| 71 | निवडणुकीबाबतचे (राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीसह) संशय व वाद सर्वोच्च न्यायालयाकडून निकालात काढले जातात |
परीक्षेसाठी टीप: उपराष्ट्रपती हे भाग V मधील संघाच्या कार्यकारी यंत्रणेचा (Union executive) भाग आहेत, परंतु नेहमीचे काम विधिविषयक आहे: राज्यसभेचे अध्यक्षपद सांभाळणे. तरीही उपराष्ट्रपती संसदेचा भाग नाहीत: अनुच्छेद 79 नुसार संसद म्हणजे केवळ राष्ट्रपती आणि दोन सभागृहे.
मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.
मोफत सुरुवात करा