BrainParrot
राज्यव्यवस्थाGS2

अनुसूचित आणि आदिवासी क्षेत्रे

भारतातील अनुसूचित जमाती लोकसंख्येच्या सुमारे 8.6 टक्के आहेत (2011 ची जनगणना). त्या प्रामुख्याने दाट डोंगराळ व वनाच्छादित पट्ट्यांत राहतात आणि त्यांचा स्वतःचा रूढीगत कायदा व जमीनव्यवस्था आहे. भाग X मधील अनुच्छेद 244 दोन विशेष व्यवस्था निर्माण करतो. पाचवी अनुसूची देशाच्या बहुतेक भागातील “अनुसूचित क्षेत्रांचे” संरक्षण करते. सहावी अनुसूची आसाम, मेघालय, त्रिपुरा आणि मिझोराम यांतील “आदिवासी क्षेत्रांत” स्वायत्त जिल्हा परिषदांमार्फत स्वशासन देते. दोन्हींचे उद्दिष्ट आदिवासींची जमीन, संस्कृती व उपजीविका यांचे शोषणापासून संरक्षण करणे आणि या प्रदेशांना त्यांच्या स्वतःच्या गतीने राष्ट्राच्या मुख्य प्रवाहात आणणे हे आहे.

आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो

या नोटमध्ये
  1. 1. 1. पार्श्वभूमी: “अनुसूचित जिल्हे” ते दोन अनुसूची
  2. 2. 2. संवैधानिक चौकट: एका नजरेत
  3. 3. 3. पाचवी अनुसूची: अनुसूचित क्षेत्रे
  4. 4. 4. पेसा, 1996: अनुसूचित क्षेत्रांतील पंचायती
  5. 5. 5. सहावी अनुसूची: ईशान्येकडील आदिवासी क्षेत्रे
  6. 6. 6. पाचवी व सहावी अनुसूची: तुलना
  7. 7. 7. दोन संबंधित साधने: अनुच्छेद 244A आणि इनर लाइन
  8. 8. 8. प्रश्न, सुधारणा आणि वाद (नोव्हेंबर 2026 पर्यंत)
  9. 9. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
  10. 10. झटपट उजळणी
  11. 11. परीक्षेतील नेहमीचे सापळे

1. पार्श्वभूमी: “अनुसूचित जिल्हे” ते दोन अनुसूची

वसाहतकालीन मूळ

अनुसूचित जिल्हे अधिनियम, 1874 (Scheduled Districts Act, 1874; 1874 चा अधिनियम XIV) याने संथाल परगणा आणि छोटा नागपूर यांसारखे आदिवासी पट्टे “अनुसूचित जिल्हे” म्हणून नोंदवले. तेथे कोणते कायदे लागू होतील हे कार्यकारी यंत्रणा ठरवत असे. आजची अनुसूचित क्षेत्रे याच परंपरेतून आली आहेत (हाच अधिनियम अनेक केंद्रशासित प्रदेशांचाही उगम आहे; पाहा केंद्रशासित प्रदेश).

भारत शासन अधिनियम, 1935 (Government of India Act, 1935) याने ही योजना पद्धतशीर केली. “वगळलेली क्षेत्रे” आणि “अंशतः वगळलेली क्षेत्रे” सपरिषद आदेशाद्वारे (Order in Council) जाहीर करण्यात आली (भारत शासन (वगळलेली व अंशतः वगळलेली क्षेत्रे) आदेश, 1936). त्यांच्यावर प्रांताचा कार्यकारी अधिकार विस्तारलेला होता, परंतु गव्हर्नरने अधिसूचनेद्वारे तसे निदेश दिल्याशिवाय संघीय किंवा प्रांतिक कायदेमंडळाचा कोणताही अधिनियम लागू होत नसे. गव्हर्नर शांतता व सुशासनासाठी विनियमही करू शकत असे; ते केवळ गव्हर्नर-जनरलच्या अनुमतीनेच अमलात येत.

पाचव्या अनुसूचीने ही यंत्रणा जवळजवळ शब्दशः कायम ठेवली, फक्त एक उलटफेर केला: 1935 च्या अधिनियमानुसार कायदे विस्तारित केल्याशिवाय लागू होत नसत; पाचव्या अनुसूचीनुसार कायदे राज्यपालाने वगळले किंवा त्यात फेरबदल केले नाहीत तर लागू होतात.

संविधान सभा

मूलभूत हक्क, अल्पसंख्याक आणि आदिवासी व वगळलेली क्षेत्रे यांविषयीच्या सल्लागार समितीने (अध्यक्ष सरदार पटेल) आदिवासी क्षेत्रांसाठी दोन उपसमित्यांमार्फत काम केले:

उपसमितीअध्यक्षनिष्कर्ष
ईशान्य सरहद्द (आसाम) आदिवासी व वगळलेली क्षेत्रे उपसमितीगोपीनाथ बारदोलोईआसामच्या डोंगराळ जिल्ह्यांसाठी स्वायत्त जिल्हा परिषदा आणि लहान जमातींसाठी प्रादेशिक परिषदा यांची शिफारस केली; हीच पुढे सहावी अनुसूची झाली
वगळलेली व अंशतः वगळलेली क्षेत्रे (आसाम वगळून) उपसमितीए. व्ही. ठक्करदेशाच्या उर्वरित भागातील आदिवासी पट्ट्यांचा विचार केला; हे प्रदेश पुढे पाचव्या अनुसूचीत आले

के. एम. मुन्शी यांनी सभेत सांगितले की जमातींना “स्वतःचे स्वायत्त जीवन विकसित करण्यास प्रोत्साहन द्यावे” आणि त्यांनी “देशाच्या जीवनात अधिक मोठा वाटा” घ्यावा; त्यांना “अलग समुदाय किंवा लहान प्रजासत्ताके” म्हणून ठेवू नये.

दोन वेगवेगळ्या अनुसूची का?

  • ईशान्येकडील डोंगराळ भागात अनेक समुदाय 19व्या शतकात ब्रिटिशांनी त्यांना जिंकेपर्यंत स्वतःवर स्वतः राज्य करत होते, आणि ब्रिटिशांनी औपचारिक कायदे डोंगराळ भागाबाहेर ठेवले होते. घटनाकारांनी हे आदिवासी स्वशासनाद्वारे जपले: निवडून आलेल्या स्वायत्त परिषदा कायदे करतात व न्यायालये चालवतात. ही सहावी अनुसूची.
  • मध्य व द्वीपकल्पीय भारतात त्यांनी स्वशासनाऐवजी संरक्षण निवडले: क्षेत्र राज्य सरकारच्या अधिपत्याखालीच राहते, आणि राज्यपाल व संघ यांना विशेष संरक्षक अधिकार आहेत; एका संवैधानिक आढावा संस्थेने पुढे याचे वर्णन “पितृवत् पद्धतीने” असे केले. ही पाचवी अनुसूची.

म्हणजेच सहावी अनुसूची स्वायत्ततेबद्दल आहे, तर पाचवी पालकत्वाबद्दल.

2. संवैधानिक चौकट: एका नजरेत
3. पाचवी अनुसूची: अनुसूचित क्षेत्रे
4. पेसा, 1996: अनुसूचित क्षेत्रांतील पंचायती
5. सहावी अनुसूची: ईशान्येकडील आदिवासी क्षेत्रे
6. पाचवी व सहावी अनुसूची: तुलना
7. दोन संबंधित साधने: अनुच्छेद 244A आणि इनर लाइन
8. प्रश्न, सुधारणा आणि वाद (नोव्हेंबर 2026 पर्यंत)
मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
झटपट उजळणी
परीक्षेतील नेहमीचे सापळे
संपूर्ण नोट, MCQ आणि फ्लॅशकार्ड मिळवा

मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.

मोफत सुरुवात करा